કેચિદ્રજતસઙ્કાશા: કેચિત્ ક્ષતજસન્નિભા: । પીતમાઞ્જિષ્ઠવર્ણાશ્ચ કેચિન્મણિવરપ્રભા: ।। ૨.૯૪.
કેટલીક ચોટીઓ ચાંદી જેવી લાગે છે, કેટલીક તાજા લોહી જેવી, કેટલીક પીળી કે લાલ રંગની છે, તો કેટલીક મોતી જેવા રત્નોની તેજસ્વી ઝાંખી આપે છે.
પુષ્પાર્કકેતકાભાશ્ચ કેચિજ્જ્યોતીરસપ્રભા: । વિરાજન્તે ઽચલેન્દ્રસ્ય દેશા ધાતુવિભૂષિતા: ।। ૨.૯૪.
કેટલાંક ભાગો ફૂલો, સૂર્યપ્રકાશ કે કેતકીના ફૂલો જેવી ઝળહળે છે, તો ક્યાંક અગ્નિ જેવી તેજસ્વીતા છે; આવા અનેક ધાતુઓથી શોભતા પર્વતરાજના પ્રદેશો સુંદર લાગે છે.
નાનામૃગગણદ્વીપિતરક્ષ્વૃક્ષગણૈર્વૃત: । અદુષ્ટૈર્ભાત્યયં શૈલો બહુપક્ષિસમાયુત: ।। ૨.૯૪.
આ પર્વત અનેક પ્રકારના હરણ, જંગલી પ્રાણીઓ, વાઘ, રીંછ અને વૃક્ષોથી ભરેલો છે, નિર્દોષ પ્રાણીઓ અને અનેક પક્ષીઓથી પણ ભરપૂર છે, તેથી એ ખૂબ જ શોભાયમાન છે.
આમ્રજમ્બ્વસનૈર્લોધ્રૈ: પ્રિયાલૈ: પનસૈર્ધવૈ: । અઙ્કોલૈર્ભવ્યતિનિશૈર્બિલ્વતિન્દુકવેણુભિ: ।। ૨.૯૪.
આ પર્વત આમ્ર, જામ્બુ, અસન, લોધ્ર, પ્રિયાળ, પનસ, ધવ, અંકોલ, ભવ્યતિનિશ, બિલ્વ, તિન્દુક અને વાંસ જેવા વૃક્ષોથી ઢંકાયેલો છે.
કાશ્મર્યરિષ્ટવરુણૈર્મધૂકૈસ્તિલકૈસ્તથા । બદર્ય્યામલકૈર્નીપૈર્વેત્રધન્વનબીજકૈ: ।। ૨.૯૪.
અહીં કાશ્મરી, અરિષ્ટ, વરુણ, મધૂક, તિલક, બોર, આમળા, નીપ, વેતર, ધન્વન અને બીજક જેવા વૃક્ષો પણ જોવા મળે છે.
પુષ્પવદ્ભિ: ફલોપેતૈશ્છાયાવદ્ભિર્મનોરમૈ: । એવમાદિભિરાકીર્ણ: શ્રિયં પુષ્યત્યયં ગિરિ: ।। ૨.૯૪.
ફૂલો અને ફળોથી ભરેલા, ઠંડા છાંયાવાળા અને મનોહર એવા આવા અનેક વૃક્ષોથી આ પર્વતની શોભા વધે છે.
શૈલપ્રસ્થેષુ રમ્યેષુ પશ્યેમાન્ રોમહર્ષણાન્ । કિન્નરાન્ દ્વન્દ્વશો ભદ્રે રમમાણાન્ મનસ્વિન: ।। ૨.૯૪.
પર્વતની સુંદર ઢાળીઓ પર, હે સુમને, જુઓ તો કેવા અદ્ભુત અને મન મોહી લેતા કિન્નર દંપતિઓ આનંદથી રમે છે.
શાખાવસક્તાન્ ખઙ્ગાંશ્ચ પ્રવરાણ્યમ્બરાણિ ચ । પશ્ચ વિદ્યાધરસ્ત્રીણાં ક્રીડોદ્દેશાન્ મનોરમાન્ ।। ૨.૯૪.
વૃક્ષોની ડાળીઓ પર લટકતા તલવાર અને સુંદર વસ્ત્રો જુઓ, એ બધું વિદ્યાધર સ્ત્રીઓના રમવા માટેના મનોહર સ્થળો છે.
જલપ્રપાતૈરુદ્ભેદૈર્નિષ્યન્દૈશ્ચ ક્વચિત્ ક્વચિત્ । સ્રવદ્ભિર્ભાત્યયં શૈલ: સ્રવન્મદ ઇવ દ્વિપ: ।। ૨.૯૪.
ક્યાંક ઝરણા, ક્યાંક ઉદ્ભિદ અને ક્યાંક વહેતા પ્રવાહોથી આ પર્વત એવા ગજના માફક શોભે છે જે મદ વહાવે છે.
ગુહાસમીરણો ગન્ધાન્ નાનાપુષ્પભવાન્ વહન્ । ઘ્રાણતર્પ્પણમભ્યેત્ય કં નરં ન પ્રહર્ષયેત્ ।। ૨.૯૪.
પર્વતની ગુફાઓમાંથી આવતી પવન વિવિધ ફૂલોની સુગંધ લઈને આવે છે, જે ઘ્રાણે આનંદ આપે છે—એવું સુગંધિત વાતાવરણ કોને ખુશ ન કરે?
યદીહ શરદો ઽનેકાસ્ત્વયા સાર્દ્ધમનિન્દિતે । લક્ષ્મણેન ચ વત્સ્યામિ ન માં શોક: પ્રધક્ષ્યતિ ।। ૨.૯૪.
હે નિર્દોષે! જો હું તારા અને લક્ષ્મણ સાથે અહીં અનેક શરદ ઋતુઓ સુધી રહીશ, તો દુ:ખ મને કદી પણ સ્પર્શી શકશે નહીં.
બહુપુષ્પફલે રમ્યે નાનાદ્વિજગણાયુતે । વિચિત્રશિખરે હ્યસ્મિન્ રતવાનસ્મિ ભામિનિ ।। ૨.૯૪.
આ સુંદર પર્વત પર અનેક ફૂલો અને ફળો છે, વિવિધ પક્ષીઓ છે અને રંગબેરંગી ચોટીઓ છે—એમાં મને બહુ આનંદ આવે છે, હે સુન્દરી.
અનેન વનવાસેન મયા પ્રાપ્તં ફલદ્વયમ્ । પિતુશ્ચાનૃણતા ધર્મે ભરતસ્ય પ્રિયં તથા ।। ૨.૯૪.
આ વનવાસથી મને બે ફળ મળ્યાં છે: પિતાનું ઋણ ઉતાર્યું છે અને ભરતને પણ આનંદ થયો છે.
વૈદેહિ રમસે કચ્ચિચ્ચિત્રકૂટે મયા સહ । પશ્યન્તી વિવિધાન્ ભાવાન્ મનોવાક્કાયસંયતાન્ ।। ૨.૯૪.
વૈદેહી, શું તું ચિત્રકૂટ પર મારા સાથે રહેતાં આનંદ અનુભવે છે? અહીં મન, વાણી અને શરીરથી સંયમ રાખીને અનેક પ્રકારના જીવજંતુઓને જોતી છે?
ઇદમેવામૃતં પ્રાહૂ રાજ્ઞિ રાજર્ષય: પરે । વનવાસં ભવાર્થાય પ્રેત્ય મે પ્રપિતામહા: ।। ૨.૯૪.
રાજા ઋષિઓએ કહ્યું છે કે, મૃત્યુ પછીના કલ્યાણ માટે વનમાં જવું એ જ અમૃત છે; મારા પૂર્વજોએ પણ એ માટે વનવાસ કર્યો હતો.
શિલા: શૈલસ્ય શોભન્તે વિશાલા: શતશો ઽભિત: । બહુલા બહુલૈર્વર્ણૈર્નીલપીતસિતારુણૈ: ।। ૨.૯૪.
આ પર્વતની વિશાળ શિલાઓ ચારેય બાજુએ સો સો રીતે ચમકે છે, જેમાં અનેક રંગો છે—નિલો, પીળો, સફેદ અને લાલ.
નિશિ ભાન્ત્યચલેન્દ્રસ્ય હુતાશનશિખા ઇવ । ઓષધ્ય: સ્વપ્રભાલક્ષ્યા ભ્રાજમાના: સહસ્રશ: ।। ૨.૯૪.
રાતે, પર્વતરાજ પરની ઔષધિઓ પોતાની જ કાંતિથી હજારોની સંખ્યામાં તેજથી ઝગમગે છે, જાણે અગ્નિની જ્વાળાઓ હોય.
કેચિત્ ક્ષયનિભા દેશા: કેચિદુદ્યાનસન્નિભા: । કેચિદેકશિલા ભાન્તિ પર્વતસ્યાસ્ય ભામિનિ ।। ૨.૯૪.
આ પર્વતના કેટલાક ભાગ ઘર જેવા લાગે છે, કેટલાક ભાગ બગીચા જેવા લાગે છે અને, હે સુંદરિ, કેટલાક તો જાણે એક જ પથ્થરથી બનેલા હોય એમ ચમકે છે.
ભિત્ત્વેવ વસુધાં ભાતિ ચિત્રકૂટ: સમુત્થિત: । ચિત્રકૂટસ્ય કૂટો ઽસૌ દૃશ્યતે સર્વત: શુભ: ।। ૨.૯૪.
ચિત્રકૂટ જાણે ધરતી ફાડી ને ઊભો થયો હોય એમ લાગે છે; ચિત્રકૂટનો શિખર સર્વત્ર દેખાય છે અને સર્વ દિશામાં શુભ છે.
કુષ્ઠપુન્નાગસ્ऺથગરભૂર્જપત્રોત્તરચ્છદાન્ । કામિનાં સ્વાસ્તરાન્ પશ્ય કુશેશયદલાયુતાન્ ।। ૨.૯૪.
જુઓ, પ્રેમીઓના શયનસ્થાન કુષ્ટ, પુન્નાગ, અશોક અને ભૂર્જ વૃક્ષોના પાંદડાંથી ઢંકાયેલા છે અને કમળની પાંખડીઓથી શોભાયમાન છે.
મૃદિતાશ્ચાપવિદ્ધાશ્ચ દૃશ્યન્તે કમલસ્રજ: । કામિભિર્વનિતે પશ્ય ફલાનિ વિવિધાનિ ચ ।। ૨.૯૪.
હે સુન્દરી, જુઓ, પ્રેમીઓ દ્વારા કચડાયેલી અને ફેંકી દેવામાં આવેલી કમળમાળાઓ અને વિવિધ પ્રકારનાં ફળો અહીં-ત્યાં પડ્યાં છે.
વસ્વૌકસારાં નલિનીમત્યેતીવોત્તરાન્ કુરૂન્ । પર્વતશ્ચિત્રકૂટો ઽસૌ બહુમૂલફલોદક: ।। ૨.૯૪.
આ ચિત્રકૂટ પર્વત, જે મૂળ, ફળ અને પાણીથી ભરપૂર છે, એ દેવતાઓના નિવાસ એવા ઉત્તર કુરુના કમળવાળા તળાવો કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે.
ઇમં તુ કાલં વનિતે વિજહ્રિવાંસ્ત્વયા ચ સીતે સહ લક્ષ્મણેન ચ । રતિં પ્રપત્સ્યે કુલધર્મવર્દ્ધનીં સતાં પથિ સ્વૈર્નિયમૈ: પરૈ: સ્થિત: ।। ૨.૯૪.
હે સુન્દરી, હું આ સમય તારી સાથે, સીતાએ અને લક્ષ્મણ સાથે વિતાવીશ, અને સદ્ગુણો વધે એવી પવિત્ર આનંદમાં, શ્રેષ્ઠ સંયમ પાળીને રહીશ.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે ચતુર્નવતિતમ: સર્ગ:
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકી રચિત પવિત્ર રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો ચોરાણુંમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|પઞ્ચનવતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center અથ શૈલાદ્વિનિષ્ક્રમ્ય મૈથિલીં કોસલેશ્વર: । અદર્શયચ્છુભજલાં રમ્યાં મન્દાકિનીં નદીમ્ ।। ૨.૯૫.
પછી, પર્વત પરથી નીચે ઉતરીને, કોશલના રાજાએ માઇથિલી સીતાને શુદ્ધ અને મનોહર જળવાળી મન્દાકિની નદી બતાવી.
અબ્રવીચ્ચ વરારોહાં ચારુચન્દ્રનિભાનનામ્ । વિદેહરાજસ્ય સુતાં રામો રાજીવલોચન: ।। ૨.૯૫.
પદ્મ જેવી આંખો ધરાવતા રામે, ચાંદની જેવું મુખ ધરાવતી અને વિદેહરાજાની પુત્રી એવા સીતાને કહ્યું.
વિચિત્રપુલિનાં રમ્યાં હંસસારસસેવિતામ્ । કમલૈરુપસમ્પન્નાં પશ્ય મન્દાકિનીં નદીમ્ ।। ૨.૯૫.
જુઓ, મન્દાકિની નદી કેટલી સુંદર છે! વિવિધ રેતાળ કિનારાઓ, હંસ અને બગલાંથી ભરપૂર અને કમળોથી શોભાયમાન છે.
નાનાવિધૈસ્તીરરુહૈર્વૃતાં પુષ્પફલદ્રુમૈ: । રાજન્તીં રાજરાજસ્ય નલિનીમિવ સર્વત: ।। ૨.૯૫.
જુઓ, એ નદીના કિનારે અનેક પ્રકારના ફૂલ અને ફળવાળા વૃક્ષો છે, જે ચારેય બાજુએ છે અને જાણે રાજાઓના તળાવ જેવી શોભા આપે છે.
મૃગયૂથનિપીતાનિ કલુષામ્ભાંસિ સામ્પ્રતમ્ । તીર્થાનિ રમણીયાનિ રતિં સઞ્જનયન્તિ મે ।। ૨.૯૫.
હમણાં, હરણોના ઝુંડથી કાદવયુક્ત થયેલા તીર્થસ્થાનનું જળ મને ખૂબ આનંદ આપે છે.
જટાજિનધરા: કાલે વલ્કલોત્તરવાસસ: । ઋષયસ્ત્વવગાહન્તે નદીં મન્દાકિનીં પ્રિયે ।। ૨.૯૫.
પ્રિયે, યોગ્ય સમયે જટાવાળા અને મૃગચર્મ ધારણ કરનાર, વલ્કળ પહેરેલા ઋષિઓ મન્દાકિની નદીમાં પ્રવેશ કરે છે.