ઉપસ્પૃશંસ્ત્રિષવણં મધુમૂલફલાશન: । નાયોધ્યાયૈ ન રાજ્યાય સ્પૃહયે ઽદ્ય ત્વયા સહ ।। ૨.૯૫.
ત્રણે વખત સ્નાન કરીને, મધ, મૂળ અને ફળ ખાઈને, આજે મને અયોધ્યા કે રાજ્યની ઈચ્છા નથી, બસ તું મારી સાથે હોય એ જ પૂરતું છે.
ઇમાં હિ રમ્યાં મૃગયૂથશાલિનીં નિપીતતોયાં ગજસિંહવાનરૈ: । સુપુષ્પિતૈ: પુષ્પધરૈરલઙ્કૃતાં ન સો ઽસ્તિ ય: સ્યાદગતક્લમ: સુખી ।। ૨.૯૫.
આ સુંદર નદી, જ્યાં હરણોના ટોળા છે, હાથી, સિંહ અને વાનરો પાણી પીવે છે, અને ફૂલોથી ભરેલા વૃક્ષો શોભે છે, તેને જોઈને કોઈ પણ થાક ભૂલી જાય અને આનંદિત થાય છે.
ઇતીવ રામો બહુસઙ્ગતં વચ: પ્રિયાસહાય: સરિતં પ્રતિ બ્રુવન્ । ચચાર રમ્યં નયનાઞ્જનપ્રભં સ ચિત્રકૂટં રઘુવંશવર્દ્ધન: ।। ૨.૯૫.
આ રીતે, રામે પોતાની પ્રિય સાથીને નદી વિશે અનેક મીઠા વાતો કહી, ચિત્રકૂટના સુંદર અને આંખોને આનંદ આપતા પ્રદેશમાં ફર્યા.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે પઞ્ચનવતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે, વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર અને મહાન રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો પચાનુંમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|ષણ્ણવતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center તાં તથા દર્શયિત્વા તુ મૈથિલીં ગિરિનિમ્નગામ્ । નિષસાદ ગિરિપ્રસ્થે સીતાં માંસેન છન્દયન્ ।। ૨.૯૬.
આ રીતે સીતાને પર્વતની નદી બતાવ્યા પછી, રામ પર્વતની ઢાળ પર બેઠા અને સીતાને માંસ આપીને પ્રસન્ન કર્યા.
ઇદં મેધ્યમિદં સ્વાદુ નિષ્ટપ્તમિદમગ્નિના । એવમાસ્તે સ ધર્માત્મા સીતયા સહ રાઘવ: ।। ૨.૯૬.
ધર્મનિષ્ઠ રામ સીતાને કહેતા હતા: 'આ પવિત્ર છે, આ સ્વાદિષ્ટ છે, આ અગ્નિમાં સારી રીતે શેકાયું છે,' અને એમ બંને સાથે બેઠા.
તથા તત્રાસતસ્તસ્ય ભરતસ્યોપયાયિન: । સૈન્યરેણુશ્ચ શબ્દશ્ચ પ્રાદુરાસ્તાં નભસ્સ્પૃશૌ ।। ૨.૯૬.
એ સમયે, ભરત આવી રહ્યો હતો ત્યારે તેની સેના દ્વારા ઉડેલા ધૂળ અને અવાજ આકાશ સુધી પહોંચ્યો.
એતસ્મિન્નન્તરે ત્રસ્તા: શબ્દેન મહતા તત: । અર્દિતા યૂથપા મત્તા: સયૂથા દુદ્રુવુર્દિશ: ।। ૨.૯૬.
એ જ સમયે, એ ભારે અવાજથી ડરીને, ટોળાના આગેવાનો સહિતના જંગલી પશુઓ ભયભીત થઈને ચારે દિશામાં ભાગી ગયા.
સ તં સૈન્યસમુદ્ધૂતં શબ્દં શુશ્રાવ રાઘવ: । તાંશ્ચ વિપ્રદ્રુતાન્ સર્વાન્ યૂથપાનન્વવૈક્ષત ।। ૨.૯૬.
રાઘવએ સૈન્યના ઊઠેલા અવાજને સાંભળ્યો અને બધા યૂથપતિઓને ડરથી ભાગતા જોયા.
તાંશ્ચ વિદ્રવતો દૃષ્ટ્વા તં ચ શ્રુત્વા ચ નિસ્વનમ્ । ઉવાચ રામ: સૌમિત્રિં લક્ષ્મણં દીપ્તતેજસમ્ ।। ૨.૯૬.
એમને એમને ભાગતા જોઈ અને એ ઘમાસાન અવાજ સાંભળી, રામે ઉર્જાવાન સુમિત્રાનંદન લક્ષ્મણને કહ્યું.
હન્ત લક્ષ્મણ પશ્યેહ સુમિત્રા સુપ્રજાસ્ત્વયા । ભીમસ્તનિતગમ્ભીરસ્તુમુલ: શ્રૂયતે સ્વન: ।। ૨.૯૬.
જુઓ લક્ષ્મણ, સુમિત્રાના સારા પુત્ર, અહીં કેટલો ભયાનક અને ગર્જનાભર્યો ભારે અવાજ સંભળાય છે!
ગજયૂથાનિ વા ઽરણ્યે મહિષા વા મહાવને । વિત્રાસિતા મૃગા: સિંહૈ: સહસા પ્રદ્રુતા દિશ: ।। ૨.૯૬.
કદાચ જંગલમાં હાથીઓના ટોળા કે મોટા વનમાં મહિષો, સિંહોથી ડરીને, બધા પ્રાણીઓ અચાનક ચારે બાજુ ભાગી ગયા છે.
રાજા વા રાજમાત્રો વા મૃગયામટતે વને । અન્યદ્વા શ્વાપદં કિઞ્ચિત્ સૌમિત્રે જ્ઞાતુમર્હસિ ।। ૨.૯૬.
કદાચ કોઈ રાજા કે રાજમંત્રીએ વનમાં શિકાર શરૂ કર્યો છે, અથવા કોઈ બીજું જંગલી પ્રાણી હશે; હે સુમિત્રાનંદન, તું એ જાણ.
સુદુશ્ચરો ગિરિશ્ચાયં પક્ષિણામપિ લક્ષ્મણ । સર્વમેતદ્યથાતત્ત્વમચિરાજ્જ્ઞાતુમર્હસિ ।। ૨.૯૬.
લક્ષ્મણ, આ પર્વત તો પક્ષીઓ માટે પણ પાર કરવો બહુ મુશ્કેલ છે; તું ઝડપથી આ બધું સાચું શું છે તે જાણી લે.
સ લક્ષ્મણ: સંત્વરિત: સાલમારુહ્ય પુષ્પિતમ્ । પ્રેક્ષમાણો દિશ: સર્વા: પૂર્વાં દિશમુદૈક્ષત ।। ૨.૯૬.
પછી લક્ષ્મણ ઝડપથી ફૂલેલા સાલ વૃક્ષ પર ચઢ્યા અને સર્વ દિશાઓમાં જોઈ, પૂર્વ દિશામાં નજર કરી.
ઉદઙ્મુખ: પ્રેક્ષમાણો દદર્શ મહતીં ચમૂમ્ । રથાશ્વગજસમ્બાધાં યત્તૈર્યુક્તાં પદાતિભિ: ।। ૨.૯૬.
પૂર્વ તરફ મોઢું કરીને જોઈને, લક્ષ્મણે રથ, ઘોડા અને હાથીઓથી ભરેલી, પગદળથી સજ્જ મોટી સેનાને જોયી.
તામશ્વગજસમ્પૂર્ણાં રથધ્વજવિભૂષિતામ્ । શશંસ સેનાં રામાય વચનં ચેદમબ્રીત્ ।। ૨.૯૬.
એમ ઘોડા-હાથીઓથી ભરેલી અને રથના ધ્વજોથી શોભાયમાન એ સેનાને જોઈ, લક્ષ્મણે રામને આ રીતે જાણ કરી.
અગ્નિં સંશમયત્વાર્ય: સીતા ચ ભજતાં ગુહામ્ । સજ્યં કુરુષ્વ ચાપં ચ શરાંશ્ચ કવચં તથા ।। ૨.૯૬.
આર્ય, અગ્નિ બુઝાવી દે અને સીતાને ગુફામાં મોકલ; તું ધનુષ્ય ચડાવી, બાણ અને કવચ તૈયાર રાખ.
તં રામ: પુરુષવ્યાઘ્રો લક્ષ્મણં પ્રત્યુવાચ હ । અઙ્ગાવેક્ષસ્વ સૌમિત્રે કસ્યેમાં મન્યસે ચમૂમ્ ।। ૨.૯૬.
પછી પુરુષશ્રેષ્ઠ રામે લક્ષ્મણને કહ્યું: 'હે સુમિત્રાનંદન, જરા ધ્યાનથી જો — તને લાગે છે કે આ સેનાનો માલિક કોણ છે?'
એવમુક્તસ્તુ રામેણ લક્ષ્મણો વાક્યમબ્રવીત્ । દિધક્ષન્નિવ તાં સેનાં રુષિત: પાવકો યથા ।। ૨.૯૬.
રામના આ શબ્દો સાંભળીને, લક્ષ્મણ ગુસ્સાથી અગ્નિ જેવો દહન થતો, એ સેનાને નાશ કરવા આતુર થઈ બોલ્યો.
સમ્પન્નં રાજ્યમિચ્છંસ્તુ વ્યક્તં પ્રાપ્યાભિષેચનમ્ । આવાં હન્તું સમભ્યેતિ કૈકેય્યા ભરત: સુત: ।। ૨.૯૬.
રાજ્ય મેળવવાની ઇચ્છા રાખીને, અભિષેક પામી, કૈકેયીપુત્ર ભરત ચોક્કસ અમને બંનેને મારવા આવી રહ્યો છે.
એષ વૈ સુમહાન્ શ્રીમાન્ વિટપી સમ્પ્રકાશતે । વિરાજત્યુદ્ગતસ્કન્ધ: કોવિદારધ્વજો રથે ।। ૨.૯૬.
જુઓ, એ મોટું અને તેજસ્વી વૃક્ષ દેખાય છે, અને રથ પર કોવિદાર વૃક્ષનો ધ્વજ ચમકે છે.
ભજન્ત્યેતે યથા કામમશ્વાનારુહ્ય શીઘ્રગાન્ । એતે ભ્રાજન્તિ સંહૃષ્ટા ગજાનારુહ્ય સાદિન: ।। ૨.૯૬.
આ લોકો ઝડપી ઘોડાઓ પર ચડીને મનમાની રીતે ફરે છે; બીજાઓ આનંદથી હાથીઓ પર ચડીને તેજસ્વી લાગે છે.
ગૃહીતધનુષૌ ચાવાં ગિરિં વીરશ્રયાવહૈ । અથવેહૈવ તિષ્ઠાવ: સન્નદ્ધાવુદ્યતાયુધૌ ।। ૨.૯૬.
ચાલ, ધનુષ્ય હાથમાં લઈ, પર્વત પર આશરો લઈએ, હે વીર; અથવા તો, અહીં જ સજ્જ અને શસ્ત્રધારી રહી જઈએ.
અપિ નૌ વશમાગચ્છેત્ કોવિદારધ્વજો દણે ।। ૨.૯૬.
કદાચ કોવિદારધ્વજવાળો આપણા વશમાં આવી જાય.
અપિ દ્રક્ષ્યામિ ભરતં યત્કૃતે વ્યસનં મહત્ । ત્વયા રાઘવ સમ્પ્રાપ્તં સીતયા ચ મયા તથા ।। ૨.૯૬.
શું હું એ ભરતને જોઈ શકીશ, જેના કારણે, હે રાઘવ, તું, સીતાજી અને હું — આપણે બધા આ મોટું દુઃખ ભોગવી રહ્યા છીએ?
યન્નિમિત્તં ભવાન્ રાજ્યાચ્ચ્યુતો રાઘવ શાશ્વતાત્ । સમ્પ્રાપ્તો ઽયમરિર્વીર ભરતો વધ્ય એવ મે ।। ૨.૯૬.
હે રાઘવ, જેના કારણે તમને શાશ્વત રાજ્યમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા, એ શત્રુ ભરત હવે અહીં આવ્યો છે; મારા માટે તો એ મારવા જોગ છે.
ભરતસ્ય વધે દોષં નાહં પશ્યામિ રાઘવ । પૂર્વાપકારિણાં ત્યાગે ન હ્યધર્મો વિધીયતે ।। ૨.૯૬.
હે રાઘવ, ભરતને મારવામાં મને કોઈ દોષ દેખાતો નથી; કારણ કે, જે પહેલાથી અયોગ્ય વર્તન કરે છે, તેને ત્યજી દેવું પાપ ગણાતું નથી.
પૂર્વાપકારી ભરતસ્ત્યક્તધર્મશ્ચ રાઘવ । એતસ્મિન્નિહતે કૃત્સ્નામનુશાધિ વસુન્ધરામ્ ।। ૨.૯૬.
ભરત પહેલાથી અયોગ્ય વર્તન કરનાર અને ધર્મ છોડનાર છે, હે રાઘવ; એના મર્યા પછી આખી ધરતી પર તમે રાજ કરો.
અદ્ય પુત્રં હતં સઙ્ખ્યે કૈકેયી રાજ્યકામુકા । મયા પશ્યેત્ સુદુ:ખાર્ત્તા હસ્તિભગ્નમિવ દ્રુમમ્ ।। ૨.૯૬.
આજે રાજસત્તાની લાલચી કૈકેયી પોતાના પુત્રને મારા હાથે યુદ્ધમાં મરેલો જોઈને ભારે દુઃખમાં ડૂબી જાય, જેમ હાથીએ ઝાડને તોડી નાખ્યો હોય.