તેષાં તુ રુદતાં શબ્દાત્ પ્રતિશ્રુત્કો ઽભવદ્ગિરૌ । ભ્રાતઽણાં સહ વૈદેહ્યા: સિંહાનામિવ નર્દતામ્ ।। ૨.૧૦૨.
ભાઈઓ અને વૈદેહી રડતા હતા, તેમનો અવાજ પર્વત પર પ્રતિધ્વનિ થયો, જાણે સિંહો ગર્જના કરે છે એમ.
મહાબલાનાં રુદતાં કુર્વતામુદકં પિતુ: । વિજ્ઞાય તુમુલં શબ્દં ત્રસ્તા ભરતસૈનિકા: ।। ૨.૧૦૨.
પિતાજી માટે તર્પણ કરતા અને રડતા મહાબલી ભાઈઓનો ગજ્જન સાંભળી, ભરતના સૈનિકો ડરી ગયા.
અબ્રુવંશ્ચાપિ રામેણ ભરત: સઙ્ગતો ધ્રુવમ્ । તેષામેવ મહાઞ્છબ્દ: શોચતાં પિતરં મૃતમ્ ।। ૨.૧૦૨.
તેઓએ કહ્યું: 'નિશ્ચયે ભરત રામને મળ્યા છે; પિતાના શોકમાં રડતાં એ લોકોનો આ મોટો અવાજ છે.'
અથ વાસાન્ પરિત્યજ્ય તં સર્વે ઽભિમુખા: સ્વનમ્ । અપ્યેકમનસો જગ્મુર્યથાસ્થાનં પ્રધાવિતા: ।। ૨.૧૦૨.
પછી બધાએ પોતપોતાના વાસ છોડ્યા અને એક મનથી, જે દિશામાં અવાજ હતો, ત્યાં દોડી ગયા.
હયૈરન્યે ગજૈરન્યે રથૈરન્યે સ્વલઙ્કૃતૈ: । સુકુમારાસ્તથૈવાન્યે પદ્ભિરેવ નરા યયુ: ।। ૨.૧૦૨.
કેટલાંક ઘોડા પર, કેટલાંક હાથી પર, કેટલાંક સુશોભિત રથ પર, અને બીજાં નાજુક શરીરવાળા માણસો પગપાળા ગયા.
અચિરપ્રોષિતં રામં ચિરવિપ્રોષિતં યથા । દ્રષ્ટુકામો જન: સર્વો જગામ સહસાશ્રમમ્ ।। ૨.૧૦૨.
રામને થોડા દિવસો જ થયા હતા, પણ જાણે લાંબા સમયથી વિદાય લીધા હોય એમ, બધાં લોકો તેમને જોવા ઉત્સુક થઈ તુરંત આશ્રમ તરફ દોડી ગયા.
ભ્રાતઽણાં ત્વરિતાસ્તત્ર દ્રષ્ટુકામા: સમાગમમ્ । યયુર્બહુવિધૈર્યાનૈ: ખુરનેમિસ્વનાકુલૈ: ।। ૨.૧૦૨.
ભાઈઓને જોવા ઉત્સુક લોકો અનેક પ્રકારના વાહનોમાં, ઘોડા અને રથના ઘંટાડા સાથે, ત્યાં ભેગા થયા.
સા ભૂમિર્બહુભિર્યાનૈ: ખુરનેમિસમાહતા । મુમોચ તુમુલં શબ્દં દ્યૌરિવાભ્રસમાગમે ।। ૨.૧૦૨.
ઘણા વાહનો, ઘોડા અને રથના ચકરોથી જમીન ધડધડ ધડકી ઉઠી, જાણે વાદળો ભેગા થાય ત્યારે આકાશ ગર્જે છે એમ.
તેન વિત્રાસિતા નાગા: કરેણુપરિવારિતા: । આવાસયન્તો ગન્ધેન જગ્મુરન્યદ્વનં તત: ।। ૨.૧૦૨.
આ અવાજથી ડરીને, પોતાના બચ્ચાંઓ સાથે હાથીઓ સુગંધ ફેલાવતા બીજા જંગલમાં ચાલ્યા ગયા.
વરાહવૃકસઙ્ઘાશ્ચ મહિષા: સર્પ્પવાનરા: । વ્યાઘ્રગોકર્ણગવયા: વિત્રેસુ: પૃષતૈઃ સહ ।। ૨.૧૦૨.
અને વંશ, વાઘ, મહિષ, સાપ, વાનર, ગૌકર્ણ, ગવય અને ચિતરાં હરણો પણ ડરીને એકસાથે ભાગી ગયા.
રથાઙ્ગસાહ્વા નત્યૂહા: હંસા: કારણ્ડવા: પ્લવા: । તથા પુંસ્કોકિલા: ક્રૌઞ્ચા વિસંજ્ઞા ભેજિરે દિશ: ।। ૨.૧૦૨.
રથાંગ, નત્યૂહ, હંસ, કારંડવ, પલવ, નર કોયલ અને ક્રૌંચ જેવા પંખીઓ બધાં ભયભીત થઈને અલગ અલગ દિશામાં વિખૂટા પડી ગયા.
તેન શબ્દેન વિત્રસ્તૈરાકાશં પક્ષિભિર્વૃતમ્ । મનુષ્યૈરાવૃતા ભૂમિરુભયં પ્રબભૌ તદા ।। ૨.૧૦૨.
એ અવાજથી ડરીને આકાશ પંખીઓથી અને ધરતી મનુષ્યોથી ભરાઈ ગઈ; એ સમયે બંને જગ્યા સુંદર લાગી.
તતસ્તં પુરુષવ્યાઘ્રં યશસ્વિનમરિન્દમમ્ । આસીનં સ્થણ્ડિલે રામં દદર્શ સહસા જન: ।। ૨.૧૦૨.
પછી, લોકો એકાએક એ પુરુષશ્રેષ્ઠ, વિજયી અને પ્રસિદ્ધ રામને જમીન પર બેઠેલા જોયા.
વિગર્હમાણ: કૈકેયીં સહિતો મન્થરામપિ । અભિગમ્ય જનો રામં બાષ્પપૂર્ણમુખો ઽભવત્ ।। ૨.૧૦૨.
કૈકેયી અને મન્થરાની નિંદા કરતા લોકો રામ પાસે આવ્યા અને તેમના ચહેરા આંસુઓથી ભીંજાઈ ગયા.
તાન્નરાન્ બાષ્પપૂર્ણાક્ષાન્ સમીક્ષ્યાથ સુદુ:ખિતાન્ । પર્ય્યષ્વજત ધર્મજ્ઞ: પિતૃવન્માતૃવચ્ચ સ: ।। ૨.૧૦૨.
આંસુથી ભરાયેલા અને દુ:ખી થયેલા એ લોકોને જોઈને ધર્મનિષ્ઠ રામે પિતાની જેમ પુત્રોને અને માતાની જેમ સંતાનોને ભેટે એમ તેમને હળવે હૃદયે ભેટ્યા.
સ તત્ર કાંચ્ચિત્ પરિષસ્વજે નરાન્નરાશ્ચ કેચિત્તુ તમભ્યવાદયન્ । ચકાર સર્વાન્ સવયસ્ય બાન્ધવાન્ યથાર્હમાસાદ્ય તદા નૃપાત્મજ: ।। ૨.૧૦૨.
ત્યાં રામે કેટલાક પુરુષોને ભેટ્યા અને કેટલાકે તેમને વંદન કર્યા; રાજકુમારે પોતાના સમવયસ્કો અને સગાસંબંધીઓને યોગ્ય રીતે આદર આપ્યો.
સ તત્ર તેષાં રુદતાં મહાત્મનાં ભુવં ચ ખં ચાનુનિનાદયન્ સ્વન: । ગુહા ગિરીણાં ચ દિશશ્ચ સન્તતં મૃદઙ્ગઘોષપ્રતિમ: પ્રશુશ્રુવે ।। ૨.૧૦૨.
ત્યાં એ મહાન આત્માઓના રડવાના અવાજથી જમીન અને આકાશ ગૂંજી ઉઠ્યા, એ ધ્વનિ સતત ગુફાઓ, પર્વતો અને ચારે દિશામાં મૃદંગના ઘોષ જેવો સંભળાતો રહ્યો.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે દ્વ્યુત્તરશતતમ:સર્ગ:
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર અને પ્રાચીન રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો એકસો બીજો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|ત્ર્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center વસિષ્ઠ: પુરત: કૃત્વા દારાન્ દશરથસ્ય ચ । અભિચક્રામ તં દેશં રામદર્શનતર્ષિત: ।। ૨.૧૦૩.
વશિષ્ઠજી દશરથજીની રાણીઓને આગળ રાખીને, રામના દર્શન માટે આતુર થઈ એ સ્થળે ગયા.
રાજપત્ન્યશ્ચ ગચ્છન્ત્યો મન્દં મન્દાકિનીં પ્રતિ । દદૃશુસ્તત્ર તત્તીર્થં રામલક્ષ્મણસેવિતમ્ ।। ૨.૧૦૩.
રાજમહિલાઓ ધીરે ધીરે મંદાકિની નદી તરફ જતી હતી, ત્યારે તેમણે ત્યાં રામ અને લક્ષ્મણ દ્વારા સેવિત પવિત્ર તીર્થ જોયું.
કૌસલ્યા બાષ્પપૂર્ણેન મુખેન પરિશુષ્યતા । સુમિત્રામબ્રવીદ્દીના યાશ્ऺચાન્યા રાજયોષિત: ।। ૨.૧૦૩.
કૌશલ્યાજી, દુ:ખથી ભરી અને આંસુઓથી સુકાઈ ગયેલા ચહેરા સાથે, સુમિત્રા અને અન્ય રાણીઓને બોલી.
ઇદં તેષામનાથાનાં ક્લિષ્ટમક્લિષ્ટકર્મણામ્ । વને પ્રાક્કેવલં તીર્થં યે તે નિર્વિષયીકૃતા: ।। ૨.૧૦૩.
આ એ નિર્દોષ અને દુ:ખી લોકોનું તીર્થ છે, જેઓ રાજ્યથી વંચિત થઈ વનમાં આવ્યા છે.
ઇત: સુમિત્રે પુત્રસ્તે સદા જલમતન્દ્રિત: । સ્વયં હરતિ સૌમિત્રિર્મમ પુત્રસ્ય કારણાત્ ।। ૨.૧૦૩.
સુમિત્રા, અહીંથી તારો પુત્ર હંમેશાં મારો પુત્ર માટે નિરંતર પાણી લાવે છે.
જઘન્યમપિ તે પુત્ર: કૃતવાન્ન તુ ગર્હિત: । ભ્રાતુર્યદર્થસહિતં સર્વં તદ્વિહિતં ગુણૈ: ।। ૨.૧૦૩.
તારો નાનો પુત્ર પણ કોઈ દોષારોપણ લાયક કામ કરતો નથી; ભાઈ માટે જે કંઈ કરે છે, તે બધું ગુણથી કરે છે.
અદ્યાયમપિ તે પુત્ર: ક્લેશાનામતથોચિત: । નીચાનર્થસમાચારં સજ્જં કર્મ પ્રમુઞ્ચતુ ।। ૨.૧૦૩.
આજે પણ, તારો પુત્ર, જે કષ્ટ સહેવાનો આદત નથી, એ કોઈ પણ નિકૃષ્ટ અને દુ:ખ આપતું કામ છોડે.
દક્ષિણાગ્રેષુ દર્ભેષુ સા દદર્શ મહીતલે । પિતુરિઙ્ગુદિપિણ્યાકં ન્યસ્તમાયતલોચના ।। ૨.૧૦૩.
દક્ષિણ તરફ મુકેલા દર્ભના પાંદડાં પર, ધરતી પર, તેણે પોતાના પતિએ મુકેલો ઇંગુદીના પિંડનો ભાગ પહોળી આંખે જોયો.
તં ભૂમૌ પિતુરાર્તેન ન્યસ્તં રામેણ વીક્ષ્ય સા । ઉવાચ દેવી કૌસલ્યા સર્વા દશરથસ્ત્રિય: ।। ૨.૧૦૩.
પિતાના દુ:ખથી રામે જમીન પર મુકેલું એ જોઈ, કૌશલ્યાજીએ બધી દશરથજીની રાણીઓને કહ્યું.
ઇદમિક્ષ્વાકુનાથસ્ય રાઘવસ્ય મહાત્મન: । રાઘવેણ પિતુર્દત્તં પશ્યતૈતદ્યથાવિધિ ।। ૨.૧૦૩.
આ જુઓ, રાઘવએ પોતાના પવિત્ર પિતા, ઇક્ષ્વાકુ વંશના સ્વામી માટે યોગ્ય રીતે અર્પણ કરેલું છે.
તસ્ય દેવસમાનસ્ય પાર્થિવસ્ય મહાત્મન: । નૈતદૌપયિકં મન્યે ભુક્તભોગસ્ય ભોજનમ્ ।। ૨.૧૦૩.
દેવો જેવી મહાનતા ધરાવતાં એ રાજાને, જે સર્વ ભોગો ભોગવી ચૂક્યા છે, માટે આ ખોરાક યોગ્ય લાગતો નથી.
ચતુરન્તાં મહીં ભુક્ત્વા મહેન્દ્રસદૃશો વિભુ: । કથમિઙ્ગુદિપિણ્યાકં સ ભુઙ્ક્તે વસુધાધિપ: ।। ૨.૧૦૩.
જે રાજાએ સમગ્ર ધરતી પર રાજ કર્યું છે અને મહેન્દ્ર જેવી મહિમા ધરાવે છે, એ ધરતીપતિ હવે માત્ર ઇંગુદીના ફળ અને પિંડો કેમ ખાય છે?