કચ્ચિન્નાગવનં ગુપ્તં કચ્ચિત્તે સન્તિ ધેનુકા: । કચ્ચિન્ન ગણિકાશ્વાનાં કુઞ્જરાણાં ચ તૃપ્યસિ ।। ૨.૧૦૦.
શું હાથીઓનું જંગલ સારી રીતે રક્ષિત છે અને તમારી પાસે ઘણાં ગાય છે? શું તમે રાજમહેલના ઘોડા અને હાથીઓથી સંતોષિત છો?
કચ્ચિદ્દર્શયસે નિત્યં મનુષ્યાણાં વિભૂષિતમ્ । ઉત્થાયોત્થાય પૂર્વાહ્ણે રાજપુત્ર મહાપથે ।। ૨.૧૦૦.
શું તમે રોજ સવારે વહેલાં ઉઠી, મહામાર્ગ પર, લોકો માટે શણગારપૂર્વક દેખાવ છો, રાજકુમાર?
કચ્ચિન્ન સર્વે કર્માન્તા: પ્રત્યક્ષાસ્તે ઽવિશઙ્કયા । સર્વે વા પુનરુત્સૃષ્ટા મધ્યમેવાત્ર કારણમ્ ।। ૨.૧૦૦.
શું તમારા અધિકારીઓના બધા કામ ખુલ્લા અને નિર્ભય રીતે થાય છે, કે પછી બધાં અધૂરાં રહી જાય છે અને માત્ર મધ્યમ કારણો આપવામાં આવે છે?
કચ્ચિત્ સર્વાણિ દુર્ગાણિ ધનધાન્યાયુધોદકૈ: । યન્ત્રૈશ્ચ પરિપૂર્ણાનિ તથા શિલ્પિધનુર્દ્ધરૈ ।। ૨.૧૦૦.
શું તમારા બધા કિલ્લા ધન, અનાજ, હથિયાર, પાણી, યંત્રો અને ધનુર્વિદ્યા કુશળ કારીગરોથી સંપૂર્ણ રીતે ભરેલા છે?
આયસ્તે વિપુલ: કચ્ચિત્ કચ્ચિદલ્પતરો વ્યય: । અપાત્રેષુ ન તે કચ્ચિત્કોશો ગચ્છતિ રાઘવ ।। ૨.૧૦૦.
શું તમારી આવક વિશાળ છે અને ખર્ચ ઓછો છે? રાઘવ, શું તમારો ખજાનો ક્યારેય અયોગ્ય લોકોને આપવામાં નથી આવતો?
દેવતાર્થે ચ પિત્રર્થે બ્રાહ્મણાભ્યાગતેષુ ચ । યોધેષુ મિત્રવર્ગેષુ કચ્ચિદ્ગચ્છતિ તે વ્યય: ।। ૨.૧૦૦.
શું તમારો ખર્ચ દેવો, પૂર્વજો, મુલાકાતી બ્રાહ્મણો, યોદ્ધાઓ અને મિત્રો માટે થાય છે?
કચ્ચિદાર્ય્યો વિશુદ્ધાત્મા ઽ ઽક્ષારિતશ્ચોરકર્મણા । અપૃષ્ટ: શાસ્ત્રકુશલૈર્ન લોભાદ્વધ્યતે શુચિ: ।। ૨.૧૦૦.
શું આર્ય, શુદ્ધ હૃદય ધરાવતો, ક્યારેય ચોરીના આરોપથી દોષિત નથી થતો, શાસ્ત્રજ્ઞ લોકો પૂછ્યા વિના દંડ નથી આપતા, અને લોભથી નિર્દોષને સજા નથી થતી?
ગૃહીતશ્ચૈવ પૃષ્ટશ્ચ કાલે દૃષ્ટ: સકારણ: । કચ્ચિન્ન મુચ્યતે ચોરો ધનલોભાન્નરર્ષભ ।। ૨.૧૦૦.
શું ચોર, યોગ્ય સમયે પકડાય અને પૂછપરછ થાય છે, પુરાવા સાથે જોવાય છે, અને ધનના લોભથી ક્યારેય મુક્ત નથી કરવામાં આવતો, મનુષ્યમાં શ્રેષ્ઠ?
વ્યસને કચ્ચિદાઢ્યસ્ય દુર્ગતસ્ય ચ રાઘવ । અર્થં વિરાગા: પશ્યન્તિ તવામાત્યા બહુશ્રુતા: ।। ૨.૧૦૦.
રાઘવ, તું જ્યારે મુશ્કેલીમાં હોય કે સુખમાં હોય, ત્યારે તારા જ્ઞાનવાન અને નિષ્પક્ષ મંત્રીઓ તારા હિતની ચિંતા કરે છે કે નહીં?
યાનિ મિથ્યાભિશસ્તાનાં પતન્ત્યસ્રાણિ રાઘવ । તાનિ પુત્રપશૂન્ ઘ્નન્તિ પ્રીત્યર્થમનુશાસત: ।। ૨.૧૦૦.
રાઘવ, જે લોકો પર ખોટા આરોપ લગાવવામાં આવે છે, તેમના આંસુઓ, જે શાસક માત્ર પ્રસન્ન થવા માટે દંડ આપે છે, તેમના પુત્રો અને પશુઓને નાશ કરે છે.
કચ્ચિદ્ વૃદ્ધાંશ્ચ બાલાંશ્ચ વૈદ્યમુખ્યાંશ્ચ રાઘવ । દાનેન મનસા વાચા ત્રિભિરેતૈર્બુભૂષસે ।। ૨.૧૦૦.
રાઘવ, તું વૃદ્ધો, બાળકો અને શ્રેષ્ઠ વૈદ્યોને દાન, મન અને વાણીથી સહાય કરવા ઈચ્છે છે કે નહીં?
કચ્ચિદ્ગુરૂંશ્ચ વૃદ્ધાંશ્ચ તાપસાન્ દેવતાતિથીન્ । ચૈત્યાંશ્ચ સર્વાન્ સિદ્ધાર્થાન્ બ્રાહ્મણાંશ્ચ નમસ્યસિ ।। ૨.૧૦૦.
તું ગુરુઓ, વૃદ્ધો, તપસ્વીઓ, દેવતાઓ, અતિથિઓ, સર્વે પવિત્ર સ્થાનો, સિદ્ધ લોકો અને બ્રાહ્મણોને માન આપે છે કે નહીં?
કચ્ચિદર્થેન વા ધર્મમર્થં ધર્મેણ વા પુન: । ઉભૌ વા પ્રીતિલોભેન કામેન ચ ન બાધસે ।। ૨.૧૦૦.
તું ધનથી ધર્મને અને ધર્મથી ધનને સહાય કરે છે, અને તું લાલચ કે ઇચ્છાથી કોઈ એક કે બંનેને નુકસાન પહોંચાડતો નથી ને?
કચ્ચિદર્થં ચ ધર્મં ચ કામં ચ જયતાં વર । વિભજ્ય કાલે કાલજ્ઞ સર્વાન્ વરદ સેવસે ।। ૨.૧૦૦.
જયમાં શ્રેષ્ઠ, તું સમયની સમજ રાખીને, ધન, ધર્મ અને કામને યોગ્ય રીતે વહેંચીને સર્વેની સેવા કરે છે કે નહીં?
કચ્ચિત્તે બ્રાહ્મણા: શર્મ સર્વશાસ્ત્રાર્થકોવિદા: । આશંસન્તે મહાપ્રાજ્ઞ પૌરજાનપદૈ: સહ ।। ૨.૧૦૦.
મહાપ્રજ્ઞ, સર્વ શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન ધરાવતા બ્રાહ્મણો, શહેર અને ગામના લોકો સાથે તારા કલ્યાણની ઈચ્છા રાખે છે કે નહીં?
નાસ્તિક્યમનૃતં ક્રોધં પ્રમાદં દીર્ઘસૂત્રતામ્ । અદર્શનં જ્ઞાનવતામાલસ્યં પઞ્ચવૃત્તિતામ્ ।। ૨.૧૦૦.
તું નાસ્તિકતા, અસત્ય, ગુસ્સો, બેદરકારી, મોડું કરવું, જ્ઞાનીઓની અવગણના, આળસ અને મનની ચંચળતા ટાળે છે ને?
એકચિન્તનમર્થાનામનર્થજ્ઞૈશ્ચ મન્ત્રણમ્ । નિશ્ચિતાનામનારમ્ભં મન્ત્રસ્યાપરિરક્ષણમ્ ।। ૨.૧૦૦.
તું એકલા જ વિચાર કરવું, દુઃખની જાણકારી ન હોય એવા લોકો સાથે પરામર્શ કરવું, નિશ્ચય કર્યા પછી કાર્ય ન કરવું અને સલાહનું રક્ષણ ન કરવું, આ બધું ટાળે છે ને?
મઙ્ગલસ્યાપ્રયોગં ચ પ્રત્યુત્થાનં ચ સર્વત: । કચ્ચિત્ત્વં વર્જયસ્યેતાન્ રાજદોષાંશ્ચતુર્દશ ।। ૨.૧૦૦.
તું શુભ કાર્ય ન કરવું, દરેક સમયે ઉઠી ને જવાબદારી ન લેવી અને રાજાના ચૌદ દોષો સહિત બધાં દોષો ટાળે છે કે નહીં?
દશ પઞ્ચ ચતુર્વર્ગાન્ સપ્તવર્ગં ચ તત્ત્વત: । અષ્ટવર્ગં ત્રિવર્ગં ચ વિદ્યાસ્તિસ્રશ્ચ રાઘવ ।। ૨.૧૦૦.
રાઘવ, તું દસ, પાંચ, ચાર, સાત, આઠ અને ત્રણ જૂથો તેમજ ત્રણ પ્રકારની વિદ્યા સાચી રીતે જાણે છે કે નહીં?
ઇન્દ્રિયાણાં જયં બુદ્ધ્વા ષાઙ્ગુણ્યં દૈવમાનુષમ્ । કૃત્યં વિંશતિવર્ગઞ્ચ તથા પ્રકૃતિમણ્ડલમ્ ।। ૨.૧૦૦.
ઇન્દ્રિયોને જીત્યા પછી, તું છ ગુણોની નીતિ, દૈવી અને માનવ કારણો, વિંશતિ પ્રકારના કાર્ય અને પ્રજાના વર્તુળને જાણે છે કે નહીં?
યાત્રાદણ્ડવિધાનઞ્ચ દ્વિયોની સન્ધિવિગ્રહૌ । કચ્ચિદેતાન્ મહાપ્રાજ્ઞ યથાવદનુમન્યસે ।। ૨.૧૦૦.
મહાપ્રજ્ઞ, તું યાત્રા, દંડની વ્યવસ્થા, બે પ્રકારની ઉત્પત્તિ, સંધિ અને વિગ્રહને યોગ્ય રીતે મંજૂરી આપે છે કે નહીં?
મન્ત્રિભિસ્ત્વં યથોદ્દિષ્ટૈશ્ચતુર્ભિસ્ત્રિભિરેવ વા । કચ્ચિત્ સમસ્તૈર્વ્યસ્તૈશ્ચ મન્ત્ર મન્ત્રયસે મિથ: ।। ૨.૧૦૦.
તું મંત્રીઓ સાથે, જેમ નિર્ધારિત છે, ચાર કે ત્રણ સાથે, કે બધા સાથે મળીને અથવા અલગ-અલગ, પરામર્શ કરે છે કે નહીં?
કચ્ચિત્તે સફલા વેદા: કચ્ચિત્તે સફલા: ક્રિયા: । કચ્ચિત્તે સફલા દારા: કચ્ચિત્તે સફલં શ્રુતમ્ ।। ૨.૧૦૦.
તારી વેદ અભ્યાસ ફળદાયી છે? તારી ક્રિયાઓ ફળદાયી છે? તારા દાંપત્ય ફળદાયી છે? તું જે શીખ્યો છે તે ફળદાયી છે?
કચ્ચિદેષૈવ તે બુદ્ધિર્યથોક્તા મમ રાઘવ । આયુષ્યા ચ યશસ્યા ચ ધર્મકામાર્થસંહિતા ।। ૨.૧૦૦.
રાઘવ, તારી સમજ, જે રીતે મેં કહ્યું છે, તે આયુષ્ય, યશ અને ધર્મ, કામ અને અર્થની પ્રાપ્તિ માટે યોગ્ય છે કે નહીં?
યાં વૃત્તિં વર્ત્તતે તાતો યાં ચ ન: પ્રપિતામહા: । તાં વૃત્તિં વર્ત્તસે કચ્ચિદ્યા ચ સત્પથગા શુભા ।। ૨.૧૦૦.
તું એ જ વર્તન કરે છે, જે તારા પિતા અને અમારા પૂર્વજોએ કર્યું હતું, અને જે સારા અને સત્ય માર્ગે લઈ જાય છે?
કચ્ચિત્ સ્વાદુ કૃતં ભોજ્યમેકો નાશ્નાસિ રાઘવ । કચ્ચિદાશંસમાનેભ્યો મિત્રેભ્ય: સમ્પ્રયચ્છસિ ।। ૨.૧૦૦.
રાઘવ, તું સ્વાદિષ્ટ ભોજન એકલા ખાતો નથી ને? અને જે મિત્રો ઈચ્છે છે, તેમને પણ વહેંચે છે કે નહીં?
રાજા તુ ધર્મેણ હિ પાલયિત્વા મહામતિર્દણ્ડધર: પ્રજાનામ્ । અવાપ્ય કૃત્સ્નાં વસુધાં યથાવદિતશ્ચ્યુત: સ્વર્ગમુપૈતિ વિદ્વાન્ ।। ૨.૧૦૦.
પંડિત રાજા, જે ધર્મથી પ્રજાનું પાલન કરે છે અને યોગ્ય રીતે આખી ધરતી પર રાજ કરે છે, તે પોતાનો સમય આવતાં સ્વર્ગમાં જાય છે.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે શતતમ: સર્ગ:
આ રીતે મહાન વાલ્મીકિ રામાયણના શ્રીમદ અયોધ્યા કાંડનો સોમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|એકોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા ભરત: પ્રત્યુવાચ હ । કિં મે ધર્માદ્વિહીનસ્ય રાજધર્મ: કરિષ્યતિ ।। ૨.૧૦૧.
રામના વચન સાંભળી ભરતે કહ્યું: 'મારા માટે ધર્મ વિના રાજપદ有什么 અર્થ છે?'
શાશ્વતો ઽયં સદા ધર્મ્મ: સ્થિતો ઽસ્માસુ નરર્ષભ । જ્યેષ્ઠપુત્રે સ્થિતે રાજન્ન કનીયાન્ નૃપો ભવેત્ ।। ૨.૧૦૧.
આ તો અમારે હંમેશાંથી ચાલતી પરંપરા છે, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! જ્યારે મોટો પુત્ર હાજર હોય ત્યારે નાનો રાજા બની શકતો નથી.