હન્ત લક્ષ્મણ પશ્યેહ સુમિત્રા સુપ્રજાસ્ત્વયા । ભીમસ્તનિતગમ્ભીરસ્તુમુલ: શ્રૂયતે સ્વન: ।। ૨.૯૬.
જુઓ લક્ષ્મણ, સુમિત્રાના સારા પુત્ર, અહીં કેટલો ભયાનક અને ગર્જનાભર્યો ભારે અવાજ સંભળાય છે!
ગજયૂથાનિ વા ઽરણ્યે મહિષા વા મહાવને । વિત્રાસિતા મૃગા: સિંહૈ: સહસા પ્રદ્રુતા દિશ: ।। ૨.૯૬.
કદાચ જંગલમાં હાથીઓના ટોળા કે મોટા વનમાં મહિષો, સિંહોથી ડરીને, બધા પ્રાણીઓ અચાનક ચારે બાજુ ભાગી ગયા છે.
રાજા વા રાજમાત્રો વા મૃગયામટતે વને । અન્યદ્વા શ્વાપદં કિઞ્ચિત્ સૌમિત્રે જ્ઞાતુમર્હસિ ।। ૨.૯૬.
કદાચ કોઈ રાજા કે રાજમંત્રીએ વનમાં શિકાર શરૂ કર્યો છે, અથવા કોઈ બીજું જંગલી પ્રાણી હશે; હે સુમિત્રાનંદન, તું એ જાણ.
સુદુશ્ચરો ગિરિશ્ચાયં પક્ષિણામપિ લક્ષ્મણ । સર્વમેતદ્યથાતત્ત્વમચિરાજ્જ્ઞાતુમર્હસિ ।। ૨.૯૬.
લક્ષ્મણ, આ પર્વત તો પક્ષીઓ માટે પણ પાર કરવો બહુ મુશ્કેલ છે; તું ઝડપથી આ બધું સાચું શું છે તે જાણી લે.
સ લક્ષ્મણ: સંત્વરિત: સાલમારુહ્ય પુષ્પિતમ્ । પ્રેક્ષમાણો દિશ: સર્વા: પૂર્વાં દિશમુદૈક્ષત ।। ૨.૯૬.
પછી લક્ષ્મણ ઝડપથી ફૂલેલા સાલ વૃક્ષ પર ચઢ્યા અને સર્વ દિશાઓમાં જોઈ, પૂર્વ દિશામાં નજર કરી.
ઉદઙ્મુખ: પ્રેક્ષમાણો દદર્શ મહતીં ચમૂમ્ । રથાશ્વગજસમ્બાધાં યત્તૈર્યુક્તાં પદાતિભિ: ।। ૨.૯૬.
પૂર્વ તરફ મોઢું કરીને જોઈને, લક્ષ્મણે રથ, ઘોડા અને હાથીઓથી ભરેલી, પગદળથી સજ્જ મોટી સેનાને જોયી.
તામશ્વગજસમ્પૂર્ણાં રથધ્વજવિભૂષિતામ્ । શશંસ સેનાં રામાય વચનં ચેદમબ્રીત્ ।। ૨.૯૬.
એમ ઘોડા-હાથીઓથી ભરેલી અને રથના ધ્વજોથી શોભાયમાન એ સેનાને જોઈ, લક્ષ્મણે રામને આ રીતે જાણ કરી.
અગ્નિં સંશમયત્વાર્ય: સીતા ચ ભજતાં ગુહામ્ । સજ્યં કુરુષ્વ ચાપં ચ શરાંશ્ચ કવચં તથા ।। ૨.૯૬.
આર્ય, અગ્નિ બુઝાવી દે અને સીતાને ગુફામાં મોકલ; તું ધનુષ્ય ચડાવી, બાણ અને કવચ તૈયાર રાખ.
તં રામ: પુરુષવ્યાઘ્રો લક્ષ્મણં પ્રત્યુવાચ હ । અઙ્ગાવેક્ષસ્વ સૌમિત્રે કસ્યેમાં મન્યસે ચમૂમ્ ।। ૨.૯૬.
પછી પુરુષશ્રેષ્ઠ રામે લક્ષ્મણને કહ્યું: 'હે સુમિત્રાનંદન, જરા ધ્યાનથી જો — તને લાગે છે કે આ સેનાનો માલિક કોણ છે?'
એવમુક્તસ્તુ રામેણ લક્ષ્મણો વાક્યમબ્રવીત્ । દિધક્ષન્નિવ તાં સેનાં રુષિત: પાવકો યથા ।। ૨.૯૬.
રામના આ શબ્દો સાંભળીને, લક્ષ્મણ ગુસ્સાથી અગ્નિ જેવો દહન થતો, એ સેનાને નાશ કરવા આતુર થઈ બોલ્યો.
સમ્પન્નં રાજ્યમિચ્છંસ્તુ વ્યક્તં પ્રાપ્યાભિષેચનમ્ । આવાં હન્તું સમભ્યેતિ કૈકેય્યા ભરત: સુત: ।। ૨.૯૬.
રાજ્ય મેળવવાની ઇચ્છા રાખીને, અભિષેક પામી, કૈકેયીપુત્ર ભરત ચોક્કસ અમને બંનેને મારવા આવી રહ્યો છે.
એષ વૈ સુમહાન્ શ્રીમાન્ વિટપી સમ્પ્રકાશતે । વિરાજત્યુદ્ગતસ્કન્ધ: કોવિદારધ્વજો રથે ।। ૨.૯૬.
જુઓ, એ મોટું અને તેજસ્વી વૃક્ષ દેખાય છે, અને રથ પર કોવિદાર વૃક્ષનો ધ્વજ ચમકે છે.
ભજન્ત્યેતે યથા કામમશ્વાનારુહ્ય શીઘ્રગાન્ । એતે ભ્રાજન્તિ સંહૃષ્ટા ગજાનારુહ્ય સાદિન: ।। ૨.૯૬.
આ લોકો ઝડપી ઘોડાઓ પર ચડીને મનમાની રીતે ફરે છે; બીજાઓ આનંદથી હાથીઓ પર ચડીને તેજસ્વી લાગે છે.
ગૃહીતધનુષૌ ચાવાં ગિરિં વીરશ્રયાવહૈ । અથવેહૈવ તિષ્ઠાવ: સન્નદ્ધાવુદ્યતાયુધૌ ।। ૨.૯૬.
ચાલ, ધનુષ્ય હાથમાં લઈ, પર્વત પર આશરો લઈએ, હે વીર; અથવા તો, અહીં જ સજ્જ અને શસ્ત્રધારી રહી જઈએ.
અપિ નૌ વશમાગચ્છેત્ કોવિદારધ્વજો દણે ।। ૨.૯૬.
કદાચ કોવિદારધ્વજવાળો આપણા વશમાં આવી જાય.
અપિ દ્રક્ષ્યામિ ભરતં યત્કૃતે વ્યસનં મહત્ । ત્વયા રાઘવ સમ્પ્રાપ્તં સીતયા ચ મયા તથા ।। ૨.૯૬.
શું હું એ ભરતને જોઈ શકીશ, જેના કારણે, હે રાઘવ, તું, સીતાજી અને હું — આપણે બધા આ મોટું દુઃખ ભોગવી રહ્યા છીએ?
યન્નિમિત્તં ભવાન્ રાજ્યાચ્ચ્યુતો રાઘવ શાશ્વતાત્ । સમ્પ્રાપ્તો ઽયમરિર્વીર ભરતો વધ્ય એવ મે ।। ૨.૯૬.
હે રાઘવ, જેના કારણે તમને શાશ્વત રાજ્યમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા, એ શત્રુ ભરત હવે અહીં આવ્યો છે; મારા માટે તો એ મારવા જોગ છે.
ભરતસ્ય વધે દોષં નાહં પશ્યામિ રાઘવ । પૂર્વાપકારિણાં ત્યાગે ન હ્યધર્મો વિધીયતે ।। ૨.૯૬.
હે રાઘવ, ભરતને મારવામાં મને કોઈ દોષ દેખાતો નથી; કારણ કે, જે પહેલાથી અયોગ્ય વર્તન કરે છે, તેને ત્યજી દેવું પાપ ગણાતું નથી.
પૂર્વાપકારી ભરતસ્ત્યક્તધર્મશ્ચ રાઘવ । એતસ્મિન્નિહતે કૃત્સ્નામનુશાધિ વસુન્ધરામ્ ।। ૨.૯૬.
ભરત પહેલાથી અયોગ્ય વર્તન કરનાર અને ધર્મ છોડનાર છે, હે રાઘવ; એના મર્યા પછી આખી ધરતી પર તમે રાજ કરો.
અદ્ય પુત્રં હતં સઙ્ખ્યે કૈકેયી રાજ્યકામુકા । મયા પશ્યેત્ સુદુ:ખાર્ત્તા હસ્તિભગ્નમિવ દ્રુમમ્ ।। ૨.૯૬.
આજે રાજસત્તાની લાલચી કૈકેયી પોતાના પુત્રને મારા હાથે યુદ્ધમાં મરેલો જોઈને ભારે દુઃખમાં ડૂબી જાય, જેમ હાથીએ ઝાડને તોડી નાખ્યો હોય.
કૈકેયીં ચ વધિષ્યામિ સાનુબન્ધાં સબાન્ધવામ્ । કલુષેણાદ્ય મહતા મેદિની પરિમુચ્યતામ્ ।। ૨.૯૬.
હું કૈકેયી અને એની સાથે જોડાયેલા બધા સગાં-વહાલાંને પણ મારી નાખીશ; આજે ધરતી આ મોટા પાપથી મુક્ત થવી જોઈએ.
અદ્યેમં સંયતં ક્રોધમસત્કારં ચ માનદ । મોક્ષ્યામિ શત્રુસૈન્યેષુ કક્ષેષ્વિવ હુતાશનમ્ ।। ૨.૯૬.
હે માન આપનાર, આજે હું પોતાના રોકાયેલા ગુસ્સા અને અપમાનને દુશ્મનના સૈન્ય પર એ રીતે છોડાવીશ, જેમ સુકા ઘાસમાં અગ્નિ ફાટી નીકળે.
અદ્યૈતચ્ચિત્રકૂટસ્ય કાનનં નિશિતૈ: શરૈ: । ભિન્દન્ શત્રુશરીરાણિ કરિષ્યે શોણિતોક્ષિતમ્ ।। ૨.૯૬.
આજે હું ચિત્રકૂટના આ જંગલને તીક્ષ્ણ બાણોથી દુશ્મનોના શરીર ભેદી લોહીથી લથબથ કરી નાખીશ.
શરૈર્નિર્ભિન્નહૃદયાન્ કુઞ્જરાંસ્તુરગાંસ્તથા । શ્વાપદા: પરિકર્ષન્તુ નરાંશ્ચ નિહતાન્ મયા ।। ૨.૯૬.
મારા બાણોથી હૃદયભેદી થયેલા હાથી, ઘોડા અને માણસોને જંગલી જાનવરો ખેંચી લઈ જાય.
શરાણાં ધનુષશ્ચાહમનૃણો ઽસ્મિ મહામૃધે । સસૈન્યં ભરતં હત્વા ભવિષ્યામિ ન સંશય: ।। ૨.૯૬.
આ મહાયુદ્ધમાં હું બાણ અને ધનુષ્યનો ઋણી રહ્યો નથી; ભરત અને એની સેનાને મારી નાખ્યા પછી મને કોઈ શંકા રહેશે નહીં.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે ષણ્ણવતિતમ: સર્ગ:
આ રીતે મહાન વાલ્મીકીકૃત શ્રીમદ્ રામાયણના શ્રીમદ્ અયોધ્યાકાંડનો છન્નવ્વો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
thumb|સપ્તનવતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center સુસંરબ્ધં તુ સૌમિત્રિં લક્ષ્મણં ક્રોધમૂર્ચ્છિતમ્। રામસ્તુ પરિસાન્ત્વ્યાથ વચનં ચેદમબ્રવીત્ ।। ૨.૯૭.
કૃધ્ધ અને ઉગ્ર લક્ષ્મણને શાંત કરીને રામે તેને આ રીતે સમજાવ્યું.
કિમત્ર ધનુષા કાર્યમસિના વા સચર્મણા। મહેષ્વાસે મહાપ્રાજ્ઞે ભરતે સ્વયમાગતે ।। ૨.૯૭.
ભાઈ ભરત પોતે અહીં આવ્યો છે ત્યારે ધનુષ્ય કે તલવાર-ઢાલની શું જરૂર છે? એ મહાન ધનુર્ધર અને બુદ્ધિશાળી છે.
પિતુ: સત્યં પ્રતિશ્રુત્ય હત્વા ભરતમાગતમ્। કિં કરિષ્ऺયામિ રાજ્યેન સાપવાદેન લક્ષ્મણ ।। ૨.૯૭.
પપ્પાને સત્ય વચન આપીને ભરત અહીં આવ્યો છે; એને મારી નાખ્યા પછી, હે લક્ષ્મણ, દોષ લાગેલું રાજ્ય હું શું કામ કરું?
યદ્દ્રવ્યં બાન્ધવાનાં વા મિત્રાણાં વા ક્ષયે ભવેત્। નાહં તત્ પ્રતિગૃહ્ણીયાં ભક્ષાન્ વિષકૃતાનિવ ।। ૨.૯૭.
સગાં-વહાલાં કે મિત્રોનું વિનાશ કરીને જે સંપત્તિ મળે, એ હું ક્યારેય સ્વીકારું નહીં; જેમ કોઈ ઝેરમિશ્રિત ભોજન ન ખાય.