કચ્ચિન્મુખ્યા મહત્સ્વેવ મધ્યમેષુ ચ મધ્યમા: । જઘન્યાસ્તુ જઘન્યેષુ ભૃત્યા: કર્મસુ યોજિતા: ।। ૨.૧૦૦.
શું તારા મુખ્ય ભૃત્યોને મહત્વના કામમાં, મધ્યમ ક્ષમતા ધરાવનારને મધ્યમ કામમાં અને સૌથી નીચા ભૃત્યોને સામાન્ય કામમાં લગાડ્યા છે?
અમાત્યાનુપધાતીતાન્ પિતૃપૈતામહાઞ્છુચીન્ । શ્રેષ્ઠાન્ શ્રેષ્ઠેષુ કચ્ચિત્ત્વં નિયોજયસિ કર્મસુ ।। ૨.૧૦૦.
શું તું એવા મંત્રીઓને કામમાં લગાડે છે, જે નિર્દોષ, શુદ્ધ, પિતૃ અને પિતામહના વંશજ અને શ્રેષ્ઠમાં શ્રેષ્ઠ છે?
કચ્ચિન્નોગ્રેણ દણ્ડેન ભૃશમુદ્વેજિતપ્રજમ્ । રાષ્ટ્રં તવાનુજાનન્તિ મન્ત્રિણ: કૈકયીસુત ।। ૨.૧૦૦.
કૈકેયીપુત્ર, શું તારા સલાહકારો તારા શાસનને સ્વીકારે છે, કે શું તારા રાજ્યમાં કઠોર દંડથી પ્રજા ખૂબ જ ગભરાયેલી છે?
કચ્ચિત્ત્વાં નાવજાનન્તિ યાજકા: પતિતં યથા । ઉગ્રપ્રતિગ્રહીતારં કામયાનમિવ સ્ત્રિય: ।। ૨.૧૦૦.
શું યાજકો તને એ રીતે અવગણે છે જેમ પતિત માણસને અવગણવામાં આવે છે, કે શું સ્ત્રીઓ તને કઠોર દાન સ્વીકારનાર અને લાલચી તરીકે તુચ્છ ગણે છે?
ઉપાયકુશલં વૈદ્યં ભૃત્યસન્દૂષણે રતમ્ । શૂરમૈશ્વર્યકામં ચ યો ન હન્તિ સ વધ્યતે ।। ૨.૧૦૦.
જે ચતુર છે, ભૃત્યોને ભ્રષ્ટ કરવા ઈચ્છે છે, બહાદુર અને સત્તા માટે લાલચી છે, એ જો દંડિત ન થાય તો એ દંડને પાત્ર છે.
કચ્ચિદ્ધૃષ્ટશ્ચ શૂરશ્ચ મતિમાન્ ધૃતિમાઞ્છુચિ: । કુલીનશ્ચાનુરક્તશ્ચ દક્ષ: સેનાપતિ: કૃત: ।। ૨.૧૦૦.
શું તું સેનાપતિ તરીકે એવા વ્યક્તિને પસંદ કર્યો છે, જે ધીર, બહાદુર, બુદ્ધિશાળી, સ્થિર, શુદ્ધ, કુળીન, નિષ્ઠાવાન અને કુશળ છે?
બલવન્તશ્ચ કચ્ચિત્તે મુખ્યા યુદ્ધવિશારદા: । દૃષ્ટાપદાના વિક્રાન્તાસ્ત્વયા સત્કૃત્ય માનિતા: ।। ૨.૧૦૦.
શું તારા મુખ્ય યોદ્ધાઓ બળવાન, યુદ્ધમાં નિપુણ, સંકટમાં સાબિત થયેલા છે, અને શું તું તેમને યોગ્ય રીતે સન્માન અને આદર આપ્યો છે?
કચ્ચિદ્બલસ્ય ભક્તં ચ વેતનં ચ યથોચિતમ્ । સમ્પ્રાપ્તકાલં દાતવ્યં દદાસિ ન વિલમ્બસે ।। ૨.૧૦૦.
શું તું તારા સૈનિકોને ભોજન અને પગાર યોગ્ય સમયે વિલંબ વિના આપે છે?
કાલાતિક્રમણાચ્ચૈવ ભક્તવેતનયોર્ભૃતા: । ભર્ત્તુ: કુપ્યન્તિ દુષ્યન્તિ સો ઽનર્થ: સુમહાન્ સ્મૃત: ।। ૨.૧૦૦.
ભોજન અને પગાર આપવામાં વિલંબ થાય તો સૈનિકો ગુસ્સે થાય છે અને ભ્રષ્ટ થાય છે; એ રાજા માટે મોટું દુઃખ ગણાય છે.
કચ્ચિત્ સર્વે ઽનુરક્તાસ્ત્વાં કુલપુત્રા: પ્રધાનત: । કચ્ચિત્પ્રાણાંસ્તવાર્થેષુ સન્ત્યજન્તિ સમાહિતા: ।। ૨.૧૦૦.
શું બધા કુળપુત્રો, ખાસ કરીને મુખ્ય, તારા પ્રત્યે નિષ્ઠાવાન છે? શું તેઓ તારા હિત માટે સંપૂર્ણ સમર્પણથી જીવ આપવાની તૈયારી રાખે છે?
કચ્ચિજ્જાનપદો વિદ્વાન્ દક્ષિણ: પ્રતિભાનવાન્ । યથોક્તવાદી દૂતસ્તે કૃતો ભરત પણ્ડિત: ।। ૨.૧૦૦.
ભરત, શું તું દૂત તરીકે એવા ગામના વિદ્વાન, કુશળ, બુદ્ધિશાળી અને સુવાક્ય વ્યક્તિને પસંદ કર્યો છે, જે કહેવું હોય તે જ કહે છે?
કચ્ચિદષ્ટાદશાન્યેષુ સ્વપક્ષે દશ પઞ્ચ ચ । ત્રિભિસ્ત્રિભિરવિજ્ઞાતૈર્વેત્સિ તીર્થાનિ ચારકૈ: ।। ૨.૧૦૦.
શું તું તારા પક્ષના દસ અને શત્રુ પક્ષના પાંચ, એમ અઢાર પદો વિશે જાણે છે, અને દરેક માટે ત્રણ-ત્રણ ગુપ્તચરો રાખ્યો છે, જે એકબીજાને ઓળખતા નથી?
કચ્ચિદ્વ્યપાસ્તાનહિતાન્ પ્રતિયાતાંશ્ચ સર્વદા । દુર્બલાનનવજ્ઞાય વર્ત્તસે રિપુસૂદન ।। ૨.૧૦૦.
શું તું હંમેશા અપ્રિય અને વિરોધી લોકોથી દૂર રહે છે, અને ક્યારેય નબળા શત્રુને અવગણે છે નહીં, હે શત્રુવિનાશક?
કચ્ચિન્ન લોકાયતિકાન્ બ્રાહ્મણાંસ્તાત સેવસે । અનર્થકુશલા હ્યેતે બાલા: પણ્ડિતમાનિન: ।। ૨.૧૦૦.
મારા પુત્ર, શું તું લોકાયતિક બ્રાહ્મણો સાથે સંબંધ રાખતો નથી? કારણ કે એ બાળકો છે, પોતાને વિદ્વાન માને છે, પણ ફક્ત નિરર્થક વાતોમાં કુશળ છે.
ધર્મશાસ્ત્રેષુ મુખ્યેષુ વિદ્યમાનેષુ દુર્બુધા: । બુદ્ધિમાન્વીક્ષિકીં પ્રાપ્ય નિરર્થં પ્રવદન્તિ તે ।। ૨.૧૦૦.
ધર્મના મુખ્ય શાસ્ત્રો ઉપલબ્ધ હોવા છતાં, એ મૂર્ખો થોડું તર્ક શીખી ને નિરર્થક વાત કરે છે, અને પોતાને બુદ્ધિશાળી માને છે.
વીરૈરધ્યુષિતાં પૂર્વમસ્માકં તાત પૂર્વકૈ: । સત્યનામાં દૃઢદ્વારાં હસ્ત્યશ્વરથસઙ્કુલામ્ ।। ૨.૧૦૦.
પિતા, શું એ શહેર, જે અમારા વીર પૂર્વજોએ વસાવ્યું હતું, 'સત્ય' નામ ધરાવે છે, મજબૂત દરવાજા ધરાવે છે અને હાથી, ઘોડા, રથોથી ભરેલું છે, હજુ પણ સમૃદ્ધ છે?
બ્રાહ્મણૈ: ક્ષત્ऺિત્રયૈર્વૈશ્યૈ: સ્વકર્મનિરતૈ: સદા । જિતેન્દ્રિયૈર્મહોત્સાહૈર્વૃતામાર્યૈ: સહસ્રશ: ।। ૨.૧૦૦.
શું એ શહેરમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય, જે પોતાના કામમાં સતત નિમગ્ન છે, આત્મસંયમ અને ઉત્સાહથી ભરેલા છે, અને હજારો આર્ય લોકો સાથે રહે છે?
પ્રાસાદૈર્વિવિધાકારૈર્વૃતાં વૈદ્યજનાકુલામ્ । કચ્ચિત્સુમુદિતાં સ્ફીતામયોધ્યાં પરિરક્ષસિ ।। ૨.૧૦૦.
શું એ શહેર, વિવિધ પ્રકારના મહેલોથી સજ્જ અને કુશળ વૈદ્યોની ભીડથી ભરેલું, અયોધ્યા, ખુશ અને સમૃદ્ધ છે, અને તમે તેને સારી રીતે રક્ષિત રાખો છો?
કચ્ચિચ્ચિત્યશતૈર્જુષ્ટ: સુનિવિષ્ટજનાકુલ: । દેવસ્થાનૈ: પ્રપાભિશ્ચ તટાકૈશ્ચોપશોભિત: ।। ૨.૧૦૦.
શું એ શહેર, સૈંકડો ઇમારતો અને ઘન વસ્તીથી ભરેલું, મંદિરો, પાણીઅઠલાં અને તળાવોથી શોભિત છે?
પ્રહૃષ્ટનરનારીક: સમાજોત્સવશોભિત: । સુકૃષ્ટસીમા પશુમાન્ હિંસાભિ: પરિવર્જિત: ।। ૨.૧૦૦.
શું એ શહેર ખુશીથી ભરેલા પુરુષો અને સ્ત્રીઓ, મેળાવડા અને ઉત્સવોથી ઝળહળતું, સારી રીતે ખેતી થયેલા કાંઠા, ગાય-પશુઓની સમૃદ્ધિ અને હિંસાથી મુક્ત છે?
અદેવમાતૃકો રમ્ય: શ્વાપદૈ: પરિવર્જિત: । પરિત્યક્તો ભયૈ: સર્વૈ: ખનિભિશ્ચોપશોભિત: ।। ૨.૧૦૦.
શું એ શહેર, અધર્મી લોકો અને જંગલી પ્રાણીઓથી મુક્ત, બધા ભયોથી છૂટેલું અને ખાણોથી શોભિત છે?
વિવર્જિતો નરૈ: પાપૈર્મમ પૂર્વૈ: સુરક્ષિત: । કચ્ચિજ્જનપદ: સ્ફીત: સુખં વસતિ રાઘવ ।। ૨.૧૦૦.
શું એ પ્રદેશ, મારા પૂર્વજોએ સુરક્ષિત રાખેલો અને દુષ્ટ લોકોથી મુક્ત, સમૃદ્ધ છે અને લોકો સુખથી રહે છે, રાઘવ?
કચ્ચિત્તે દયિતા: સર્વે કૃષિગોરક્ષજીવિન: । વાર્ત્તાયાં સંશ્રિતસ્તાત લોકો હિ સુખમેધતે ।। ૨.૧૦૦.
શું તમારા માટે પ્રિય બધા ખેડૂત અને પશુપાલક લોકો સારી રીતે સંભાળવામાં આવે છે? કેમ કે જગતમાં સુખ ખેતીથી જ ફેલાય છે.
તેષાં ગુપ્તિપરીહારૈ: કચ્ચિત્તે ભરણં કૃતમ્ । રક્ષ્યા હિ રાજ્ઞા ધર્મેણ સર્વે વિષયવાસિન: ।। ૨.૧૦૦.
શું તમે તેમની રક્ષા અને કલ્યાણ માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા કરી છે, કોઈ બેદરકારી કર્યા વિના? રાજાએ પોતાના રાજ્યના તમામ વાસીઓને ધર્મથી રક્ષવા જોઈએ.
કચ્ચિત્ સ્ત્રિય: સાન્ત્વયસિ કચ્ચિત્તાશ્ચ સુરક્ષિતા: । કચ્ચિન્ન શ્રદ્દધાસ્યાસાં કચ્ચિદ્ ગુહ્યં ન ભાષસે ।। ૨.૧૦૦.
શું તમે સ્ત્રીઓને સાંત્વના આપો છો અને તેઓ સુરક્ષિત છે? શું તમે તેમને વિશ્વાસ કરો છો અને તેમના રહસ્યો વિશે ક્યારેય વાત નથી કરતા?
કચ્ચિન્નાગવનં ગુપ્તં કચ્ચિત્તે સન્તિ ધેનુકા: । કચ્ચિન્ન ગણિકાશ્વાનાં કુઞ્જરાણાં ચ તૃપ્યસિ ।। ૨.૧૦૦.
શું હાથીઓનું જંગલ સારી રીતે રક્ષિત છે અને તમારી પાસે ઘણાં ગાય છે? શું તમે રાજમહેલના ઘોડા અને હાથીઓથી સંતોષિત છો?
કચ્ચિદ્દર્શયસે નિત્યં મનુષ્યાણાં વિભૂષિતમ્ । ઉત્થાયોત્થાય પૂર્વાહ્ણે રાજપુત્ર મહાપથે ।। ૨.૧૦૦.
શું તમે રોજ સવારે વહેલાં ઉઠી, મહામાર્ગ પર, લોકો માટે શણગારપૂર્વક દેખાવ છો, રાજકુમાર?
કચ્ચિન્ન સર્વે કર્માન્તા: પ્રત્યક્ષાસ્તે ઽવિશઙ્કયા । સર્વે વા પુનરુત્સૃષ્ટા મધ્યમેવાત્ર કારણમ્ ।। ૨.૧૦૦.
શું તમારા અધિકારીઓના બધા કામ ખુલ્લા અને નિર્ભય રીતે થાય છે, કે પછી બધાં અધૂરાં રહી જાય છે અને માત્ર મધ્યમ કારણો આપવામાં આવે છે?
કચ્ચિત્ સર્વાણિ દુર્ગાણિ ધનધાન્યાયુધોદકૈ: । યન્ત્રૈશ્ચ પરિપૂર્ણાનિ તથા શિલ્પિધનુર્દ્ધરૈ ।। ૨.૧૦૦.
શું તમારા બધા કિલ્લા ધન, અનાજ, હથિયાર, પાણી, યંત્રો અને ધનુર્વિદ્યા કુશળ કારીગરોથી સંપૂર્ણ રીતે ભરેલા છે?
આયસ્તે વિપુલ: કચ્ચિત્ કચ્ચિદલ્પતરો વ્યય: । અપાત્રેષુ ન તે કચ્ચિત્કોશો ગચ્છતિ રાઘવ ।। ૨.૧૦૦.
શું તમારી આવક વિશાળ છે અને ખર્ચ ઓછો છે? રાઘવ, શું તમારો ખજાનો ક્યારેય અયોગ્ય લોકોને આપવામાં નથી આવતો?