રજન્યાં સુપ્રભાતાયાં ભ્રાતરસ્તે સુહૃદ્વૃતા: । મન્દાકિન્યાં હુતં જપ્યં કૃત્વા રામમુપાગમન્ ।। ૨.૧૦૫.
સવાર થતાં, તારા ભાઈઓ મિત્રોની સાથે મન્દાકિની નદી પર જઈ યથાવિધી હવન અને જપ કરી, પછી રામ પાસે આવ્યા.
તૂષ્ણીં તે સમુપાસીના ન કશ્ચિત્કિઞ્ચિદબ્રવીત્ । ભરતસ્તુ સુહૃન્મધ્યે રામં વચનમબ્રવીત્ ।। ૨.૧૦૫.
બધા શાંતિથી બેઠા રહ્યા, કોઈએ કંઈ બોલ્યું નહીં. પણ ભરતે પોતાના મિત્રમંડળની વચ્ચે રામને કહ્યું:
સાન્ત્વિતા મામિકા માતા દત્તં રાજ્યમિદં મમ । તદ્દદામિ તવૈવાહં ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યમકણ્ટકમ્ ।। ૨.૧૦૫.
મારી માતાએ મન શાંત કરીને મને આ રાજ્ય આપ્યું છે; હવે હું એ તને આપું છું—તુ નિરાંતે આ રાજ્ય ભોગવી.
મહતેવામ્બુવેગેન ભિન્ન: સેતુર્જલાગમે । દુરાવારં ત્વદન્યેન રાજ્યખણ્ડમિદં મહત્ ।। ૨.૧૦૫.
મોટા પાણીના પ્રવાહથી તૂટેલી બંધ જેવી, આ વિશાળ રાજ્યનો ભાગ તારા સિવાય બીજાને સંભાળી શકાતો નથી.
ગતિં ખર ઇવાશ્વસ્ય તાર્ક્ષ્યસ્યેવ પતત્ऺિત્રણ: । અનુગન્તું ન શક્તિર્મે ગતિં તવ મહીપતે ।। ૨.૧૦૫.
ઘોડાની દોડ અથવા ગરુડની ઉડાન જેવી ગતિ પકડી શકાતી નથી, એ જ રીતે, રાજા, હું તારી ચાલ સાથે ચાલી શકતો નથી.
સુજીવં નિત્યશસ્તસ્ય ય: પરૈરુપજીવ્યતે । રામ તેન તુ દુર્જીવં ય: પરાનુપજીવતિ ।। ૨.૧૦૫.
જેને હંમેશાં બીજાની મદદ મળે છે, એ સરળ જીવન જીવે છે; પણ, રામ, બીજાની ઉપર જીવવું એ કઠિન છે.
યથા તુ રોપિતો વૃક્ષ: પુરુષેણ વિવર્દ્ધિત: । હ્રસ્વકેન દુરારોહો રૂઢસ્કન્ધો મહાદ્રુમ: ।। ૨.૧૦૫.
જે રીતે માણસે વાવેલો વૃક્ષ ઉછેરવામાં આવે છે, અને મોટું થઈને મજબૂત થડ ધરાવતું વૃક્ષ નાના માણસ માટે ચડવું મુશ્કેલ બને છે,
સ યથા પુષ્પિતો ભૂત્વા ફલાનિ ન વિદર્શયેત્ । સ તાં નાનુભવેત્પ્રીતિં યસ્ય હેતો: પ્રરોપિત: ।। ૨.૧૦૫.
એ રીતે, જ્યારે એ વૃક્ષ ફૂલો આપે છે પણ ફળ નથી આપે, તો જે માણસે એ વાવ્યું છે, એને ઉછેરવાનો આનંદ નથી મળે.
એષોપમા મહાબાહો તમર્થં વેત્તુમર્હસિ । યદિ ત્વમસ્માન્ વૃષભો ભર્ત્તા ભૃત્યાન્ન શાધિ હિ ।। ૨.૧૦૫.
મહાબાહુ, આ ઉપમા છે; તું એનો અર્થ સમજજે. જો તું અમારો મુખ્ય છે, તો તારા સેવકો પર શાસન ન કર.
શ્રેણયસ્ત્વાં મહારાજ પશ્યન્ત્વગ્ર્યાશ્ચ સર્વશ: । પ્રતપન્તમિવાદિત્યં રાજ્યે સ્થિતમરિન્દમમ્ ।। ૨.૧૦૫.
મહારાજ, સર્વ શ્રેષ્ઠ સમૂહો અને લોકો તને રાજ્યમાં દુશ્મનોથી અપરાજિત, તેજસ્વી સૂર્ય જેવો પ્રકાશિત જોઈ શકે.
તવા ઽનુયાને કાકુત્સ્થ મત્તા નર્દન્તુ કુઞ્જરા: । અન્ત:પુરગતા નાર્યો નન્દન્તુ સુસમાહિતા: ।। ૨.૧૦૫.
કાકુત્સ્થ વંશી, તારી યાત્રામાં મસ્ત હાથીઓ ગર્જના કરે અને અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ આનંદથી ખુશ રહે.
તસ્ય સાધ્વિત્યમન્યન્ત નાગરા વિવિધા જના: । ભરતસ્ય વચ: શ્રુત્વા રામં પ્રત્યનુયાચત: ।। ૨.૧૦૫.
ભારતના શબ્દો સાંભળી, શહેરના લોકો અને વિવિધ જનતા 'સાચું કહ્યું!' કહીને રામને ફરી વિનંતી કરે.
તમેવં દુ:ખિતં પ્રેક્ષ્ય વિલપન્તં યશસ્વિનમ્ । રામ: કૃતાત્મા ભરતં સમાશ્વાસય દાત્મવાન્ ।। ૨.૧૦૫.
યશસ્વી ભારતને દુઃખી અને વિલાપ કરતા જોઈને, આત્મનિષ્ઠ રામે એને શાંતિ આપી.
નાત્મન: કામકારો ઽસ્તિ પુરુષો ઽયમનીશ્વર: । ઇતશ્ચેતરતશ્ચૈનં કૃતાન્ત: પરિકર્ષતિ ।। ૨.૧૦૫.
માણસ પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે કામ કરી શકતો નથી; એ પોતાનો સ્વામી નથી. મૃત્યુ એને અહીં-ત્યાં ખેંચી જાય છે.
સર્વે ક્ષયાન્તા નિચયા: પતનાન્તા: સમુચ્છ્રયા: । સંયોગા વિપ્રયોગાન્તા મરણાન્તં ચ જીવિતમ્ ।। ૨.૧૦૫.
બધા સંગ્રહો અંતે ઘટી જાય છે; બધા ઉછાળો અંતે પડી જાય છે; બધા મિલન વિયોગમાં બદલાય છે; અને જીવનનું અંત છે મૃત્યુ.
યથા ફલાનાં પક્વાનાં નાન્યત્ર પતનાદ્ભયમ્ । એવં નરસ્ય જાતસ્ય નાન્યત્ર મરણાદ્ભયમ્ ।। ૨.૧૦૫.
પક્વ ફળને પડવાની સિવાય બીજું કોઈ ભય નથી; એ જ રીતે, જન્મેલા માણસને મૃત્યુ સિવાય બીજું ભય નથી.
યથાગારં દૃઢસ્થૂણં જીર્ણં ભૂત્વા ઽવસીદતિ । તથૈવ સીદન્તિ નરા જરામૃત્યુવશઙ્ગતા: ।। ૨.૧૦૫.
મજબૂત થાંભલાવાળું ઘર પણ જૂનું થઈને તૂટી જાય છે; એ જ રીતે, વૃદ્ધતા અને મૃત્યુના વશમાં આવેલા લોકો પણ ધીરે ધીરે ઢળી જાય છે.
અત્યેતિ રજની યા તુ સા ન પ્રતિનિવર્ત્તતે । યાત્યેવ યમુના પૂર્ણા સમુદ્રમુદકાકુલમ્ ।। ૨.૧૦૫.
ગઈ રાત ફરી પાછી આવતી નથી; ભરપૂર યમુના માત્ર પાણીથી ભરાયેલા સમુદ્ર તરફ જ વહે છે.
અહોરાત્રાણિ ગચ્છન્તિ સર્વેષાં પ્રાણિનામિહ । આયૂંષિ ક્ષપયન્ત્યાશુ ગ્રીષ્મે જલમિવાંશવ: ।। ૨.૧૦૫.
અહીં બધા જીવ માટે દિવસ-રાત પસાર થાય છે; એ ઝડપથી આયુષ્ય ઘટાડી દે છે, જેમ ઉનાળામાં સૂર્યકિરણ પાણી સુકાવી નાખે છે.
આત્માનમનુશોચ ત્વં કિમન્યમનુશોચસિ । આયુસ્તે હીયતે યસ્ય સ્થિતસ્ય ચ ગતસ્ય ચ ।। ૨.૧૦૫.
તુ પોતાનું જ દુઃખ મનમાં રાખ, બીજાનું કેમ દુઃખ કરે છે? રહે કે જાય, દરેકનું આયુષ્ય ઘટતું જ રહે છે.
સહૈવ મૃત્યુર્વ્રજતિ સહ મૃત્યુર્નિષીદતિ । ગત્વા સુદીર્ઘમધ્વાનં સહમૃત્યુર્નિવર્તતે ।। ૨.૧૦૫.
મૃત્યુ માણસ સાથે ચાલે છે, સાથે બેઠી રહે છે, અને લાંબી સફર પછી પણ તેના સાથે પાછી વળે છે.
ગાત્રેષુ વલય: પ્રાપ્તા: શ્વેતાશ્ચૈવ શિરોરુહા: । જરયા પુરુષો જીર્ણ: કિં હિ કૃત્વા પ્રભાવયેત્ ।। ૨.૧૦૫.
શરીર પર ચાંદળી પડી ગઈ છે, વાળ સફેદ થઈ ગયા છે; વૃદ્ધાવસ્થામાં માણસ થાકી જાય છે, પછી શું કરી શકે?
નન્દન્ત્યુદિત આદિત્યે નન્દન્ત્યસ્તમિતે રવૌ । આત્મનો નાવબુધ્યન્તે મનુષ્યા જીવિતક્ષયમ્ ।। ૨.૧૦૫.
લોકો સૂર્ય ઉગે ત્યારે ખુશ થાય છે, સૂર્ય અસ્ત જાય ત્યારે પણ આનંદ કરે છે, પણ પોતાનું જીવન ઓછું થઈ રહ્યું છે એ સમજતા નથી.
હૃષ્યન્ત્યૃતુમખં દૃષ્ટ્વા નવં નવમિહાગતમ્ । ઋતૂનાં પરિવર્ત્તેન પ્રાણિનાં પ્રાણસંક્ષય: ।। ૨.૧૦૫.
દરેક નવા ઋતુ આવે ત્યારે લોકો આનંદ કરે છે, પણ ઋતુ બદલાય છે ત્યારે જીવાતનું જીવન ઘટી જાય છે.
યથા કાષ્ઠં ચ કાષ્ઠં ચ સમેયાતાં મહાર્ણવે । સમેત્ય ચ વ્યપેયાતાં કાલમાસાદ્ય કઞ્ચન ।। ૨.૧૦૫.
જેમ મહાસાગરમાં એક લાકડું બીજું લાકડું મળે છે અને સમય આવે ત્યારે અલગ પડી જાય છે,
એવં ભાર્યાશ્ચ પુત્રાશ્ચ જ્ઞાતયશ્ચ ઘનાનિ ચ । સમેત્ય વ્યવધાવન્તિ ધ્રુવો હ્યેષાં વિનાભવ: ।। ૨.૧૦૫.
એ જ રીતે પત્ની, પુત્ર, સગા અને મિત્રો મળીને પછી અલગ પડી જાય છે; તેમનું વિભાજન નિશ્ચિત છે.
નાત્ર કશ્ચિદ્યથાભાવં પ્રાણી સમભિવર્ત્તતે । તેન તસ્મિન્ન સામર્થ્યં પ્રેતસ્યાસ્ત્યનુશોચત: ।। ૨.૧૦૫.
અહીં કોઈ જીવ પોતે જેવો છે એ રીતે રહેતો નથી; એટલે મૃત્યુ પામેલા માટે દુ:ખ કરવું વ્યર્થ છે.
યથા હિ સાર્થં ગચ્છન્તં બ્રૂયાત્ કશ્ચિત્ પથિ સ્થિત: । અહમપ્યાગમિષ્યામિ પૃષ્ઠતો ભવતામિતિ ।। ૨.૧૦૫.
જેમ રસ્તા પર ઊભેલો કોઈ માણસ પસાર થતી ટોળીને કહે છે, 'હું પણ તમારા પાછળ આવું છું,'
એવં પૂર્વૈર્ગતો માર્ગ: પિતૃપૈતામહો ધ્રુવ: । તમાપન્ન: કથં શોચેદ્યસ્ऺય નાસ્તિ વ્યતિક્રમ: ।। ૨.૧૦૫.
એ જ રીતે આપણા પૂર્વજોએ લીધેલો માર્ગ નિશ્ચિત છે; એમાં પહોંચ્યા પછી, જ્યાં કોઈ ફેર નથી, ત્યાં શા માટે દુ:ખ કરવું?
વયસ: પતમાનસ્ય સ્રોતસો વા ઽનિવર્તિન: । આત્મા સુખે નિયોક્તવ્ય: સુખભાજ: પ્રજા: સ્મૃતા: ।। ૨.૧૦૫.
ઉંમર ઘટતી જાય છે અને જીવનની ધારા પાછી વળતી નથી; એટલે મનને સુખમાં લગાડવું જોઈએ, કારણ કે સંતાન સુખ માટે જ ગણાય છે.