સુમન્ત્રસ્તૈર્નૃપસુતૈ: સાર્દ્ધમાશ્વાસ્ય રાઘવમ્ । અવાતારયદાલમ્બ્ય નદીં મન્દાકિનીં શિવામ્ ।। ૨.૧૦૨.
સુમંત્રએ રાજકુમારો સાથે રાઘવ રામને શાંતવના આપી અને તેમને પવિત્ર મન્દાકિની નદીના કિનારે ઉતાર્યા.
તે સુતીર્થાં તત: કૃચ્છ્રાદુપાગમ્ય યશસ્વિન: । નદીં મન્દાકિનીં રમ્યાં સદા પુષ્પિતકાનનામ્ ।। ૨.૧૦૨.
પછી એ યશસ્વી ભાઈઓએ ઘણાં પ્રયત્નો કરીને, હંમેશાં ફૂલો થી શોભતા કિનારા ધરાવતી સુંદર મન્દાકિની નદી સુધી પહોંચ્યા.
શીઘ્રસ્રોતસમાસાદ્ય તીર્થં શિવમકર્દ્દમમ્ । સિષિચુસ્તૂદકં રાજ્ઞે તત્રૈતત્તે ભવત્વિતિ ।। ૨.૧૦૨.
પછી તેઓ ઝડપથી વહેતી, પવિત્ર અને કાદવ વગરની તટ પર પહોંચ્યા અને ત્યાં પાણી અર્પણ કરીને કહ્યું: 'રાજા, આ તમારું થાય.'
પ્રગૃહ્ય ચ મહીપાલો જલપૂરિતમઞ્જલિમ્ । દિશં યામ્યામભિમુખો રુદન્ વચનમબ્રવીત્ ।। ૨.૧૦૨.
પછી ધરતીના રાજાએ હાથમાં પાણી ભર્યું, દક્ષિણ દિશા તરફ મોઢું ફેરવી, રડતા-રડતા બોલ્યા.
એતત્તે રાજશાર્દૂલ વિમલં તોયમક્ષયમ્ । પિતૃલોકગતસ્યાદ્ય મદ્દત્તમુપતિષ્ઠતુ ।। ૨.૧૦૨.
હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, આજે મેં આપેલા આ શુદ્ધ અને અવિનાશી પાણી પિતૃલોકમાં પહોંચે એવી મારી પ્રાર્થના છે.
તતો મન્દાકિનીતીરાત્ પ્રત્યુત્તીર્ય્ય સ રાઘવ: । પિતુશ્ચકાર તેજસ્વી નિવાપં ભ્રાતૃભિ: સહ ।। ૨.૧૦૨.
પછી રાઘવએ મન્દાકિનીના કિનારે જઈ, ભાઈઓ સાથે મળીને પિતાજી માટે પાણીનું તર્પણ કર્યું.
ઐઙ્ગુદં બદરીમિશ્રં પિણ્યાકં દર્ભસંસ્તરે । ન્યસ્ય રામ: સુદુ:ખાર્ત્તો રુદન્ વચનમબ્રવીત્ ।। ૨.૧૦૨.
પછી રામે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, દર્ભના પાટિયા પર બોર અને જૌના લોટથી બનેલા પિંડો મૂકી, રડતા-રડતા બોલ્યા.
ઇદં ભુઙ્ક્ષ્વ મહારાજ પ્રીતો યદશના વયમ્ । યદન્ન: પુરુષો ભવતિ તદન્નાસ્તસ્ય દેવતા: ।। ૨.૧૦૨.
હે મહારાજ, અમને યોગ્ય ભોજન મળતું નથી, છતાં આનંદથી આ સ્વીકારો. માણસ જેવું ખાય છે, તેવું જ પિતૃઓને પણ મળે છે.
તતસ્તેનૈવ માર્ગેણ પ્રત્યુત્તીર્ય્ય નદીતટાત્ । આરુરોહ નરવ્યાઘ્રો રમ્યસાનું મહીધરમ્ ।। ૨.૧૦૨.
પછી એ જ રસ્તે, નદીના કિનારે થી પાછા આવી, મનુષ્યોમાં વાઘ સમાન રામે સુંદર પર્વતની ઢાળ ચઢી.
તત: પર્ણકુટીદ્વારમાસાદ્ય જગતીપતિ: । પરિજગ્રાહ બાહુભ્યામુભૌ ભરતલક્ષ્મણૌ ।। ૨.૧૦૨.
પછી ધરતીના સ્વામી પર્ણકુટીના દ્વાર પર પહોંચી, પોતાના બન્ને હાથથી ભરત અને લક્ષ્મણને ભેટી પડ્યા.
તેષાં તુ રુદતાં શબ્દાત્ પ્રતિશ્રુત્કો ઽભવદ્ગિરૌ । ભ્રાતઽણાં સહ વૈદેહ્યા: સિંહાનામિવ નર્દતામ્ ।। ૨.૧૦૨.
ભાઈઓ અને વૈદેહી રડતા હતા, તેમનો અવાજ પર્વત પર પ્રતિધ્વનિ થયો, જાણે સિંહો ગર્જના કરે છે એમ.
મહાબલાનાં રુદતાં કુર્વતામુદકં પિતુ: । વિજ્ઞાય તુમુલં શબ્દં ત્રસ્તા ભરતસૈનિકા: ।। ૨.૧૦૨.
પિતાજી માટે તર્પણ કરતા અને રડતા મહાબલી ભાઈઓનો ગજ્જન સાંભળી, ભરતના સૈનિકો ડરી ગયા.
અબ્રુવંશ્ચાપિ રામેણ ભરત: સઙ્ગતો ધ્રુવમ્ । તેષામેવ મહાઞ્છબ્દ: શોચતાં પિતરં મૃતમ્ ।। ૨.૧૦૨.
તેઓએ કહ્યું: 'નિશ્ચયે ભરત રામને મળ્યા છે; પિતાના શોકમાં રડતાં એ લોકોનો આ મોટો અવાજ છે.'
અથ વાસાન્ પરિત્યજ્ય તં સર્વે ઽભિમુખા: સ્વનમ્ । અપ્યેકમનસો જગ્મુર્યથાસ્થાનં પ્રધાવિતા: ।। ૨.૧૦૨.
પછી બધાએ પોતપોતાના વાસ છોડ્યા અને એક મનથી, જે દિશામાં અવાજ હતો, ત્યાં દોડી ગયા.
હયૈરન્યે ગજૈરન્યે રથૈરન્યે સ્વલઙ્કૃતૈ: । સુકુમારાસ્તથૈવાન્યે પદ્ભિરેવ નરા યયુ: ।। ૨.૧૦૨.
કેટલાંક ઘોડા પર, કેટલાંક હાથી પર, કેટલાંક સુશોભિત રથ પર, અને બીજાં નાજુક શરીરવાળા માણસો પગપાળા ગયા.
અચિરપ્રોષિતં રામં ચિરવિપ્રોષિતં યથા । દ્રષ્ટુકામો જન: સર્વો જગામ સહસાશ્રમમ્ ।। ૨.૧૦૨.
રામને થોડા દિવસો જ થયા હતા, પણ જાણે લાંબા સમયથી વિદાય લીધા હોય એમ, બધાં લોકો તેમને જોવા ઉત્સુક થઈ તુરંત આશ્રમ તરફ દોડી ગયા.
ભ્રાતઽણાં ત્વરિતાસ્તત્ર દ્રષ્ટુકામા: સમાગમમ્ । યયુર્બહુવિધૈર્યાનૈ: ખુરનેમિસ્વનાકુલૈ: ।। ૨.૧૦૨.
ભાઈઓને જોવા ઉત્સુક લોકો અનેક પ્રકારના વાહનોમાં, ઘોડા અને રથના ઘંટાડા સાથે, ત્યાં ભેગા થયા.
સા ભૂમિર્બહુભિર્યાનૈ: ખુરનેમિસમાહતા । મુમોચ તુમુલં શબ્દં દ્યૌરિવાભ્રસમાગમે ।। ૨.૧૦૨.
ઘણા વાહનો, ઘોડા અને રથના ચકરોથી જમીન ધડધડ ધડકી ઉઠી, જાણે વાદળો ભેગા થાય ત્યારે આકાશ ગર્જે છે એમ.
તેન વિત્રાસિતા નાગા: કરેણુપરિવારિતા: । આવાસયન્તો ગન્ધેન જગ્મુરન્યદ્વનં તત: ।। ૨.૧૦૨.
આ અવાજથી ડરીને, પોતાના બચ્ચાંઓ સાથે હાથીઓ સુગંધ ફેલાવતા બીજા જંગલમાં ચાલ્યા ગયા.
વરાહવૃકસઙ્ઘાશ્ચ મહિષા: સર્પ્પવાનરા: । વ્યાઘ્રગોકર્ણગવયા: વિત્રેસુ: પૃષતૈઃ સહ ।। ૨.૧૦૨.
અને વંશ, વાઘ, મહિષ, સાપ, વાનર, ગૌકર્ણ, ગવય અને ચિતરાં હરણો પણ ડરીને એકસાથે ભાગી ગયા.
રથાઙ્ગસાહ્વા નત્યૂહા: હંસા: કારણ્ડવા: પ્લવા: । તથા પુંસ્કોકિલા: ક્રૌઞ્ચા વિસંજ્ઞા ભેજિરે દિશ: ।। ૨.૧૦૨.
રથાંગ, નત્યૂહ, હંસ, કારંડવ, પલવ, નર કોયલ અને ક્રૌંચ જેવા પંખીઓ બધાં ભયભીત થઈને અલગ અલગ દિશામાં વિખૂટા પડી ગયા.
તેન શબ્દેન વિત્રસ્તૈરાકાશં પક્ષિભિર્વૃતમ્ । મનુષ્યૈરાવૃતા ભૂમિરુભયં પ્રબભૌ તદા ।। ૨.૧૦૨.
એ અવાજથી ડરીને આકાશ પંખીઓથી અને ધરતી મનુષ્યોથી ભરાઈ ગઈ; એ સમયે બંને જગ્યા સુંદર લાગી.
તતસ્તં પુરુષવ્યાઘ્રં યશસ્વિનમરિન્દમમ્ । આસીનં સ્થણ્ડિલે રામં દદર્શ સહસા જન: ।। ૨.૧૦૨.
પછી, લોકો એકાએક એ પુરુષશ્રેષ્ઠ, વિજયી અને પ્રસિદ્ધ રામને જમીન પર બેઠેલા જોયા.
વિગર્હમાણ: કૈકેયીં સહિતો મન્થરામપિ । અભિગમ્ય જનો રામં બાષ્પપૂર્ણમુખો ઽભવત્ ।। ૨.૧૦૨.
કૈકેયી અને મન્થરાની નિંદા કરતા લોકો રામ પાસે આવ્યા અને તેમના ચહેરા આંસુઓથી ભીંજાઈ ગયા.
તાન્નરાન્ બાષ્પપૂર્ણાક્ષાન્ સમીક્ષ્યાથ સુદુ:ખિતાન્ । પર્ય્યષ્વજત ધર્મજ્ઞ: પિતૃવન્માતૃવચ્ચ સ: ।। ૨.૧૦૨.
આંસુથી ભરાયેલા અને દુ:ખી થયેલા એ લોકોને જોઈને ધર્મનિષ્ઠ રામે પિતાની જેમ પુત્રોને અને માતાની જેમ સંતાનોને ભેટે એમ તેમને હળવે હૃદયે ભેટ્યા.
સ તત્ર કાંચ્ચિત્ પરિષસ્વજે નરાન્નરાશ્ચ કેચિત્તુ તમભ્યવાદયન્ । ચકાર સર્વાન્ સવયસ્ય બાન્ધવાન્ યથાર્હમાસાદ્ય તદા નૃપાત્મજ: ।। ૨.૧૦૨.
ત્યાં રામે કેટલાક પુરુષોને ભેટ્યા અને કેટલાકે તેમને વંદન કર્યા; રાજકુમારે પોતાના સમવયસ્કો અને સગાસંબંધીઓને યોગ્ય રીતે આદર આપ્યો.
સ તત્ર તેષાં રુદતાં મહાત્મનાં ભુવં ચ ખં ચાનુનિનાદયન્ સ્વન: । ગુહા ગિરીણાં ચ દિશશ્ચ સન્તતં મૃદઙ્ગઘોષપ્રતિમ: પ્રશુશ્રુવે ।। ૨.૧૦૨.
ત્યાં એ મહાન આત્માઓના રડવાના અવાજથી જમીન અને આકાશ ગૂંજી ઉઠ્યા, એ ધ્વનિ સતત ગુફાઓ, પર્વતો અને ચારે દિશામાં મૃદંગના ઘોષ જેવો સંભળાતો રહ્યો.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે દ્વ્યુત્તરશતતમ:સર્ગ:
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર અને પ્રાચીન રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો એકસો બીજો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|ત્ર્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center વસિષ્ઠ: પુરત: કૃત્વા દારાન્ દશરથસ્ય ચ । અભિચક્રામ તં દેશં રામદર્શનતર્ષિત: ।। ૨.૧૦૩.
વશિષ્ઠજી દશરથજીની રાણીઓને આગળ રાખીને, રામના દર્શન માટે આતુર થઈ એ સ્થળે ગયા.
રાજપત્ન્યશ્ચ ગચ્છન્ત્યો મન્દં મન્દાકિનીં પ્રતિ । દદૃશુસ્તત્ર તત્તીર્થં રામલક્ષ્મણસેવિતમ્ ।। ૨.૧૦૩.
રાજમહિલાઓ ધીરે ધીરે મંદાકિની નદી તરફ જતી હતી, ત્યારે તેમણે ત્યાં રામ અને લક્ષ્મણ દ્વારા સેવિત પવિત્ર તીર્થ જોયું.