તદાનુપૂર્વ્યા યુક્તં ચ યુક્તં ચાત્મનિ માનદ । રાજ્યં પ્રાપ્નુહિ ધર્મેણ સકામાન્ સુહૃદ: કુરુ ।। ૨.૧૦૪.
અત્યારે યોગ્ય રીતે અને ધર્મપૂર્વક રાજ્ય ગ્રહણ કરો અને તમારા મિત્રોનું મન પ્રસન્ન કરો.
ભવત્વવિધવા ભૂમિ: સમગ્રા પતિના ત્વયા । શશિના વિમલેનેવ શારદી રજની યથા ।। ૨.૧૦૪.
તમારા રાજપતિ થવાથી સમગ્ર ધરતી વિધવા ન રહે અને જેમ નિર્મળ ચાંદ્રથી શરદની રાત ઉજળી જાય છે, તેમ થાય.
એભિશ્ચ સચિવૈ: સાર્દ્ધં શિરસા યાચિતો મયા । ભ્રાતુ: શિષ્યસ્ય દાસસ્ય પ્રસાદં કર્ત્તુમર્હસિ ।। ૨.૧૦૪.
આ મંત્રીઓ સાથે હું પણ માથું નમાવીને વિનંતી કરું છું; ભાઈ, શિષ્ય અને દાસ તરીકે તમે મને કૃપા આપવી જોઈએ.
તદિદં શાશ્વતં પિત્ર્યં સર્વં પ્રકૃતિમણ્ડલમ્ । પૂજિતં પુરુષવ્યાઘ્ર નાતિક્રમિતુમર્હસિ ।। ૨.૧૦૪.
અત્યારે, પુરુષશ્રેષ્ઠ, આ શાશ્વત અને પૌત્રિક પ્રજાવૃત્તને, જે હંમેશા માન્ય છે, તમે અવગણવું નહીં.
એવમુક્ત્વા મહાબાહુ: સબાષ્પ: કૈકયીસુત: । રામસ્ય શિરસા પાદૌ જગ્રાહ વિધિવત્પુન: ।। ૨.૧૦૪.
આ રીતે કહ્યા પછી, મહાબળશાળી કૈકેયીપુત્ર, આંખોમાં આંસુ લઈને, ફરી એકવાર વિધિ પ્રમાણે રામના પગમાં માથું મૂકીને વંદન કરવા લાગ્યો.
તં મત્તમિવ માતઙ્ગં નિ:શ્વસન્તં પુન:પુન: । ભ્રાતરં ભરતં રામ: પરિષ્વજ્યેદમબ્રવીત્ ।। ૨.૧૦૪.
પછી રામે પોતાના ભાઈ ભરતને વારંવાર ઊંડી ઉચ્છ્વાસ લેતા અને ઉગ્ર હાથી જેવો દુ:ખી જોઈને, તેને પોતાની છાતીએ ભેળવીને કહ્યું:
કુલીન: સત્ત્વસમ્પન્નસ્તેજસ્વી ચરિતવ્રત: । રાજ્યહેતો: કથં પાપમાચરેત્ત્વદ્વિધો જન: ।। ૨.૧૦૪.
તૂં ઉચિત કુળમાં જન્મેલો, સારા ગુણો ધરાવતો, તેજસ્વી અને વ્રતમાં અડગ છે; તો પછી રાજ માટે એવો ભલો માણસ કદી દુષ્કર્મ કેમ કરે?
ન દોષં ત્વયિ પશ્યામિ સૂક્ષ્મમપ્યરિસૂદન । ન ચાપિ જનનીં બાલ્યાત્ત્વં વિગર્હિતુમર્હસિ ।। ૨.૧૦૪.
હે શત્રુઓના વિનાશક, હું તારી અંદર રત્તીભર પણ દોષ નથી જોતો; અને તારે તારી માતાને પણ બાળપણની ભૂલ માટે દોષ આપવો યોગ્ય નથી.
કામકારો મહાપ્રાજ્ઞ ગુરૂણાં સર્વદા ઽનઘ । ઉપપન્નેષુ દારેષુ પુત્રેષુ ચ વિધીયતે ।। ૨.૧૦૪.
હે મહાબુદ્ધિશાળી અને નિર્દોષ, વડીલોના ઈચ્છા હંમેશા માનવી જોઈએ, ખાસ કરીને જ્યારે એ યોગ્ય પત્ની કે પુત્ર વિશે હોય.
વયમસ્ય યથા લોકે સઙ્ખ્યાતા: સૌમ્ય સાધુભિ: । ભાર્ય્યા: પુત્રાશ્ચ શિષ્યાશ્ચ ત્વમનુ જ્ઞાતુમર્હસિ ।। ૨.૧૦૪.
હે સૌમ્ય, જેમ સારા લોકો દુનિયામાં અમને પત્ની, પુત્ર અને શિષ્ય તરીકે ગણે છે, તેમ તારે પણ પોતાને એ રીતે સમજવું જોઈએ.
વને વા ચીરવસનં સૌમ્ય કૃષ્ણાજિનામ્બરમ્ । રાજ્યે વાપિ મહારાજો માં વાસયિતુમીશ્વર: ।। ૨.૧૦૪.
હે સૌમ્ય, હું વનમાં વલ્કળ અને કૃષ્ણમૃગચર્મ પહેરીને રહું કે રાજ્યમાં મહારાજા તરીકે રહું—મારે ક્યાં વસવું એ નિર્ણય તો તેમના હાથમાં છે.
યાવત્પિતરિ ધર્મજ્ઞે ગૌરવં લોકસત્કૃતમ્ । તાવદ્ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠ જનન્યામપિ ગૌરવમ્ ।। ૨.૧૦૪.
જ્યાં સુધી પિતા, જે ધર્મનિષ્ઠ અને લોકમાં માન્ય છે, તેમનું માન છે, ત્યાં સુધી, હે ધર્મવંતોમાં શ્રેષ્ઠ, માતાનું પણ એટલું જ માન રાખવું જોઈએ.
એતાભ્યાં ધર્મશીલાભ્યાં વનં ગચ્છેતિ રાઘવ । માતાપિતૃભ્યામુક્તો ઽહં કથમન્યત્ સમાચરે ।। ૨.૧૦૪.
હે રાઘવ, જ્યારે આ બે ધર્મપ્રિય માતા-પિતાએ મને વનમાં જવા કહ્યું છે, ત્યારે હું બીજું કંઈ કેમ કરી શકું?
ત્વયા રાજ્યમયોધ્યાયાં પ્રાપ્તવ્યં લોકસત્કૃતમ્ । વસ્તવ્યં દણ્ડકારણ્યે મયા વલ્કલવાસસા ।। ૨.૧૦૪.
તારે અયોધ્યાનું લોકપ્રશંસિત રાજ્ય મેળવવું જોઈએ, અને હું વલ્કળ પહેરીને દંડકવનમાં વસવું જોઈએ.
એવં કૃત્વા મહારાજો વિભાગં લોકસન્નિધૌ । વ્યાદિશ્ય ચ મહાતેજા દિવં દશરથો ગત: ।। ૨.૧૦૪.
આ રીતે મહારાજાએ લોકોની હાજરીમાં વિભાજન કરી, અને પોતાની આજ્ઞા આપી, પછી મહાતેજસ્વી દશરથ સ્વર્ગે ગઇ ગયા.
સ ચ પ્રમાણં ધર્માત્મા રાજા લોકગુરુસ્તવ । પિત્રા દત્તં યથાભાગમુપભોક્તું ત્વમર્હસિ ।। ૨.૧૦૪.
એ રાજા, તારો પિતા, ધર્મનિષ્ઠ અને જગતગુરુ છે—તારે પિતાએ જે ભાગ આપ્યો છે, તે પ્રમાણે તેનો ઉપભોગ કરવો જોઈએ.
ચતુર્દશસમા: સૌમ્ય દણ્ડકારણ્યમાશ્રિત: । ઉપભોક્ષ્યે ત્વહં દત્તં ભાગં પિત્રા મહાત્મના ।। ૨.૧૦૪.
હે સૌમ્ય, હું ચૌદ વર્ષ સુધી દંડકવનમાં રહીશ અને પિતાએ જે ભાગ આપ્યો છે, એનો સ્વીકાર કરીશ.
યદબ્રવીન્માં નરલોકસત્કૃત: પિતા મહાત્મા વિબુધાધિપોપમ: । તદેવ મન્યે પરમાત્મનો હિતં ન સર્વલોકેશ્વરભાવમપ્યહમ્ ।। ૨.૧૦૪.
મારા મહાન પિતાએ, જે મનુષ્યોમાં માન્ય અને દેવોના રાજા સમાન છે, મને જે કહ્યું, એ જ હું સર્વોત્તમ કલ્યાણ માનું છું—even સર્વલોકના રાજપણું પણ એ કરતાં વધારે નથી.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે ચતુરધિકશતતમ: સર્ગ:
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો ચૌસઠમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|પઞ્ચાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center તત: પુરુષસિંહાનાં વૃતાનાં તૈ: સુહૃદ્ગણૈ: । શોચતામેવ રજની દુ:ખેન વ્યત્યવર્ત્તત ।। ૨.૧૦૫.
પછી એ પુરુષસિંહો પોતાના મિત્રવૃંદથી ઘેરાયેલા દુ:ખી રહીને રાત આખી શોકમાં વિતાવી.
રજન્યાં સુપ્રભાતાયાં ભ્રાતરસ્તે સુહૃદ્વૃતા: । મન્દાકિન્યાં હુતં જપ્યં કૃત્વા રામમુપાગમન્ ।। ૨.૧૦૫.
સવાર થતાં, તારા ભાઈઓ મિત્રોની સાથે મન્દાકિની નદી પર જઈ યથાવિધી હવન અને જપ કરી, પછી રામ પાસે આવ્યા.
તૂષ્ણીં તે સમુપાસીના ન કશ્ચિત્કિઞ્ચિદબ્રવીત્ । ભરતસ્તુ સુહૃન્મધ્યે રામં વચનમબ્રવીત્ ।। ૨.૧૦૫.
બધા શાંતિથી બેઠા રહ્યા, કોઈએ કંઈ બોલ્યું નહીં. પણ ભરતે પોતાના મિત્રમંડળની વચ્ચે રામને કહ્યું:
સાન્ત્વિતા મામિકા માતા દત્તં રાજ્યમિદં મમ । તદ્દદામિ તવૈવાહં ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યમકણ્ટકમ્ ।। ૨.૧૦૫.
મારી માતાએ મન શાંત કરીને મને આ રાજ્ય આપ્યું છે; હવે હું એ તને આપું છું—તુ નિરાંતે આ રાજ્ય ભોગવી.
મહતેવામ્બુવેગેન ભિન્ન: સેતુર્જલાગમે । દુરાવારં ત્વદન્યેન રાજ્યખણ્ડમિદં મહત્ ।। ૨.૧૦૫.
મોટા પાણીના પ્રવાહથી તૂટેલી બંધ જેવી, આ વિશાળ રાજ્યનો ભાગ તારા સિવાય બીજાને સંભાળી શકાતો નથી.
ગતિં ખર ઇવાશ્વસ્ય તાર્ક્ષ્યસ્યેવ પતત્ऺિત્રણ: । અનુગન્તું ન શક્તિર્મે ગતિં તવ મહીપતે ।। ૨.૧૦૫.
ઘોડાની દોડ અથવા ગરુડની ઉડાન જેવી ગતિ પકડી શકાતી નથી, એ જ રીતે, રાજા, હું તારી ચાલ સાથે ચાલી શકતો નથી.
સુજીવં નિત્યશસ્તસ્ય ય: પરૈરુપજીવ્યતે । રામ તેન તુ દુર્જીવં ય: પરાનુપજીવતિ ।। ૨.૧૦૫.
જેને હંમેશાં બીજાની મદદ મળે છે, એ સરળ જીવન જીવે છે; પણ, રામ, બીજાની ઉપર જીવવું એ કઠિન છે.
યથા તુ રોપિતો વૃક્ષ: પુરુષેણ વિવર્દ્ધિત: । હ્રસ્વકેન દુરારોહો રૂઢસ્કન્ધો મહાદ્રુમ: ।। ૨.૧૦૫.
જે રીતે માણસે વાવેલો વૃક્ષ ઉછેરવામાં આવે છે, અને મોટું થઈને મજબૂત થડ ધરાવતું વૃક્ષ નાના માણસ માટે ચડવું મુશ્કેલ બને છે,
સ યથા પુષ્પિતો ભૂત્વા ફલાનિ ન વિદર્શયેત્ । સ તાં નાનુભવેત્પ્રીતિં યસ્ય હેતો: પ્રરોપિત: ।। ૨.૧૦૫.
એ રીતે, જ્યારે એ વૃક્ષ ફૂલો આપે છે પણ ફળ નથી આપે, તો જે માણસે એ વાવ્યું છે, એને ઉછેરવાનો આનંદ નથી મળે.
એષોપમા મહાબાહો તમર્થં વેત્તુમર્હસિ । યદિ ત્વમસ્માન્ વૃષભો ભર્ત્તા ભૃત્યાન્ન શાધિ હિ ।। ૨.૧૦૫.
મહાબાહુ, આ ઉપમા છે; તું એનો અર્થ સમજજે. જો તું અમારો મુખ્ય છે, તો તારા સેવકો પર શાસન ન કર.
શ્રેણયસ્ત્વાં મહારાજ પશ્યન્ત્વગ્ર્યાશ્ચ સર્વશ: । પ્રતપન્તમિવાદિત્યં રાજ્યે સ્થિતમરિન્દમમ્ ।। ૨.૧૦૫.
મહારાજ, સર્વ શ્રેષ્ઠ સમૂહો અને લોકો તને રાજ્યમાં દુશ્મનોથી અપરાજિત, તેજસ્વી સૂર્ય જેવો પ્રકાશિત જોઈ શકે.