thumb|શતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center જટિલં ચીરવસનં પ્રાઞ્જલિં પતિતં ભુવિ । દદર્શ રામો દુર્દર્શં યુગાન્તે ભાસ્કરં યથા ।। ૨.૧૦૦.
જટાવાળું, વલ્કલ પહેરેલું, હાથ જોડીને જમીન પર પડેલું ભરતને રામે જોયો—યુગના અંતે જેમ સૂર્ય દેખાય એમ.
કથઞ્ચિદભિવિજ્ઞાય વિવર્ણવદનં કૃશમ્ । ભ્રાતરં ભરતં રામ: પરિજગ્રાહ બાહુના ।। ૨.૧૦૦.
કંઇક રીતે, ફિક્કું ચહેરું અને દુર્બળ શરીર ધરાવતો ભાઈ ભરતને ઓળખી, રામે એને હાથથી ઉઠાવ્યો.
આઘ્રાય રામસ્તં મૂર્ધ્નિ પરિષ્વજ્ય ચ રાઘવ: । અઙ્કે ભરતમારોપ્ય પર્યપૃચ્છત્ સમાહિતઃ ।। ૨.૧૦૦.
રાઘવ વંશી રામે ભરતના માથા પર સુઘંધી લઈ, એને ભેટી, ગોદમાં બેસાડ્યો અને પ્રેમથી પૂછ્યું.
ક્વ નુ તે ઽભૂત્ પિતા તાત યદરણ્યં ત્વમાગત: । ન હિ ત્વં જીવતસ્તસ્ય વનમાગન્તુમર્હસિ ।। ૨.૧૦૦.
પ્યારા, તારો પિતા ક્યાં છે કે તું જંગલમાં આવી ગયો? જ્યારે સુધી એ જીવતો હોય, તારે અહીં આવવું યોગ્ય નથી.
ચિરસ્ય બત પશ્યામિ દૂરાદ્ભરતમાગતમ્ । દુષ્પ્રતીકમરણ્યે ઽસ્મિન્ કિં તાત વનમાગત: ।। ૨.૧૦૦.
અરે, ઘણા સમય પછી હું દૂરથી ભરતને આવતાં જોઈ રહ્યો છું; આ જંગલમાં તેનો રૂપ અજાણ્યું લાગે છે—પ્યારા, તું અહીં કેમ આવ્યો છે?
કચ્ચિદ્ધારયતે તાત રાજા યત્ત્વમિહાગત: । કચ્ચિન્ન દીન: સહસા રાજા લોકાન્તરં ગત: ।। ૨.૧૦૦.
પ્યારા, શું રાજા હજી જીવિત છે કે તું અહીં આવ્યો છે? કે શું રાજા દુ:ખથી અચાનક આ દુનિયા છોડીને ગયા છે?
કચ્ચિત્ સૌમ્ય ન તે રાજ્યં ભ્રષ્ટં બાલસ્ય શાશ્વતમ્ ।। ૨.૧૦૦.
મીત્ર, શું તારા રાજ્ય, જે બાળક માટે હંમેશાં રહેવાનું હતું, ગુમાયું નથી ને?
કચ્ચિચ્છુશ્રૂષસે તાત પિતરં સત્યવિક્રમમ્ ।। ૨.૧૦૦.
પ્યારા, શું તું તારા પિતા, જે સત્યમાં અડગ છે, તેમની સેવા કરે છે?
કચ્ચિદ્દશરથો રાજા કુશલી સત્યસઙ્ગર: । રાજસૂયાશ્વમેધાનામાહર્ત્તા ધર્મનિશ્ચય: ।। ૨.૧૦૦.
દશરથ રાજા, જે સત્યમાં અડગ છે, શું તેઓ સુખી છે? જેમણે રાજસૂય અને અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યા છે, જે ધર્મમાં નિશ્ચયી છે?
સ કચ્ચિદ્ બ્રાહ્મણો વિદ્વાન્ ધર્મનિત્યો મહાદ્યુતિ: । ઇક્ષ્વાકૂણામુપાધ્યાયો યથાવત્તાત પૂજ્યતે ।। ૨.૧૦૦.
પ્યારા, શું ઇક્ષ્વાકુ વંશના વિદ્વાન, ધર્મમાં અડગ અને તેજસ્વી બ્રાહ્મણ ગુરુને યોગ્ય રીતે સન્માન મળે છે?
સા તાત કચ્ચિત્કૌસલ્યા સુમિત્રા ચ પ્રજાવતી । સુખિની કચ્ચિદાર્ય્યા ચ દેવી નન્દતિ કૈકયી ।। ૨.૧૦૦.
પ્યારા, શું કૌશલ્યા અને પુત્રવતી સુમિત્રા સુખી છે? અને શું આર્ય કૈકેયી રાણી પણ આનંદમાં છે?
કચ્ચિદ્વિનયસમ્પન્ન: કુલપુત્રો બહુશ્રુત: । અનસૂયુરનુદ્રષ્ટા સત્કૃતસ્તે પુરોહિત: ।। ૨.૧૦૦.
શા, શું તારો કુળપુત્ર, શિસ્તભર્યો, વિદ્વાન, નિર્દોષ અને નિષ્પક્ષ પુરોહિત તારા દ્વારા સન્માનિત છે?
કચ્ચિદગ્નિષુ તે યુક્તો વિધિજ્ઞો મતિમાનૃજુ: । હુતં ચ હોષ્યમાણં ચ કાલે વેદયતે સદા ।। ૨.૧૦૦.
શું તું અગ્નિમાં નિયમિત, વિધિ જાણનાર, બુદ્ધિશાળી અને સીધા છે, અને હંમેશાં યોગ્ય સમયે હવન અને હવન માટેની સામગ્રીનું ધ્યાન રાખે છે?
કચ્ચિદ્દેવાન્ પિતઽન્ માતઽર્ગુરૂન્ પિતૃસમાનપિ । વૃદ્ધાંશ્ચ તત વૈદ્યાંશ્ચ બ્રાહ્મણાંશ્ચાભિમન્યસે ।। ૨.૧૦૦.
પ્યારા, શું તું દેવો, પિતા, માતા, ગુરુઓ, વડીલો, વૈદ્યો અને બ્રાહ્મણોનું યોગ્ય સન્માન કરે છે?
ઇષ્વસ્ત્રવરસમ્પન્નમર્થશાસ્ત્રવિશારદમ્ । સુધન્વાનમુપાધ્યાયં કચ્ચિત્ત્વં તાત મન્યસે ।। ૨.૧૦૦.
પ્યારા, શું તું શ્રેષ્ઠ ધનુષ્ય-અસ્ત્રો, રાજકારણ અને સંપત્તિ વિજ્ઞાનમાં નિપુણ એવા ગુરુને તારા ઉપાધ્યાય તરીકે માન recognizes?
કચ્ચિદાત્મસમા: શૂરા: શ્રુતવન્તો જિતેન્દ્રિયા: । કુલીનાશ્ચેઙ્ગિતજ્ઞાશ્ચ કૃતાસ્તે તાત મન્ત્રિણ: ।। ૨.૧૦૦.
પ્યારા, શું તું એવા મંત્રીઓની પસંદગી કરી છે, જે તારા જેવાં શૂરવીર, વિદ્વાન, ઇન્દ્રિયજિત, કુળીન અને સમજદાર છે?
મન્ત્રો વિજયમૂલં હિ રાજ્ઞાં ભવતિ રાઘવ । સુસંવૃતો મન્ત્રધરૈરમાત્યૈ: શાસ્ત્રકોવિદૈ: ।। ૨.૧૦૦.
રાઘવ, રાજાઓ માટે વિજયનું મૂળ સલાહ છે, જ્યારે તે સલાહકારો અને શાસ્ત્રજ્ઞ મંત્રીઓ દ્વારા સારી રીતે રક્ષાયેલી હોય છે.
કચ્ચિન્નિદ્રાવશં નૈષી: કચ્ચિત્કાલે પ્રબુધ્યસે । કચ્ચિચ્ચાપરરાત્રેષુ ચિન્તયસ્યર્થનૈપુણમ્ ।। ૨.૧૦૦.
શું તું ઊંઘના વશમાં નથી થતો? શું તું યોગ્ય સમયે જાગે છે? શું તું રાતના અંતમાં પણ કામકાજની બારીકીઓ પર વિચાર કરે છે?
કચ્ચિન્મન્ત્રયસે નૈક: કચ્ચિન્ન બહુભિ: સહ । કચ્ચિત્તે મન્ત્રિતો મન્ત્રો રાષ્ટ્રં ન પરિધાવતિ ।। ૨.૧૦૦.
શું તું એકલા સલાહ નથી લેતો, કે બહુ લોકો સાથે પણ નથી કરે? અને જ્યારે તું સલાહ કરે છે, તો એ વાત રાજ્યમાં ફેલાતી નથી ને?
કચ્ચિદર્થં વિનિશ્ચિત્ય લઘુમૂલં મહોદયમ્ । ક્ષિપ્રમારભસે કર્ત્તું ન દીર્ઘયસિ રાઘવ ।। ૨.૧૦૦.
રાઘવ, શું તું ઓછા પ્રયત્નથી વધુ ફળ આપતી વાત નક્કી કરીને તરત જ કામ શરૂ કરે છે, અને વિલંબ નથી કરે?
કચ્ચિત્તે સુકૃતાન્યેવ કૃતરૂપાણિ વા પુન: । વિદુસ્તે સર્વકાર્યાણિ ન કર્ત્તવ્યાનિ પાર્થિવા: ।। ૨.૧૦૦.
શું તારા બધા કામ, કે જે તું કરી ચૂક્યો છે, તારા સારા પ્રજાજનોને ખબર છે? કારણ કે રાજાઓએ અજાણ્યા કામ શરૂ કરવું જોઈએ નહીં.
કચ્ચિન્ન તર્કૈર્યુક્ત્યા વા યે ચાપ્યપરિકીર્તિતા: । ત્વયા વા વા ઽમાત્યૈર્બુધ્યતે તાત મન્ત્રિતમ્ ।। ૨.૧૦૦.
પ્યારા, શું તું તારા અથવા તારા મંત્રીઓ દ્વારા જાહેર ન કરેલી સલાહને તર્ક, યુક્તિ કે મંત્રીઓની મદદથી ઓળખી શકે છે?
કચ્ચિત્ સહસ્રાન્ મૂર્ખાણામેકમિચ્છસિ પણ્ડિતમ્ । પણ્ડિતો હ્યર્થકૃચ્છ્રેષુ કુર્ય્યાન્નિ:શ્રેયસં મહત્ ।। ૨.૧૦૦.
શું તું હજારો મૂર્ખો કરતાં એક જ બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિને પસંદ કરે છે? કારણ કે મુશ્કેલીના સમયે એક જ વિદ્વાન મોટું કલ્યાણ કરી શકે છે.
સહસ્રાણ્યપિ મૂર્ખાણાં યદ્યુપાસ્તે મહીપતિ: । અથવાપ્યયુતાન્યેવ નાસ્તિ તેષુ સહાયતા ।। ૨.૧૦૦.
રાજા હજારો કે લાખો મૂર્ખો પર ભરોસો રાખે તો પણ, એમાં સાચી મદદ મળતી નથી.
એકોપ્યમાત્યો મેધાવી શૂરો દક્ષો વિચક્ષણ: । રાજાનં રાજમાત્રં વા પ્રાપયેન્મહતીં શ્રિયમ્ ।। ૨.૧૦૦.
એક જ મંત્રી જો બુદ્ધિશાળી, બહાદુર, કુશળ અને સમજદાર હોય, તો એ રાજા કે રાજ્યને મોટી સમૃદ્ધિ અપાવી શકે છે.
કચ્ચિન્મુખ્યા મહત્સ્વેવ મધ્યમેષુ ચ મધ્યમા: । જઘન્યાસ્તુ જઘન્યેષુ ભૃત્યા: કર્મસુ યોજિતા: ।। ૨.૧૦૦.
શું તારા મુખ્ય ભૃત્યોને મહત્વના કામમાં, મધ્યમ ક્ષમતા ધરાવનારને મધ્યમ કામમાં અને સૌથી નીચા ભૃત્યોને સામાન્ય કામમાં લગાડ્યા છે?
અમાત્યાનુપધાતીતાન્ પિતૃપૈતામહાઞ્છુચીન્ । શ્રેષ્ઠાન્ શ્રેષ્ઠેષુ કચ્ચિત્ત્વં નિયોજયસિ કર્મસુ ।। ૨.૧૦૦.
શું તું એવા મંત્રીઓને કામમાં લગાડે છે, જે નિર્દોષ, શુદ્ધ, પિતૃ અને પિતામહના વંશજ અને શ્રેષ્ઠમાં શ્રેષ્ઠ છે?
કચ્ચિન્નોગ્રેણ દણ્ડેન ભૃશમુદ્વેજિતપ્રજમ્ । રાષ્ટ્રં તવાનુજાનન્તિ મન્ત્રિણ: કૈકયીસુત ।। ૨.૧૦૦.
કૈકેયીપુત્ર, શું તારા સલાહકારો તારા શાસનને સ્વીકારે છે, કે શું તારા રાજ્યમાં કઠોર દંડથી પ્રજા ખૂબ જ ગભરાયેલી છે?
કચ્ચિત્ત્વાં નાવજાનન્તિ યાજકા: પતિતં યથા । ઉગ્રપ્રતિગ્રહીતારં કામયાનમિવ સ્ત્રિય: ।। ૨.૧૦૦.
શું યાજકો તને એ રીતે અવગણે છે જેમ પતિત માણસને અવગણવામાં આવે છે, કે શું સ્ત્રીઓ તને કઠોર દાન સ્વીકારનાર અને લાલચી તરીકે તુચ્છ ગણે છે?
ઉપાયકુશલં વૈદ્યં ભૃત્યસન્દૂષણે રતમ્ । શૂરમૈશ્વર્યકામં ચ યો ન હન્તિ સ વધ્યતે ।। ૨.૧૦૦.
જે ચતુર છે, ભૃત્યોને ભ્રષ્ટ કરવા ઈચ્છે છે, બહાદુર અને સત્તા માટે લાલચી છે, એ જો દંડિત ન થાય તો એ દંડને પાત્ર છે.