કચ્ચિત્તે સુકૃતાન્યેવ કૃતરૂપાણિ વા પુન: । વિદુસ્તે સર્વકાર્યાણિ ન કર્ત્તવ્યાનિ પાર્થિવા: ।। ૨.૧૦૦.
શું તારા બધા કામ, કે જે તું કરી ચૂક્યો છે, તારા સારા પ્રજાજનોને ખબર છે? કારણ કે રાજાઓએ અજાણ્યા કામ શરૂ કરવું જોઈએ નહીં.
કચ્ચિન્ન તર્કૈર્યુક્ત્યા વા યે ચાપ્યપરિકીર્તિતા: । ત્વયા વા વા ઽમાત્યૈર્બુધ્યતે તાત મન્ત્રિતમ્ ।। ૨.૧૦૦.
પ્યારા, શું તું તારા અથવા તારા મંત્રીઓ દ્વારા જાહેર ન કરેલી સલાહને તર્ક, યુક્તિ કે મંત્રીઓની મદદથી ઓળખી શકે છે?
કચ્ચિત્ સહસ્રાન્ મૂર્ખાણામેકમિચ્છસિ પણ્ડિતમ્ । પણ્ડિતો હ્યર્થકૃચ્છ્રેષુ કુર્ય્યાન્નિ:શ્રેયસં મહત્ ।। ૨.૧૦૦.
શું તું હજારો મૂર્ખો કરતાં એક જ બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિને પસંદ કરે છે? કારણ કે મુશ્કેલીના સમયે એક જ વિદ્વાન મોટું કલ્યાણ કરી શકે છે.
સહસ્રાણ્યપિ મૂર્ખાણાં યદ્યુપાસ્તે મહીપતિ: । અથવાપ્યયુતાન્યેવ નાસ્તિ તેષુ સહાયતા ।। ૨.૧૦૦.
રાજા હજારો કે લાખો મૂર્ખો પર ભરોસો રાખે તો પણ, એમાં સાચી મદદ મળતી નથી.
એકોપ્યમાત્યો મેધાવી શૂરો દક્ષો વિચક્ષણ: । રાજાનં રાજમાત્રં વા પ્રાપયેન્મહતીં શ્રિયમ્ ।। ૨.૧૦૦.
એક જ મંત્રી જો બુદ્ધિશાળી, બહાદુર, કુશળ અને સમજદાર હોય, તો એ રાજા કે રાજ્યને મોટી સમૃદ્ધિ અપાવી શકે છે.
કચ્ચિન્મુખ્યા મહત્સ્વેવ મધ્યમેષુ ચ મધ્યમા: । જઘન્યાસ્તુ જઘન્યેષુ ભૃત્યા: કર્મસુ યોજિતા: ।। ૨.૧૦૦.
શું તારા મુખ્ય ભૃત્યોને મહત્વના કામમાં, મધ્યમ ક્ષમતા ધરાવનારને મધ્યમ કામમાં અને સૌથી નીચા ભૃત્યોને સામાન્ય કામમાં લગાડ્યા છે?
અમાત્યાનુપધાતીતાન્ પિતૃપૈતામહાઞ્છુચીન્ । શ્રેષ્ઠાન્ શ્રેષ્ઠેષુ કચ્ચિત્ત્વં નિયોજયસિ કર્મસુ ।। ૨.૧૦૦.
શું તું એવા મંત્રીઓને કામમાં લગાડે છે, જે નિર્દોષ, શુદ્ધ, પિતૃ અને પિતામહના વંશજ અને શ્રેષ્ઠમાં શ્રેષ્ઠ છે?
કચ્ચિન્નોગ્રેણ દણ્ડેન ભૃશમુદ્વેજિતપ્રજમ્ । રાષ્ટ્રં તવાનુજાનન્તિ મન્ત્રિણ: કૈકયીસુત ।। ૨.૧૦૦.
કૈકેયીપુત્ર, શું તારા સલાહકારો તારા શાસનને સ્વીકારે છે, કે શું તારા રાજ્યમાં કઠોર દંડથી પ્રજા ખૂબ જ ગભરાયેલી છે?
કચ્ચિત્ત્વાં નાવજાનન્તિ યાજકા: પતિતં યથા । ઉગ્રપ્રતિગ્રહીતારં કામયાનમિવ સ્ત્રિય: ।। ૨.૧૦૦.
શું યાજકો તને એ રીતે અવગણે છે જેમ પતિત માણસને અવગણવામાં આવે છે, કે શું સ્ત્રીઓ તને કઠોર દાન સ્વીકારનાર અને લાલચી તરીકે તુચ્છ ગણે છે?
ઉપાયકુશલં વૈદ્યં ભૃત્યસન્દૂષણે રતમ્ । શૂરમૈશ્વર્યકામં ચ યો ન હન્તિ સ વધ્યતે ।। ૨.૧૦૦.
જે ચતુર છે, ભૃત્યોને ભ્રષ્ટ કરવા ઈચ્છે છે, બહાદુર અને સત્તા માટે લાલચી છે, એ જો દંડિત ન થાય તો એ દંડને પાત્ર છે.
કચ્ચિદ્ધૃષ્ટશ્ચ શૂરશ્ચ મતિમાન્ ધૃતિમાઞ્છુચિ: । કુલીનશ્ચાનુરક્તશ્ચ દક્ષ: સેનાપતિ: કૃત: ।। ૨.૧૦૦.
શું તું સેનાપતિ તરીકે એવા વ્યક્તિને પસંદ કર્યો છે, જે ધીર, બહાદુર, બુદ્ધિશાળી, સ્થિર, શુદ્ધ, કુળીન, નિષ્ઠાવાન અને કુશળ છે?
બલવન્તશ્ચ કચ્ચિત્તે મુખ્યા યુદ્ધવિશારદા: । દૃષ્ટાપદાના વિક્રાન્તાસ્ત્વયા સત્કૃત્ય માનિતા: ।। ૨.૧૦૦.
શું તારા મુખ્ય યોદ્ધાઓ બળવાન, યુદ્ધમાં નિપુણ, સંકટમાં સાબિત થયેલા છે, અને શું તું તેમને યોગ્ય રીતે સન્માન અને આદર આપ્યો છે?
કચ્ચિદ્બલસ્ય ભક્તં ચ વેતનં ચ યથોચિતમ્ । સમ્પ્રાપ્તકાલં દાતવ્યં દદાસિ ન વિલમ્બસે ।। ૨.૧૦૦.
શું તું તારા સૈનિકોને ભોજન અને પગાર યોગ્ય સમયે વિલંબ વિના આપે છે?
કાલાતિક્રમણાચ્ચૈવ ભક્તવેતનયોર્ભૃતા: । ભર્ત્તુ: કુપ્યન્તિ દુષ્યન્તિ સો ઽનર્થ: સુમહાન્ સ્મૃત: ।। ૨.૧૦૦.
ભોજન અને પગાર આપવામાં વિલંબ થાય તો સૈનિકો ગુસ્સે થાય છે અને ભ્રષ્ટ થાય છે; એ રાજા માટે મોટું દુઃખ ગણાય છે.
કચ્ચિત્ સર્વે ઽનુરક્તાસ્ત્વાં કુલપુત્રા: પ્રધાનત: । કચ્ચિત્પ્રાણાંસ્તવાર્થેષુ સન્ત્યજન્તિ સમાહિતા: ।। ૨.૧૦૦.
શું બધા કુળપુત્રો, ખાસ કરીને મુખ્ય, તારા પ્રત્યે નિષ્ઠાવાન છે? શું તેઓ તારા હિત માટે સંપૂર્ણ સમર્પણથી જીવ આપવાની તૈયારી રાખે છે?
કચ્ચિજ્જાનપદો વિદ્વાન્ દક્ષિણ: પ્રતિભાનવાન્ । યથોક્તવાદી દૂતસ્તે કૃતો ભરત પણ્ડિત: ।। ૨.૧૦૦.
ભરત, શું તું દૂત તરીકે એવા ગામના વિદ્વાન, કુશળ, બુદ્ધિશાળી અને સુવાક્ય વ્યક્તિને પસંદ કર્યો છે, જે કહેવું હોય તે જ કહે છે?
કચ્ચિદષ્ટાદશાન્યેષુ સ્વપક્ષે દશ પઞ્ચ ચ । ત્રિભિસ્ત્રિભિરવિજ્ઞાતૈર્વેત્સિ તીર્થાનિ ચારકૈ: ।। ૨.૧૦૦.
શું તું તારા પક્ષના દસ અને શત્રુ પક્ષના પાંચ, એમ અઢાર પદો વિશે જાણે છે, અને દરેક માટે ત્રણ-ત્રણ ગુપ્તચરો રાખ્યો છે, જે એકબીજાને ઓળખતા નથી?
કચ્ચિદ્વ્યપાસ્તાનહિતાન્ પ્રતિયાતાંશ્ચ સર્વદા । દુર્બલાનનવજ્ઞાય વર્ત્તસે રિપુસૂદન ।। ૨.૧૦૦.
શું તું હંમેશા અપ્રિય અને વિરોધી લોકોથી દૂર રહે છે, અને ક્યારેય નબળા શત્રુને અવગણે છે નહીં, હે શત્રુવિનાશક?
કચ્ચિન્ન લોકાયતિકાન્ બ્રાહ્મણાંસ્તાત સેવસે । અનર્થકુશલા હ્યેતે બાલા: પણ્ડિતમાનિન: ।। ૨.૧૦૦.
મારા પુત્ર, શું તું લોકાયતિક બ્રાહ્મણો સાથે સંબંધ રાખતો નથી? કારણ કે એ બાળકો છે, પોતાને વિદ્વાન માને છે, પણ ફક્ત નિરર્થક વાતોમાં કુશળ છે.
ધર્મશાસ્ત્રેષુ મુખ્યેષુ વિદ્યમાનેષુ દુર્બુધા: । બુદ્ધિમાન્વીક્ષિકીં પ્રાપ્ય નિરર્થં પ્રવદન્તિ તે ।। ૨.૧૦૦.
ધર્મના મુખ્ય શાસ્ત્રો ઉપલબ્ધ હોવા છતાં, એ મૂર્ખો થોડું તર્ક શીખી ને નિરર્થક વાત કરે છે, અને પોતાને બુદ્ધિશાળી માને છે.
વીરૈરધ્યુષિતાં પૂર્વમસ્માકં તાત પૂર્વકૈ: । સત્યનામાં દૃઢદ્વારાં હસ્ત્યશ્વરથસઙ્કુલામ્ ।। ૨.૧૦૦.
પિતા, શું એ શહેર, જે અમારા વીર પૂર્વજોએ વસાવ્યું હતું, 'સત્ય' નામ ધરાવે છે, મજબૂત દરવાજા ધરાવે છે અને હાથી, ઘોડા, રથોથી ભરેલું છે, હજુ પણ સમૃદ્ધ છે?
બ્રાહ્મણૈ: ક્ષત્ऺિત્રયૈર્વૈશ્યૈ: સ્વકર્મનિરતૈ: સદા । જિતેન્દ્રિયૈર્મહોત્સાહૈર્વૃતામાર્યૈ: સહસ્રશ: ।। ૨.૧૦૦.
શું એ શહેરમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય, જે પોતાના કામમાં સતત નિમગ્ન છે, આત્મસંયમ અને ઉત્સાહથી ભરેલા છે, અને હજારો આર્ય લોકો સાથે રહે છે?
પ્રાસાદૈર્વિવિધાકારૈર્વૃતાં વૈદ્યજનાકુલામ્ । કચ્ચિત્સુમુદિતાં સ્ફીતામયોધ્યાં પરિરક્ષસિ ।। ૨.૧૦૦.
શું એ શહેર, વિવિધ પ્રકારના મહેલોથી સજ્જ અને કુશળ વૈદ્યોની ભીડથી ભરેલું, અયોધ્યા, ખુશ અને સમૃદ્ધ છે, અને તમે તેને સારી રીતે રક્ષિત રાખો છો?
કચ્ચિચ્ચિત્યશતૈર્જુષ્ટ: સુનિવિષ્ટજનાકુલ: । દેવસ્થાનૈ: પ્રપાભિશ્ચ તટાકૈશ્ચોપશોભિત: ।। ૨.૧૦૦.
શું એ શહેર, સૈંકડો ઇમારતો અને ઘન વસ્તીથી ભરેલું, મંદિરો, પાણીઅઠલાં અને તળાવોથી શોભિત છે?
પ્રહૃષ્ટનરનારીક: સમાજોત્સવશોભિત: । સુકૃષ્ટસીમા પશુમાન્ હિંસાભિ: પરિવર્જિત: ।। ૨.૧૦૦.
શું એ શહેર ખુશીથી ભરેલા પુરુષો અને સ્ત્રીઓ, મેળાવડા અને ઉત્સવોથી ઝળહળતું, સારી રીતે ખેતી થયેલા કાંઠા, ગાય-પશુઓની સમૃદ્ધિ અને હિંસાથી મુક્ત છે?
અદેવમાતૃકો રમ્ય: શ્વાપદૈ: પરિવર્જિત: । પરિત્યક્તો ભયૈ: સર્વૈ: ખનિભિશ્ચોપશોભિત: ।। ૨.૧૦૦.
શું એ શહેર, અધર્મી લોકો અને જંગલી પ્રાણીઓથી મુક્ત, બધા ભયોથી છૂટેલું અને ખાણોથી શોભિત છે?
વિવર્જિતો નરૈ: પાપૈર્મમ પૂર્વૈ: સુરક્ષિત: । કચ્ચિજ્જનપદ: સ્ફીત: સુખં વસતિ રાઘવ ।। ૨.૧૦૦.
શું એ પ્રદેશ, મારા પૂર્વજોએ સુરક્ષિત રાખેલો અને દુષ્ટ લોકોથી મુક્ત, સમૃદ્ધ છે અને લોકો સુખથી રહે છે, રાઘવ?
કચ્ચિત્તે દયિતા: સર્વે કૃષિગોરક્ષજીવિન: । વાર્ત્તાયાં સંશ્રિતસ્તાત લોકો હિ સુખમેધતે ।। ૨.૧૦૦.
શું તમારા માટે પ્રિય બધા ખેડૂત અને પશુપાલક લોકો સારી રીતે સંભાળવામાં આવે છે? કેમ કે જગતમાં સુખ ખેતીથી જ ફેલાય છે.
તેષાં ગુપ્તિપરીહારૈ: કચ્ચિત્તે ભરણં કૃતમ્ । રક્ષ્યા હિ રાજ્ઞા ધર્મેણ સર્વે વિષયવાસિન: ।। ૨.૧૦૦.
શું તમે તેમની રક્ષા અને કલ્યાણ માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા કરી છે, કોઈ બેદરકારી કર્યા વિના? રાજાએ પોતાના રાજ્યના તમામ વાસીઓને ધર્મથી રક્ષવા જોઈએ.
કચ્ચિત્ સ્ત્રિય: સાન્ત્વયસિ કચ્ચિત્તાશ્ચ સુરક્ષિતા: । કચ્ચિન્ન શ્રદ્દધાસ્યાસાં કચ્ચિદ્ ગુહ્યં ન ભાષસે ।। ૨.૧૦૦.
શું તમે સ્ત્રીઓને સાંત્વના આપો છો અને તેઓ સુરક્ષિત છે? શું તમે તેમને વિશ્વાસ કરો છો અને તેમના રહસ્યો વિશે ક્યારેય વાત નથી કરતા?