ધર્મમર્થં ચ કામં ચ પૃથિવીં ચાપિ લક્ષ્મણ। ઇચ્છામિ ભવતામર્થે એતત્ પ્રતિશ્રૃણોમિ તે ।। ૨.૯૭.
હે લક્ષ્મણ, હું ધર્મ, અર્થીક લાભ, સુખ અને આખી ધરતી પણ તારા માટે જ ઈચ્છું છું; આ વાત હું તને વચન આપું છું.
ભ્રાતઽણાં સઙ્ગ્રહાર્થં ચ સુખાર્થં ચાપિ લક્ષ્મણ। રાજ્યમપ્યહમિચ્છામિ સત્યેનાયુધમાલભે ।। ૨.૯૭.
ભાઈઓને એકસાથે રાખવા અને સૌના સુખ માટે, હે લક્ષ્મણ, હું રાજય પણ ઈચ્છું છું; અને આ વાત હું સત્યની શપથ લઈને કહું છું.
નેયં મમ મહી સૌમ્ય દુર્લ્લભા સાગરામ્બરા। નહીચ્છેયમધર્મેણ શક્રત્વમપિ લક્ષ્મણ ।। ૨.૯૭.
હે સૌમ્ય, દરિયાથી ઘેરાયેલી આ ધરતી મેળવવી મારા માટે અઘરી નથી; પણ, હે લક્ષ્મણ, અધર્મથી તો હું ઈન્દ્રપદ પણ ઈચ્છતો નથી.
યદ્વિના ભરતં ત્વાં ચ શત્રુઘ્નં ચાપિ માનદ। ભવેન્મમ સુખં કિઞ્ચિદ્ભસ્મ તત્ કુરુતાં શિખી ।। ૨.૯૭.
હે માન આપનાર, જો ભરત, તું કે શત્રુઘ્ન વિના મને કોઈ સુખ મળે, તો એ સુખ અગ્નિમાં ભસ્મ થઈ જાય.
મન્યેઽહમાગતોઽયોધ્યાં ભરતો ભ્રાતૃવત્સલ:। મમ પ્રાણાત્ પ્રિયતર: કુલધર્મમનુસ્મરન્ ।। ૨.૯૭.
મને લાગે છે કે ભાઈઓને ખૂબ પ્રેમ કરતો ભરત અયોધ્યા આવ્યો છે. કુળની પરંપરાનું સ્મરણ કરીને, જે મારા જીવથી પણ વધારે પ્રિય છે, એ અહીં આવ્યો છે.
શ્રુત્વા પ્રવ્રાજિતં માં હિ જટાવલ્કલધારિણમ્। જાનક્યા સહિતં વીર ત્વયા ચ પુરુષર્ષભ ।। ૨.૯૭.
હું, જટાવાળું અને વાલકળ પહેરેલું, જાનકી અને તારી સાથે વનવાસમાં ગયો છું એ સાંભળી, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, ભરત અહીં આવ્યો છે.
સ્નેહેનાક્રાન્તહૃદય: શોકેનાકુલિતેન્દ્રિય:। દ્રષ્ટુમભ્યાગતો હ્યેષ ભરતો નાન્યથા ગત: ।। ૨.૯૭.
પ્રેમથી ભરેલા દિલ અને દુઃખથી વ્યાકુળ ઇન્દ્રિયો સાથે, ભરત નિશ્ચિતપણે મને જોવા માટે અહીં આવ્યો છે; બીજું કંઈ કારણ હોઈ શકે નહીં.
અમ્બાં ચ કૈકયીં રુષ્ય પરુષં ચાપ્રિયં વદન્। પ્રસાદ્ય પિતરં શ્રીમાન્ રાજ્યં મે દાતુમાગત: ।। ૨.૯૭.
માતા કૈકેયી પર ગુસ્સે થઈને, કઠોર અને અપ્રિય વાતો કહી, પછી પિતાને મનાવીને, એ મહાન ભરત રાજ આપવાનું મન કરીને અહીં આવ્યો છે.
પ્રાપ્તકાલં યદેષોઽસ્માન્ ભરતો દ્રષ્ટુમિચ્છતિ। અસ્માસુ મનસાપ્યેષ નાપ્રિયં કિઞ્ચિદાચરેત્ ।। ૨.૯૭.
હમણાં ભરત અમને જોવા માંગે છે એ યોગ્ય સમય છે; એ ક્યારેય પણ અમને દુઃખદાયક કંઈ પણ—even મનમાં—ક્યારેય નહીં કરે.
વિપ્રિયં કૃતપૂર્વં તે ભરતેન કદા નુ કિમ્। ઈદૃશં વા ભયં તેઽદ્ય ભરતં યોઽત્ર શઙ્કસે ।। ૨.૯૭.
ભરતે તને ક્યારેય પહેલાં કશું દુઃખ આપ્યું છે? તો આજે તને કયું ભય છે કે તું અહીં ભરત વિશે શંકા કરે છે?
નહિ તે નિષ્ઠુરં વાચ્યો ભરતો નાપ્રિયં વચ:। અહં હ્યપ્રિયમુક્ત: સ્યાં ભરતસ્યાપ્રિયે કૃતે ।। ૨.૯૭.
ભરત સાથે કઠોર કે અપ્રિય વાતો તું ક્યારેય ન બોલે; જો ભરતને કશું અપ્રિય કહેવાનું હોય, તો એ હું કહું.
કથં નુ પુત્રા: પિતરં હન્યુ: કસ્યાઞ્ચિદાપદિ। ભ્રાતા વા ભ્રાતરં હન્યાત્ સૌમિત્રે પ્રાણમાત્મન: ।। ૨.૯૭.
કોઈ પણ સંજોગોમાં, પુત્રો પિતાને કેવી રીતે મારી શકે? કે ભાઈ પોતાના ભાઈને, જે પોતાનાં જીવ જેટલો પ્રિય છે, કેવી રીતે મારશે, સુમિત્રા?
યદિ રાજ્યસ્ય હેતોસ્ત્વમિમાં વાચં પ્રભાષસે। વક્ષ્યામિ ભરતં દૃષ્ટ્વા રાજ્યમસ્મૈ પ્રદીયતામ્ ।। ૨.૯૭.
જો તું રાજ્ય માટે આ વાતો કરે છે, તો હું ભરતને મળીને કહું: 'રાજ્ય એને આપી દો.'
ઉચ્યમાનોઽપિ ભરતો મયા લક્ષ્મણ તત્ત્વત:। રાજ્યમસ્મૈ પ્રયચ્છેતિ બાઢમિત્યેવ વક્ષ્યતિ ।। ૨.૯૭.
હું સાચે ભરતને એવું કહું કે 'રાજ્ય એને આપી દો,' તો પણ, હે લક્ષ્મણ, એ ચોક્કસપણે કહેશે: 'જેમ તારે મન પડે તેમ.'
તથોક્તો ધર્મશીલેન ભ્રાત્રા તસ્ય હિતે રત:। લક્ષ્મણ: પ્રવિવેશેવ સ્વાનિ ગાત્રાણિ લજ્જયા ।। ૨.૯૭.
આ રીતે ધર્મનિષ્ઠ ભાઈએ પોતાનાં કલ્યાણ માટે કહેલું સાંભળી, લક્ષ્મણ શરમથી પોતાનાં શરીરમાં સીમટાઈ ગયો.
તદ્વાક્યં લક્ષ્મણ: શ્રુત્વા વ્રીડિત: પ્રત્યુવાચ હ। ત્વાં મન્યે દ્રષ્ટુમાયાત: પિતા દશરથ: સ્વયમ્ ।। ૨.૯૭.
આવાં વચન સાંભળી, શરમાયેલા લક્ષ્મણે કહ્યું: 'મને લાગે છે કે તને જોવા માટે આપણા પિતા દશરથ સ્વયં આવ્યા છે.'
વ્રીડિતં લક્ષ્મણં દૃષ્ટ્વા રાઘવ: પ્રત્યુવાચ હ। એષ મન્યે મહાબાહુરિહાસ્માન્ દ્રષ્ટુમાગત: ।। ૨.૯૭.
લક્ષ્મણને શરમાયેલો જોઈને, રાઘવે કહ્યું: 'મને લાગે છે કે આ બલવાન અહીં અમને જોવા આવ્યો છે.'
અથવા નૌ ધ્રુવં મન્યે મન્યમાન: સુખોચિતૌ। વનવાસમનુધ્યાય ગૃહાય પ્રતિનેષ્યતિ ।। ૨.૯૭.
કે પછી, કદાચ એમ માને છે કે આપણે સુખમાં રહેવા વાળાં છીએ અને વનમાં રહેવું આપણા માટે યોગ્ય નથી, એટલે ચોક્કસપણે આપણને ઘરે પાછા લઈ જવા આવશે.
ઇમાં વાપ્યેષ વૈદેહીમત્યન્તસુખસેવિનીમ્। પિતા મે રાઘવ: શ્રીમાન્ વનાદાદાય યાસ્યતિ ।। ૨.૯૭.
કે પછી, મારા પિતા રાઘવ, જે મહાન છે, એ વૈદેહીને, જે હંમેશાં સુખમાં રહી છે, વનમાંથી લઈ જઈને પાછા જશે.
એતૌ તૌ સમ્પ્રકાશેતે ગોત્રવન્તૌ મનોરમૌ। વાયુવેગસમૌ વીર જવનૌ તુરગોત્તમૌ ।। ૨.૯૭.
હે વીર, એ બે સુંદર, કુળીન અને મનોહર ઘોડા દેખાઈ રહ્યા છે, જે પવન જેટલા ઝડપી અને દોડમાં શ્રેષ્ઠ છે.
સ એષ સુમહાકાય: કમ્પતે વાહિનીમુખે। નાગ: શત્રુઞ્જયો નામ વૃદ્ધસ્તાતસ્ય ધીમત: ।। ૨.૯૭.
એ આગળ જે મોટું શરીર ધરાવતો હાથી છે, એ શત્રુન્જય નામનો છે, વયસ્ક છે અને મારા વિદ્વાન પિતાનો છે.
ન તુ પશ્યામિ તચ્છત્ऺત્રં પાણ્ડરં લોકસત્કૃતમ્। પિતુર્દિવ્યં મહાબાહો સંશયો ભવતીહ મે ।। ૨.૯૭.
પણ હું એ સફેદ છત્ર, જે જગતમાં માન્ય છે અને મારા પિતાનું દિવ્ય છે, એ અહીં ક્યાંય દેખાતું નથી; એથી મને શંકા થાય છે.
પ્રથમમર્ધમુત્તરાર્ધેન યોજનીયમ્ ।। ૨.૯૭.
પ્રથમ ભાગને પછીના ભાગ સાથે જોડવો જોઈએ.
અવતીર્ય્ય તુ સાલાગ્રાત્તસ્માત્સ સમિતિઞ્જય:। લક્ષ્મણ: પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા તસ્થૌ રામસ્ય પાર્શ્વત: ।। ૨.૯૭.
પછી સમરવિજયી લક્ષ્મણે સભામંડપમાંથી નીચે ઉતરી, હાથ જોડીને રામજીના બાજુએ ઊભો રહ્યો.
ભરતેનાપિ સન્દિષ્ટા સમ્મર્દો ન ભવેદિऺતિ। સમન્તાત્તસ્ય શૈલસ્ય સેના વાસમકલ્પયત્ ।। ૨.૯૭.
ભરતના આદેશથી, કોઈ ગડબડ ન થાય એ માટે, સેનાએ એ પર્વતને ચારેય બાજુથી છાવણી નાખી.
અધ્યર્દ્ધમિક્ષ્વાકુચમૂર્યોજનં પર્વતસ્ય સા। પાર્શ્વે ન્યવિશદાવૃત્ય ગજવાજિરથાકુલા ।। ૨.૯૭.
ઈક્ષ્વાકુ વંશની એ સેનાએ, જેમાં હાથી, ઘોડા અને રથો ભરેલા હતા, પર્વતના કાંઠે એક અડધ યોજન સુધી વિસ્તાર કરી છાવણી કરી.
સા ચિત્રકૂટે ભરતેન સેના ધર્મં પુરસ્કૃત્ય વિધૂય દર્પ્પમ્। પ્રસાદનાર્થં રઘુનન્દનસ્ય વિરાજતે નીતિમતા પ્રણીતા ।। ૨.૯૭.
ચિત્રકૂટ પર ધર્મને આગળ રાખીને અને અહંકાર છોડીને, રઘુનંદનને પ્રસન્ન કરવા માટે, સમજદાર ભરત દ્વારા નેતૃત્વ પામેલી એ સેના તેજથી ઝગમગતી હતી.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે સપ્તનવતિતમ: સર્ગ:
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકીકૃત શ્રીમદ્ રામાયણના શ્રીમદ્ અયોધ્યાકાંડનો સત્તાનુ સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|અષ્ટનવતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center નિવેશ્ય સેનાં તુ વિભુ: પદ્ભ્યાં પાદવતાં વર:। અભિગન્તું સ કાકુત્સ્થમિયેષ ગુરુવર્ત્તકમ્ ।। ૨.૯૮.
સેનાને યોગ્ય રીતે ગોઠવીને, પગપાળા ચાલનારા શ્રેષ્ઠ અને પરાક્રમી ભાઈએ, વડીલોએ બતાવેલી દિશામાં, કકુત્સ્થ રામજીને મળવા પગપાળા પ્રયાણ કર્યું.
નિવિષ્ટમાત્રે સૈન્યે તુ યથોદ્દેશં વિનીતવત્। ભરતો ભ્રાતરં વાક્યં શત્રુઘ્નમિદમબ્રવીત્ ।। ૨.૯૮.
જ્યારે સેના યોગ્ય રીતે સ્થિર થઈ, ત્યારે ભરતે શત્રુઘ્નને આ રીતે કહ્યું: