પુરા પ્રેક્ષ્ય સુવૃત્તં માં પિતા યાન્યાહ સાન્ત્વયન્ । વાક્યાનિ તાનિ શ્રોષ્યામિ કુત: કર્ણસુખાન્યહમ્ ।। ૨.૧૦૨.
પહેલાં જ્યારે પિતાશ્રી મને સારા વર્તન કરતાં જોઈને, મને શાંતવના આપતા મીઠા શબ્દો બોલતા, તો હવે એ મન ભાવે એવા શબ્દો હું ક્યાંથી સાંભળું?
એવમુક્ત્વા સ ભરતં ભાર્યામભ્યેત્ય રાઘવ: । ઉવાચ શોકસન્તપ્ત: પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનામ્ ।। ૨.૧૦૨.
આ રીતે ભરતને કહીને, રાઘવ રામ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને, પૂર્ણચંદ્ર જેવું મુખ ધરાવતી પોતાની પત્ની પાસે ગયા અને તેને સંબોધી વાત કરી.
સીતે મૃતસ્તે શ્વશુર: પિત્રા હીનો ઽસિ લક્ષ્મણ । ભરતો દુ:ખમાચષ્ટે સ્વર્ગતં પૃથિવીપતિમ્ ।। ૨.૧૦૨.
સીતા, હવે તારો સસરા મૃત્યુ પામ્યા છે; લક્ષ્મણ, તું પણ પિતાવિહોણો થયો છે. ભરત દુઃખથી કહે છે કે પૃથ્વીના રાજા સ્વર્ગે ગયા છે.
તતો બહુગુણં તેષાં બાષ્પં નેત્રેષ્વજાયત । તથા બ્રુવતિ કાકુત્સ્થે કુમારાણાં યશસ્વિનામ્ ।। ૨.૧૦૨.
કાકુત્સ્થ રામ આવી રીતે બોલતા, ત્યારે એ યશસ્વી ભાઈઓના આંખોમાં ઘણાં આંસુ ભરાઈ આવ્યા.
તતસ્તે ભ્રાતર: સર્વે ભૃશમાશ્વાસ્ય રાઘવમ્ । અબ્રુવન્ જગતીભર્ત્તુ: ક્રિયતામુદકં પિતુ: ।। ૨.૧૦૨.
પછી બધા ભાઈઓએ રાઘવ રામને ખૂબ શાંતવના આપી અને કહ્યું: 'આપણા પિતાશ્રી, પૃથ્વીના રાજા માટે ઉદકક્રિયા કરીએ.'
સા સીતા શ્વશુરં શ્રુત્વા સ્વર્ગલોકગતં નૃપમ્ । નેત્રાભ્યામશ્રુપૂર્ણાભ્યામશકન્નેક્ષિતું પતિમ્ ।। ૨.૧૦૨.
જ્યારે સીતાએ સાંભળ્યું કે તેના સસરા રાજા સ્વર્ગલોક પામ્યા છે, ત્યારે એની આંખો આંસુથી ભરાઈ ગઈ અને એ પતિ તરફ જોઈ પણ શકી નહીં.
સાન્ત્વયિત્વા તુ તાં રામો રુદન્તીં જનકાત્મજામ્ । ઉવાચ લક્ષ્મણં તત્ર દુ:ખિતો દુ:ખિતં વચ: ।। ૨.૧૦૨.
પછી રામે રડતી જનકનંદિનીને શાંતવના આપી, પોતે પણ દુઃખી થઈને ત્યાં લક્ષ્મણને દુઃખભર્યા શબ્દોમાં સંબોધ્યા.
આનયેઙ્ગુદિપિણ્યાકં ચીરમાહર ચોત્તરમ્ । જલક્રિયાર્થં તાતસ્ય ગમિષ્યામિ મહાત્મન: ।। ૨.૧૦૨.
મને ઇંગુદીના લોટની પિંડ અને ઉપર પહેરવાનું છાલનું વસ્ત્ર લાવી આપ, હું મારા મહાન પિતાશ્રી માટે જળક્રિયા કરવા જઇશ.
સીતા પુરસ્તાદ્વ્રજતુત્વમેનામભિતો વ્રજ । અહં પશ્ચાદ્ગમિષ્યામિ ગતિર્હ્યેષા સુદારુણા ।। ૨.૧૦૨.
સીતા આગળ ચાલે, તું એની બાજુએ ચાલ, અને હું પછાડથી આવીશ, કેમ કે આ માર્ગ ખૂબ જ કઠણ છે.
તતો નિત્યાનુગસ્તેષાં વિદિતાત્મા મહામતિ: । મૃદુર્દાન્તશ્ચ શાન્તશ્ચ રામે ચ દૃઢભક્તિમાન્ ।। ૨.૧૦૨.
પછી સુમિત્રાનંદન, જે હંમેશાં સર્વેના અનુયાયી, આત્મજ્ઞાન ધરાવનાર, મહાન બુદ્ધિશાળી, સૌમ્ય, દમવાળા, શાંત અને રામમાં દૃઢ ભક્તિવાળા હતા—
સુમન્ત્રસ્તૈર્નૃપસુતૈ: સાર્દ્ધમાશ્વાસ્ય રાઘવમ્ । અવાતારયદાલમ્બ્ય નદીં મન્દાકિનીં શિવામ્ ।। ૨.૧૦૨.
સુમંત્રએ રાજકુમારો સાથે રાઘવ રામને શાંતવના આપી અને તેમને પવિત્ર મન્દાકિની નદીના કિનારે ઉતાર્યા.
તે સુતીર્થાં તત: કૃચ્છ્રાદુપાગમ્ય યશસ્વિન: । નદીં મન્દાકિનીં રમ્યાં સદા પુષ્પિતકાનનામ્ ।। ૨.૧૦૨.
પછી એ યશસ્વી ભાઈઓએ ઘણાં પ્રયત્નો કરીને, હંમેશાં ફૂલો થી શોભતા કિનારા ધરાવતી સુંદર મન્દાકિની નદી સુધી પહોંચ્યા.
શીઘ્રસ્રોતસમાસાદ્ય તીર્થં શિવમકર્દ્દમમ્ । સિષિચુસ્તૂદકં રાજ્ઞે તત્રૈતત્તે ભવત્વિતિ ।। ૨.૧૦૨.
પછી તેઓ ઝડપથી વહેતી, પવિત્ર અને કાદવ વગરની તટ પર પહોંચ્યા અને ત્યાં પાણી અર્પણ કરીને કહ્યું: 'રાજા, આ તમારું થાય.'
પ્રગૃહ્ય ચ મહીપાલો જલપૂરિતમઞ્જલિમ્ । દિશં યામ્યામભિમુખો રુદન્ વચનમબ્રવીત્ ।। ૨.૧૦૨.
પછી ધરતીના રાજાએ હાથમાં પાણી ભર્યું, દક્ષિણ દિશા તરફ મોઢું ફેરવી, રડતા-રડતા બોલ્યા.
એતત્તે રાજશાર્દૂલ વિમલં તોયમક્ષયમ્ । પિતૃલોકગતસ્યાદ્ય મદ્દત્તમુપતિષ્ઠતુ ।। ૨.૧૦૨.
હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, આજે મેં આપેલા આ શુદ્ધ અને અવિનાશી પાણી પિતૃલોકમાં પહોંચે એવી મારી પ્રાર્થના છે.
તતો મન્દાકિનીતીરાત્ પ્રત્યુત્તીર્ય્ય સ રાઘવ: । પિતુશ્ચકાર તેજસ્વી નિવાપં ભ્રાતૃભિ: સહ ।। ૨.૧૦૨.
પછી રાઘવએ મન્દાકિનીના કિનારે જઈ, ભાઈઓ સાથે મળીને પિતાજી માટે પાણીનું તર્પણ કર્યું.
ઐઙ્ગુદં બદરીમિશ્રં પિણ્યાકં દર્ભસંસ્તરે । ન્યસ્ય રામ: સુદુ:ખાર્ત્તો રુદન્ વચનમબ્રવીત્ ।। ૨.૧૦૨.
પછી રામે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, દર્ભના પાટિયા પર બોર અને જૌના લોટથી બનેલા પિંડો મૂકી, રડતા-રડતા બોલ્યા.
ઇદં ભુઙ્ક્ષ્વ મહારાજ પ્રીતો યદશના વયમ્ । યદન્ન: પુરુષો ભવતિ તદન્નાસ્તસ્ય દેવતા: ।। ૨.૧૦૨.
હે મહારાજ, અમને યોગ્ય ભોજન મળતું નથી, છતાં આનંદથી આ સ્વીકારો. માણસ જેવું ખાય છે, તેવું જ પિતૃઓને પણ મળે છે.
તતસ્તેનૈવ માર્ગેણ પ્રત્યુત્તીર્ય્ય નદીતટાત્ । આરુરોહ નરવ્યાઘ્રો રમ્યસાનું મહીધરમ્ ।। ૨.૧૦૨.
પછી એ જ રસ્તે, નદીના કિનારે થી પાછા આવી, મનુષ્યોમાં વાઘ સમાન રામે સુંદર પર્વતની ઢાળ ચઢી.
તત: પર્ણકુટીદ્વારમાસાદ્ય જગતીપતિ: । પરિજગ્રાહ બાહુભ્યામુભૌ ભરતલક્ષ્મણૌ ।। ૨.૧૦૨.
પછી ધરતીના સ્વામી પર્ણકુટીના દ્વાર પર પહોંચી, પોતાના બન્ને હાથથી ભરત અને લક્ષ્મણને ભેટી પડ્યા.
તેષાં તુ રુદતાં શબ્દાત્ પ્રતિશ્રુત્કો ઽભવદ્ગિરૌ । ભ્રાતઽણાં સહ વૈદેહ્યા: સિંહાનામિવ નર્દતામ્ ।। ૨.૧૦૨.
ભાઈઓ અને વૈદેહી રડતા હતા, તેમનો અવાજ પર્વત પર પ્રતિધ્વનિ થયો, જાણે સિંહો ગર્જના કરે છે એમ.
મહાબલાનાં રુદતાં કુર્વતામુદકં પિતુ: । વિજ્ઞાય તુમુલં શબ્દં ત્રસ્તા ભરતસૈનિકા: ।। ૨.૧૦૨.
પિતાજી માટે તર્પણ કરતા અને રડતા મહાબલી ભાઈઓનો ગજ્જન સાંભળી, ભરતના સૈનિકો ડરી ગયા.
અબ્રુવંશ્ચાપિ રામેણ ભરત: સઙ્ગતો ધ્રુવમ્ । તેષામેવ મહાઞ્છબ્દ: શોચતાં પિતરં મૃતમ્ ।। ૨.૧૦૨.
તેઓએ કહ્યું: 'નિશ્ચયે ભરત રામને મળ્યા છે; પિતાના શોકમાં રડતાં એ લોકોનો આ મોટો અવાજ છે.'
અથ વાસાન્ પરિત્યજ્ય તં સર્વે ઽભિમુખા: સ્વનમ્ । અપ્યેકમનસો જગ્મુર્યથાસ્થાનં પ્રધાવિતા: ।। ૨.૧૦૨.
પછી બધાએ પોતપોતાના વાસ છોડ્યા અને એક મનથી, જે દિશામાં અવાજ હતો, ત્યાં દોડી ગયા.
હયૈરન્યે ગજૈરન્યે રથૈરન્યે સ્વલઙ્કૃતૈ: । સુકુમારાસ્તથૈવાન્યે પદ્ભિરેવ નરા યયુ: ।। ૨.૧૦૨.
કેટલાંક ઘોડા પર, કેટલાંક હાથી પર, કેટલાંક સુશોભિત રથ પર, અને બીજાં નાજુક શરીરવાળા માણસો પગપાળા ગયા.
અચિરપ્રોષિતં રામં ચિરવિપ્રોષિતં યથા । દ્રષ્ટુકામો જન: સર્વો જગામ સહસાશ્રમમ્ ।। ૨.૧૦૨.
રામને થોડા દિવસો જ થયા હતા, પણ જાણે લાંબા સમયથી વિદાય લીધા હોય એમ, બધાં લોકો તેમને જોવા ઉત્સુક થઈ તુરંત આશ્રમ તરફ દોડી ગયા.
ભ્રાતઽણાં ત્વરિતાસ્તત્ર દ્રષ્ટુકામા: સમાગમમ્ । યયુર્બહુવિધૈર્યાનૈ: ખુરનેમિસ્વનાકુલૈ: ।। ૨.૧૦૨.
ભાઈઓને જોવા ઉત્સુક લોકો અનેક પ્રકારના વાહનોમાં, ઘોડા અને રથના ઘંટાડા સાથે, ત્યાં ભેગા થયા.
સા ભૂમિર્બહુભિર્યાનૈ: ખુરનેમિસમાહતા । મુમોચ તુમુલં શબ્દં દ્યૌરિવાભ્રસમાગમે ।। ૨.૧૦૨.
ઘણા વાહનો, ઘોડા અને રથના ચકરોથી જમીન ધડધડ ધડકી ઉઠી, જાણે વાદળો ભેગા થાય ત્યારે આકાશ ગર્જે છે એમ.
તેન વિત્રાસિતા નાગા: કરેણુપરિવારિતા: । આવાસયન્તો ગન્ધેન જગ્મુરન્યદ્વનં તત: ।। ૨.૧૦૨.
આ અવાજથી ડરીને, પોતાના બચ્ચાંઓ સાથે હાથીઓ સુગંધ ફેલાવતા બીજા જંગલમાં ચાલ્યા ગયા.
વરાહવૃકસઙ્ઘાશ્ચ મહિષા: સર્પ્પવાનરા: । વ્યાઘ્રગોકર્ણગવયા: વિત્રેસુ: પૃષતૈઃ સહ ।। ૨.૧૦૨.
અને વંશ, વાઘ, મહિષ, સાપ, વાનર, ગૌકર્ણ, ગવય અને ચિતરાં હરણો પણ ડરીને એકસાથે ભાગી ગયા.