મન્યે પ્રાપ્તા: સ્મ તં દેશં ભરદ્વાજો યમબ્રવીત્। નાતિદૂરે હિ મન્યેઽહં નદીં મન્દાકિનીમિત: ।। ૨.૯૯.
'મને લાગે છે કે આપણે એ સ્થળે આવી પહોંચ્યા છીએ જે ભરદ્વાજ ઋષિએ કહ્યું હતું; કારણ કે મને લાગે છે કે મંદાકિની નદી અહીંથી બહુ દૂર નથી.'
ઉચ્ચૈર્બદ્ધાનિ ચીરાણિ લક્ષ્મણેન ભવેદયમ્। અભિજ્ઞાનકૃત: પન્થા વિકાલે ગન્તુમિચ્છતા ।। ૨.૯૯.
'આ ઊંચે બાંધેલા છાલના વસ્ત્રો લક્ષ્મણજીએ રસ્તો ઓળખવા માટે રાખ્યા હશે, કારણ કે તેઓ અસામાન્ય સમયે જવાનું ઇચ્છતા હતા.'
ઇદં ચોદાત્તદન્તાનાં કુઞ્જરાણાં તરસ્વિનામ્। શૈલપાર્શ્વે પરિક્રાન્તમન્યોન્યમભિગર્જતામ્ ।। ૨.૯૯.
'અહીં પર્વતની કિનારે, તેજસ્વી દાંતવાળા ઝડપી હાથીઓના પગલાં દેખાય છે, જે એકબીજાને ગર્જના કરતા ફર્યા છે.'
યમેવાધાતુમિચ્છન્તિ તાપસા: સતતં વને। તસ્યાસૌ દૃશ્યતે ધૂમ: સઙ્કુલ: કૃષ્ણવર્ત્મન: ।। ૨.૯૯.
જે સ્થળે વનમાં તપસ્વીઓ હંમેશા હવન કરવા ઇચ્છે છે, ત્યાં કાળી અને ઘાટી ધૂમાડો રસ્તા પર ઊભરી રહી છે.
અત્રાહં પુરુષવ્યાઘ્રં ગુરુસંસ્કારકારિણમ્। આર્યં દ્રક્ષ્યામિ સંહૃષ્ટો મહર્ષિમિવ રાઘવમ્ ।। ૨.૯૯.
અહીં હું આનંદથી મહાન ઋષિ જેવો, વડીલોના સંસ્કાર પાળનાર, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા આર્ય રાઘવને જોવા જઈ રહ્યો છું.
અથ ગત્વા મુહૂર્તં તુ ચિત્રકૂટં સ રાઘવ:। મન્દાકિનીમનુપ્રાપ્તસ્તં જનં ચેદમબ્રવીત્ ।। ૨.૯૯.
પછી થોડા સમય પછી રાઘવે ચિત્રકૂટ પહોંચીને મન્દાકિની નદી પાસે આવ્યો અને ત્યાં એકઠા થયેલા લોકોને આ રીતે સંબોધ્યા.
જગત્યાં પુરુષવ્યાઘ્ર આસ્તે વીરાસને રત:। જનેન્દ્રો નિર્જનં પ્રાપ્ય ધિઙ્મે જન્મ સજીવિતમ્ ।। ૨.૯૯.
પુરુષોમાં સિંહ સમાન, વીરાસન પર બેસીને, મનુષ્યોના રાજા એકાંતમાં વસે છે—હાય, મારો જન્મ અને જીવન વ્યર્થ ગયું!
મત્કૃતે વ્યસનં પ્રાપ્તો લોકનાથો મહાદ્યુતિ:। સર્વાન્ કામાન્ પરિત્યજ્ય વને વસતિ રાઘવ: ।। ૨.૯૯.
મારા કારણે જગતના સ્વામી, તેજસ્વી રાઘવ દુ:ખ ભોગવી રહ્યો છે; બધાં ઇચ્છાઓ છોડી, વનમાં રહે છે.
ઇતિ લોકસમાક્રુષ્ટ: પાદેષ્વદ્ય પ્રસાદયન્। રામસ્ય નિપતિષ્યામિ સીતાયા લક્ષ્મણસ્ય ચ ।। ૨.૯૯.
આ રીતે સમગ્ર જગતની નિંદા ભોગવીને, આજે હું રામ, સીતા અને લક્ષ્મણના પગે પડીને ક્ષમા માગીશ.
એવં સ વિલપંસ્તસ્મિન્ વને દશરથાત્મજ:। દદર્શ મહતીં પુણ્યાં પર્ણશાલાં મનોરમામ્ ।। ૨.૯૯.
એ રીતે વનમાં દુ:ખ વ્યક્ત કરતા દશરથપુત્રે એક વિશાળ, પવિત્ર અને સુંદર પર્ણકુટી જોઈ.
સાલતાલાશ્વકર્ણાનાં પર્ણૈર્બહુભિરાવૃતામ્। વિશાલાં મૃદુભિસ્તીર્ણાં કુશૈર્વેદિમિવાધ્વરે ।। ૨.૯૯.
સાલ, તાળ અને અશ્વકર્ણના અનેક પાંદડાંથી ઢંકાયેલી, વિશાળ અને નરમ કુશથી bichhaayeli, એ પર્ણકુટી યજ્ઞવેદી જેવી લાગતી હતી.
શક્રાયુધનિકાશૈશ્ચ કાર્મુકૈર્ભારસાધનૈ:। રુક્મપૃષ્ટષ્ઠૈર્મહાસારૈ: શોભિતાં શત્રુબાધકૈ: ।। ૨.૯૯.
ઇન્દ્રના શસ્ત્ર જેવી તીક્ષ્ણ, સોનાની પીઠવાળી, ભારે અને દુશ્મનનો નાશ કરતી ધનુષ્યોથી શોભાયમાન હતી.
અર્કરશ્મિપ્રતીકાશૈર્ઘોરૈસ્તૂણીગતૈ: શરૈ:। શોભિતાં દીપ્તવદનૈ: સર્પ્પૈર્ભોગવતીમિવ ।। ૨.૯૯.
કઠોર અને તેજસ્વી તીરો, તૂણીઓમાં ભરેલા, જેમના મુખ સૂર્યકિરણ જેવા ઝળહળતા, એ પર્ણકુટી સાપોની ભૂમિ જેવી લાગતી હતી.
મહારજતવાસોભ્યામસિભ્યાં ચ વિરાજિતામ્। રુક્મબિન્દુવિચિત્રાભ્યાં ચર્મભ્યાં ચાપિ શોભિતામ્ ।। ૨.૯૯.
મોટા ચાંદીના વસ્ત્રો અને તલવારો, તેમજ સોનાના ચાંપથી શોભાયમાન ઢાલોથી એ કુંટિર વધુ તેજસ્વી લાગતી હતી.
ગોધાઙ્ગુલિત્રૈરાસક્તૈશ્ચિત્રૈ: કાઞ્ચનભૂષિતૈ:। અરિસઙ્ઘૈરનાધૃષ્યાં મૃગૈ: સિંહગુહામિવ ।। ૨.૯૯.
ગોદીચામડીના સુંદર અને સોનાથી શોભાયમાન દસ્તાનાં, તથા દુશ્મનોથી અપરાજિત એવા સમૂહોથી ઘેરાયેલી, એ કુંટિર જંગલમાં સિંહની ગુફા જેવી લાગતી હતી.
પ્રાગુદક્પ્રવણાં વેદિં વિશાલાં દીપ્તપાવકામ્। દદર્શ ભરતસ્તત્ર પુણ્યાં રામનિવેશને ।। ૨.૯૯.
રામના નિવાસસ્થાને ભરતે પૂર્વ અને ઉત્તર તરફ મુખાવાળી, વિશાળ, તેજસ્વી અગ્નિથી ઝળહળતી પવિત્ર યજ્ઞવેદી જોઈ.
નિરીક્ષ્ય સ મુહૂર્ત્તં તુ દદર્શ ભરતો ગુરમ્। ઉટજે રામમાસીનં જટામણ્ડલધારિણમ્ ।। ૨.૯૯.
થોડો સમય નિહાળી, ભરતે પોતાના ગુરુ સમાન રામને ઝૂંપડામાં બેઠેલા, જટાનો મુકડો ધારણ કરેલો, જોઈ લીધા.
તં તુ કૃષ્ણાજિનધરં ચીરવલ્કલવાસસમ્। દદર્શ રામમાસીનમભિત: પાવકોપમમ્ ।। ૨.૯૯.
કાળી મૃગછાલ અને વાલકલ પહેરેલા, ચારેય બાજુથી તેજસ્વી એવા રામને તેણે અગ્નિ સમાન બેઠેલા જોયા.
સિંહસ્કન્ધં મહાબાહું પુણ્ડરીકનિભેક્ષણમ્। પૃથિવ્યા: સાગરાન્તાયા ભર્ત્તારં ધર્મચારિણમ્ ।। ૨.૯૯.
સિંહ જેવા ખભા, મજબૂત હાથ, કમળ જેવા નેત્ર અને સમુદ્રથી ઘેરાયેલી ધરતીના ધર્મનિષ્ઠ સ્વામી એવા રામને તેણે જોયા.
ઉપવિષ્ટં મહાબાહું બ્રહ્માણમિવ શાશ્વતમ્। સ્થણ્ડિલે દર્ભસંસ્તીર્ણે સીતયા લક્ષ્મણેન ચ ।। ૨.૯૯.
મજબૂત હાથવાળા, શાશ્વત બ્રહ્મા સમાન, ધરતી પર દર્ભથી bichhaayeli આસન પર, સીતા અને લક્ષ્મણ સાથે બેઠેલા રામને તેણે જોયા.
તં દૃષ્ટ્વા ભરત: શ્રીમાન્ દુ:ખશોકપરિપ્લુત:। અભ્યધાવત ધર્માત્મા ભરત: કૈકયીસુત: ।। ૨.૯૯.
એ રામને જોઈને, શ્રીમંત અને ધર્મપ્રિય, દુ:ખ અને શોકથી વ્યાકુળ ભરત, કૈકેયીપુત્ર, દોડતો આવ્યો.
દૃષ્ટ્વૈવ વિલલાપાર્ત્તો બાષ્પસન્દિગ્ધયા ગિરા। અશક્નુવન્ ધારયિતું ધૈર્યાદ્વચનમબ્રવીત્ ।। ૨.૯૯.
તેને જોઈને, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, આંખોમાંથી આંસુઓ સાથે અવાજ કંપી ઉઠ્યો, ધીરજ રાખી ન શક્યો અને બોલવા લાગ્યો.
ય: સંસદિ પ્રકૃતિભિર્ભવેદ્યુક્ત ઉપાસિતુમ્। વન્યૈર્મૃગૈરુપાસીન: સોઽયમાસ્તે મમાગ્રજ: ।। ૨.૯૯.
જે ભાઈ ક્યારેક સભામાં પ્રજાજનો દ્વારા સેવા મેળવવા યોગ્ય હતો, એ આજે જંગલના પશુઓની વચ્ચે બેઠો છે—મારો મોટો ભાઈ.
વાસોભિર્બહુસાહસ્રૈર્યો મહાત્મા પુરોચિત:। મૃગાજિને સોઽયમિહ પ્રવસ્તે ધર્મમાચરન્ ।। ૨.૯૯.
જે મહાન આત્મા પહેલા હજારો મૂલ્યનાં વસ્ત્રો પહેરતો હતો, એ આજે અહીં મૃગચર્મ પહેરીને ધર્મનું પાલન કરે છે.
અધારયદ્યો વિવિધાશ્ચિત્રા: સુમનસસ્તદા સોઽયં જટાભારમિમં વહતે રાઘવ: કથમ્ ।। ૨.૯૯.
જે ક્યારેક વિવિધ સુંદર ફૂલોની વણાવેલી વેણીઓ પહેરતો હતો, એ રાઘવ આજે કેવી રીતે આ ભારે જટાઓ સહન કરે છે?
યસ્ય યજ્ઞૈર્યથોદ્દિષ્ટૈર્યુક્તો ધર્મસ્ય સઞ્ચય:। શરીરક્લેશસમ્ભૂતં સ ધર્મં પરિમાર્ગતે ।। ૨.૯૯.
જે યજ્ઞો દ્વારા નિયમ પ્રમાણે ધર્મનો સંગ્રહ કરતો હતો, એ આજે શરીરનાં કષ્ટથી ધર્મ શોધે છે.
ચન્દનેન મહાર્હેણ યસ્યાઙ્ગમુપસેવિતમ્। મલેન તસ્યાઙ્ગમિદં કથમાર્યસ્ય સેવ્યતે ।। ૨.૯૯.
જેનું શરીર ક્યારેક કિંમતી ચંદનથી સુગંધિત થતું હતું, એ મહાનનું શરીર આજે કેવી રીતે માટીથી મસાયેલું છે?
મન્નિમિત્તમિદં દુ:ખં પ્રાપ્તો રામ: સુખોચિત:। ધિગ્જીવિતં નૃશંસસ્ય મમ લોકવિગર્હિતમ્ ।। ૨.૯૯.
મારા કારણે સુખમાં રહેતો રામ આ દુઃખમાં આવી પડ્યો છે. મારા ક્રૂર અને લોકનિંદિત જીવન પર શરમ આવે છે.
ઇત્યેવં વિલપન્ દીન: પ્રસ્વિન્નમુખપઙ્કજ:। પાદાવપ્રાપ્ય રામસ્ય પપાત ભરતો રુદન્ ।। ૨.૯૯.
આ રીતે દુઃખમાં રડતો, ચહેરા પર પરસેવો સાથે, ભરત રડતો રામના પગે પડી ગયો.
દુ:ખાભિતપ્તો ભરતો રાજપુત્રો મહાબલ:। ઉક્ત્વાર્યેતિ સકૃદ્દીનં પુનર્નોવાચ કિઞ્ચન ।। ૨.૯૯.
દુઃખથી પીડાયેલી મહાબળવાન રાજકુમાર ભરતે, એક જ વાર 'આર્ય' કહી, પછી વધુ કંઈ બોલી ન શક્યો.