રથાઙ્ગસાહ્વા નત્યૂહા: હંસા: કારણ્ડવા: પ્લવા: । તથા પુંસ્કોકિલા: ક્રૌઞ્ચા વિસંજ્ઞા ભેજિરે દિશ: ।। ૨.૧૦૨.
રથાંગ, નત્યૂહ, હંસ, કારંડવ, પલવ, નર કોયલ અને ક્રૌંચ જેવા પંખીઓ બધાં ભયભીત થઈને અલગ અલગ દિશામાં વિખૂટા પડી ગયા.
તેન શબ્દેન વિત્રસ્તૈરાકાશં પક્ષિભિર્વૃતમ્ । મનુષ્યૈરાવૃતા ભૂમિરુભયં પ્રબભૌ તદા ।। ૨.૧૦૨.
એ અવાજથી ડરીને આકાશ પંખીઓથી અને ધરતી મનુષ્યોથી ભરાઈ ગઈ; એ સમયે બંને જગ્યા સુંદર લાગી.
તતસ્તં પુરુષવ્યાઘ્રં યશસ્વિનમરિન્દમમ્ । આસીનં સ્થણ્ડિલે રામં દદર્શ સહસા જન: ।। ૨.૧૦૨.
પછી, લોકો એકાએક એ પુરુષશ્રેષ્ઠ, વિજયી અને પ્રસિદ્ધ રામને જમીન પર બેઠેલા જોયા.
વિગર્હમાણ: કૈકેયીં સહિતો મન્થરામપિ । અભિગમ્ય જનો રામં બાષ્પપૂર્ણમુખો ઽભવત્ ।। ૨.૧૦૨.
કૈકેયી અને મન્થરાની નિંદા કરતા લોકો રામ પાસે આવ્યા અને તેમના ચહેરા આંસુઓથી ભીંજાઈ ગયા.
તાન્નરાન્ બાષ્પપૂર્ણાક્ષાન્ સમીક્ષ્યાથ સુદુ:ખિતાન્ । પર્ય્યષ્વજત ધર્મજ્ઞ: પિતૃવન્માતૃવચ્ચ સ: ।। ૨.૧૦૨.
આંસુથી ભરાયેલા અને દુ:ખી થયેલા એ લોકોને જોઈને ધર્મનિષ્ઠ રામે પિતાની જેમ પુત્રોને અને માતાની જેમ સંતાનોને ભેટે એમ તેમને હળવે હૃદયે ભેટ્યા.
સ તત્ર કાંચ્ચિત્ પરિષસ્વજે નરાન્નરાશ્ચ કેચિત્તુ તમભ્યવાદયન્ । ચકાર સર્વાન્ સવયસ્ય બાન્ધવાન્ યથાર્હમાસાદ્ય તદા નૃપાત્મજ: ।। ૨.૧૦૨.
ત્યાં રામે કેટલાક પુરુષોને ભેટ્યા અને કેટલાકે તેમને વંદન કર્યા; રાજકુમારે પોતાના સમવયસ્કો અને સગાસંબંધીઓને યોગ્ય રીતે આદર આપ્યો.
સ તત્ર તેષાં રુદતાં મહાત્મનાં ભુવં ચ ખં ચાનુનિનાદયન્ સ્વન: । ગુહા ગિરીણાં ચ દિશશ્ચ સન્તતં મૃદઙ્ગઘોષપ્રતિમ: પ્રશુશ્રુવે ।। ૨.૧૦૨.
ત્યાં એ મહાન આત્માઓના રડવાના અવાજથી જમીન અને આકાશ ગૂંજી ઉઠ્યા, એ ધ્વનિ સતત ગુફાઓ, પર્વતો અને ચારે દિશામાં મૃદંગના ઘોષ જેવો સંભળાતો રહ્યો.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે દ્વ્યુત્તરશતતમ:સર્ગ:
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર અને પ્રાચીન રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો એકસો બીજો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|ત્ર્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center વસિષ્ઠ: પુરત: કૃત્વા દારાન્ દશરથસ્ય ચ । અભિચક્રામ તં દેશં રામદર્શનતર્ષિત: ।। ૨.૧૦૩.
વશિષ્ઠજી દશરથજીની રાણીઓને આગળ રાખીને, રામના દર્શન માટે આતુર થઈ એ સ્થળે ગયા.
રાજપત્ન્યશ્ચ ગચ્છન્ત્યો મન્દં મન્દાકિનીં પ્રતિ । દદૃશુસ્તત્ર તત્તીર્થં રામલક્ષ્મણસેવિતમ્ ।। ૨.૧૦૩.
રાજમહિલાઓ ધીરે ધીરે મંદાકિની નદી તરફ જતી હતી, ત્યારે તેમણે ત્યાં રામ અને લક્ષ્મણ દ્વારા સેવિત પવિત્ર તીર્થ જોયું.
કૌસલ્યા બાષ્પપૂર્ણેન મુખેન પરિશુષ્યતા । સુમિત્રામબ્રવીદ્દીના યાશ્ऺચાન્યા રાજયોષિત: ।। ૨.૧૦૩.
કૌશલ્યાજી, દુ:ખથી ભરી અને આંસુઓથી સુકાઈ ગયેલા ચહેરા સાથે, સુમિત્રા અને અન્ય રાણીઓને બોલી.
ઇદં તેષામનાથાનાં ક્લિષ્ટમક્લિષ્ટકર્મણામ્ । વને પ્રાક્કેવલં તીર્થં યે તે નિર્વિષયીકૃતા: ।। ૨.૧૦૩.
આ એ નિર્દોષ અને દુ:ખી લોકોનું તીર્થ છે, જેઓ રાજ્યથી વંચિત થઈ વનમાં આવ્યા છે.
ઇત: સુમિત્રે પુત્રસ્તે સદા જલમતન્દ્રિત: । સ્વયં હરતિ સૌમિત્રિર્મમ પુત્રસ્ય કારણાત્ ।। ૨.૧૦૩.
સુમિત્રા, અહીંથી તારો પુત્ર હંમેશાં મારો પુત્ર માટે નિરંતર પાણી લાવે છે.
જઘન્યમપિ તે પુત્ર: કૃતવાન્ન તુ ગર્હિત: । ભ્રાતુર્યદર્થસહિતં સર્વં તદ્વિહિતં ગુણૈ: ।। ૨.૧૦૩.
તારો નાનો પુત્ર પણ કોઈ દોષારોપણ લાયક કામ કરતો નથી; ભાઈ માટે જે કંઈ કરે છે, તે બધું ગુણથી કરે છે.
અદ્યાયમપિ તે પુત્ર: ક્લેશાનામતથોચિત: । નીચાનર્થસમાચારં સજ્જં કર્મ પ્રમુઞ્ચતુ ।। ૨.૧૦૩.
આજે પણ, તારો પુત્ર, જે કષ્ટ સહેવાનો આદત નથી, એ કોઈ પણ નિકૃષ્ટ અને દુ:ખ આપતું કામ છોડે.
દક્ષિણાગ્રેષુ દર્ભેષુ સા દદર્શ મહીતલે । પિતુરિઙ્ગુદિપિણ્યાકં ન્યસ્તમાયતલોચના ।। ૨.૧૦૩.
દક્ષિણ તરફ મુકેલા દર્ભના પાંદડાં પર, ધરતી પર, તેણે પોતાના પતિએ મુકેલો ઇંગુદીના પિંડનો ભાગ પહોળી આંખે જોયો.
તં ભૂમૌ પિતુરાર્તેન ન્યસ્તં રામેણ વીક્ષ્ય સા । ઉવાચ દેવી કૌસલ્યા સર્વા દશરથસ્ત્રિય: ।। ૨.૧૦૩.
પિતાના દુ:ખથી રામે જમીન પર મુકેલું એ જોઈ, કૌશલ્યાજીએ બધી દશરથજીની રાણીઓને કહ્યું.
ઇદમિક્ષ્વાકુનાથસ્ય રાઘવસ્ય મહાત્મન: । રાઘવેણ પિતુર્દત્તં પશ્યતૈતદ્યથાવિધિ ।। ૨.૧૦૩.
આ જુઓ, રાઘવએ પોતાના પવિત્ર પિતા, ઇક્ષ્વાકુ વંશના સ્વામી માટે યોગ્ય રીતે અર્પણ કરેલું છે.
તસ્ય દેવસમાનસ્ય પાર્થિવસ્ય મહાત્મન: । નૈતદૌપયિકં મન્યે ભુક્તભોગસ્ય ભોજનમ્ ।। ૨.૧૦૩.
દેવો જેવી મહાનતા ધરાવતાં એ રાજાને, જે સર્વ ભોગો ભોગવી ચૂક્યા છે, માટે આ ખોરાક યોગ્ય લાગતો નથી.
ચતુરન્તાં મહીં ભુક્ત્વા મહેન્દ્રસદૃશો વિભુ: । કથમિઙ્ગુદિપિણ્યાકં સ ભુઙ્ક્તે વસુધાધિપ: ।। ૨.૧૦૩.
જે રાજાએ સમગ્ર ધરતી પર રાજ કર્યું છે અને મહેન્દ્ર જેવી મહિમા ધરાવે છે, એ ધરતીપતિ હવે માત્ર ઇંગુદીના ફળ અને પિંડો કેમ ખાય છે?
અતો દુ:ખતરં લોકે ન કિઞ્ચિત્ પ્રતિભાતિ મા । યત્ર રામ: પિતુર્દદ્યાદિઙ્ગુદીક્ષોદમૃદ્ધિમાન્ ।। ૨.૧૦૩.
આ દુનિયામાં મને એથી વધારે દુ:ખદ કંઈ જ લાગતું નથી કે શ્રીરામ, જે સર્વે સુખ-સમૃદ્ધિ ધરાવે છે, પોતાના પિતાને માત્ર ઇંગુદીના ફળ અને મધ જ આપે છે.
રામેણેઙ્ગુદિપિણ્યાકં પિતુર્દત્તં સમીક્ષ્ય મે । કથં દુ:ખેન હૃદયં ન સ્ફોટતિ સહસ્રધા ।। ૨.૧૦૩.
શ્રીરામ પોતાના પિતાને ઇંગુદીના પિંડ આપતા જોઈ, મારા દિલને દુ:ખથી હજાર ભાગે કેમ નથી ફાટી પડતું?
શ્રુતિસ્તુ ખલ્વિયં સત્યા લૌકિકી પ્રતિભાતિ મા । યદન્ન: પુરુષો ભવતિ તદન્નાસ્તસ્ય દેવતા: ।। ૨.૧૦૩.
આ લોકમાં ચાલતી વાત ખરેખર સાચી લાગે છે: માણસ જેવું ખાય છે, તેવી જ તેની દેવતાઓ પણ હોય છે.
એવમાર્ત્તાં સપત્ન્યસ્તા જગ્મુરાશ્વાસ્ય તાં તદા । દદૃશુશ્ચાશ્રમે રામં સ્વર્ગચ્યુતમિવામરમ્ ।। ૨.૧૦૩.
પછી, જયારે સહપત્નીઓએ તેને એટલી દુ:ખી જોઈ, ત્યારે બધાએ તેને શાંત પાડ્યું અને આશ્રમમાં શ્રીરામને જાણે સ્વર્ગમાંથી પડેલા દેવતા હોય તેમ જોયા.
સર્વભોગૈ: પરિત્યક્તં રામં સમ્પ્રેક્ષ્ય માતર: । આર્ત્તા મુમુચુરશ્રૂણિ સસ્વરં શોકકર્શિતા: ।। ૨.૧૦૩.
શ્રીરામને, જેમણે સર્વ ભોગો ત્યજી દીધા છે, જોઈને માતાઓ દુ:ખથી ભરાઈને ઉંચે અવાજે રડવા લાગી.
તાસાં રામ: સમુત્થાય જગ્રાહ ચરણાન્ શુભાન્ । માતઽણાં મનુજવ્યાઘ્ર: સર્વાસાં સત્યસઙ્ગર: ।। ૨.૧૦૩.
માણસોમાં વાઘ સમાન અને વચનના પક્કા એવા શ્રીરામ ઊભા થઈને પોતાની તમામ માતાઓના પવિત્ર પગ સ્પર્શ્યા.
તા: પાણિભિ: સુખસ્પર્શૈર્મૃદ્વઙ્ગુલિતલૈ: શુભૈ: । પ્રમમાર્જૂ રજ: પૃષ્ઠાદ્રામસ્યાયતલોચના: ।। ૨.૧૦૩.
વિશાળ નેત્રવાળી એ સ્ત્રીઓએ પોતાના કોમળ અને નરમ આંગળીઓથી શ્રીરામના પીઠ પરથી ધૂળ હળવે હાથે પોંછીને દૂર કરી.
સૌમિત્રિરપિ તા: સર્વા: માતઽ: સમ્પ્રેક્ષ્ય દુ:ખિત: । અભ્યવાદયતાસક્તં શનૈ રામાદનન્તરમ્ ।। ૨.૧૦૩.
સૌમિત્રિએ પણ, તમામ માતાઓને દુ:ખી જોઈ, શ્રીરામ પછી ધીરે ધીરે અને ભાવપૂર્વક સૌને વંદન કર્યા.
યથા રામે તથા તસ્મિન્ સર્વા વવૃતિરે સ્ત્રિય: । વૃત્તિં દશરથાજ્જાતે લક્ષ્મણે શુભલક્ષણે ।। ૨.૧૦૩.
શ્રીરામને જેવો પ્રેમ અને લાગણી બધાએ બતાવી, એ જ રીતે દશરથના પુત્ર અને શુભ લક્ષણ ધરાવતા લક્ષ્મણ માટે પણ બધાએ દર્શાવ્યા.
સીતાપિ ચરણાંસ્તાસામુપસંગૃહ્ય દુ:ખિતા । શ્વશ્રૂણામશ્રુપૂર્ણાક્ષી સા બભૂવાગ્રત: સ્થિતા ।। ૨.૧૦૩.
સીતા પણ દુ:ખી મનથી પોતાની સાસુઓના પગે પડી અને આંખોમાં આંસુ લઈને તેમની સામે ઊભી રહી.