અથ નાત્ર નરવ્યાઘ્રૌ રાજપુત્રૌ પરન્તપૌ । મન્યે રામોપમા: સન્તિ વ્યક્તમત્ર તપસ્વિન: ।। ૨.૯૩.
જો એ બે વાઘ સમાન રાજકુમારો અહીં નથી, તો મને લાગે છે કે રામ જેવા દેખાતા તપસ્વીઓ અહીં નિવાસ કરે છે.
તચ્છ્રુત્વા ભરતસ્તેષાં વચનં સાધુસમ્મતમ્ । સૈન્યાનુવાચ સર્વાંસ્તાનમિત્રબલમર્દન: ।। ૨.૯૩.
તેમના સર્વેના માન્ય એવા શબ્દો સાંભળી, શત્રુ દળના વિનાશક ભરતે આખા સૈન્યને સંબોધન કર્યું.
યત્તા ભવન્તસ્તિષ્ઠન્તુ નેતો ગન્તવ્યમગ્રત: । અહમેવ ગમિષ્યામિ સુમન્ત્રો ગુરુરેવ ચ ।। ૨.૯૩.
તમામ લોકો અહીં જ રહે, કોઈ પણ આગળ ન જાય; હું માત્ર સુમંત્ર અને ગુરુજી સાથે જ આગળ જઈશ.
એવમુક્તાસ્તત: સર્વે તત્ર તસ્થુ: સમન્તત: । ભરતો યત્ર ધૂમાગ્રં તત્ર દૃષ્ટિં સમાદધાત્ ।। ૨.૯૩.
આ રીતે આજ્ઞા મળતાં બધા ચારે બાજુ ઊભા રહ્યા અને ભરતે જ્યાં ધૂમાડો ઉઠતો હતો ત્યાં નજર ગાઢ કરી.
વ્યવસ્થિતા યા ભરતેન સા ચમૂર્નિરીક્ષમાણાપિ ચ ધૂમમગ્રત: । બભૂવ હૃષ્ટા નચિરેણ જાનતી પ્રિયસ્ય રામસ્ય સમાગમં તદા ।। ૨.૯૩.
ભરતે જ્યાં સેના રોકાવી હતી અને આગળ ધૂમાડો દેખાતો હતો, ત્યાં બધાને જલ્દી ખબર પડી ગઈ કે પ્રિય રામજી સાથે મળવાનું હવે નજીક છે, એટલે બધાની મનમાં આનંદ છવાઈ ગયો.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે ત્રિનવતિતમ: સર્ગ:
આ રીતે મહાન વાલ્મીકીકૃત રામાયણના શ્રીમદ અયોધ્યાકાંડનો ત્રાણોઁવુ સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|ચતુર્નવતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center દીર્ઘકાલોષિતસ્તસ્મિન્ ગિરૌ ગિરિવનપ્રિય: । વૈદેહ્યા: પ્રિયમાકાંક્ષન્ સ્વં ચ ચિત્તં વિલોભયન્ ।। ૨.૯૪.
તે પહાડ પર લાંબા સમયથી રહેતા, જંગલ અને પર્વતોને પ્રિય એવા સ્થળે, રામજી વૈદેહીને યાદ કરતા અને પોતાના મનને મોહી લેતા ત્યાં જ રહ્યા.
અથ દાશરથિશ્ચિત્રં ચિત્રકૂટમદર્શયત્ । ભાર્ય્યામમરસઙ્કાશ: શચીમિવ પુરન્દર: ।। ૨.૯૪.
પછી દશરથપુત્ર રામજી એ પોતાની પત્નીને ચિત્રકૂટનું અદ્ભુત સૌંદર્ય બતાવ્યું, જેમ ઇન્દ્રે શચીને સ્વર્ગનું શહેર બતાવ્યું હોય એમ.
ન રાજ્યાદ્ભ્રંશનં ભદ્રે ન સુહૃદ્ભિર્વિનાભવ: । મનો મે બાધતે દૃષ્ટ્વા રમણીયમિમં ગિરિમ્ ।। ૨.૯૪.
હે સુમને! રાજ્ય ગુમાવવું કે મિત્રોથી વિયોગ થવો, એ બધું મને દુ:ખ આપતું નથી, કારણ કે આ સુંદર પર્વત જોઈને મારું મન ખુશ થઈ જાય છે.
પશ્યેમમચલં ભદ્રે નાનાદ્વિજગણાયુતમ્ । શિખરૈ: ખમિવોદ્વિદ્ધૈર્દ્ધાતુમદ્ભિર્વિભૂષિતમ્ ।। ૨.૯૪.
હે સુમને! જુઓ તો ખરા, આ પર્વત કેટલા પ્રકારના પક્ષીઓથી ભરેલો છે, એની ચોટીઓ આકાશને ભેદે છે અને વિવિધ ધાતુઓથી શોભે છે.
કેચિદ્રજતસઙ્કાશા: કેચિત્ ક્ષતજસન્નિભા: । પીતમાઞ્જિષ્ઠવર્ણાશ્ચ કેચિન્મણિવરપ્રભા: ।। ૨.૯૪.
કેટલીક ચોટીઓ ચાંદી જેવી લાગે છે, કેટલીક તાજા લોહી જેવી, કેટલીક પીળી કે લાલ રંગની છે, તો કેટલીક મોતી જેવા રત્નોની તેજસ્વી ઝાંખી આપે છે.
પુષ્પાર્કકેતકાભાશ્ચ કેચિજ્જ્યોતીરસપ્રભા: । વિરાજન્તે ઽચલેન્દ્રસ્ય દેશા ધાતુવિભૂષિતા: ।। ૨.૯૪.
કેટલાંક ભાગો ફૂલો, સૂર્યપ્રકાશ કે કેતકીના ફૂલો જેવી ઝળહળે છે, તો ક્યાંક અગ્નિ જેવી તેજસ્વીતા છે; આવા અનેક ધાતુઓથી શોભતા પર્વતરાજના પ્રદેશો સુંદર લાગે છે.
નાનામૃગગણદ્વીપિતરક્ષ્વૃક્ષગણૈર્વૃત: । અદુષ્ટૈર્ભાત્યયં શૈલો બહુપક્ષિસમાયુત: ।। ૨.૯૪.
આ પર્વત અનેક પ્રકારના હરણ, જંગલી પ્રાણીઓ, વાઘ, રીંછ અને વૃક્ષોથી ભરેલો છે, નિર્દોષ પ્રાણીઓ અને અનેક પક્ષીઓથી પણ ભરપૂર છે, તેથી એ ખૂબ જ શોભાયમાન છે.
આમ્રજમ્બ્વસનૈર્લોધ્રૈ: પ્રિયાલૈ: પનસૈર્ધવૈ: । અઙ્કોલૈર્ભવ્યતિનિશૈર્બિલ્વતિન્દુકવેણુભિ: ।। ૨.૯૪.
આ પર્વત આમ્ર, જામ્બુ, અસન, લોધ્ર, પ્રિયાળ, પનસ, ધવ, અંકોલ, ભવ્યતિનિશ, બિલ્વ, તિન્દુક અને વાંસ જેવા વૃક્ષોથી ઢંકાયેલો છે.
કાશ્મર્યરિષ્ટવરુણૈર્મધૂકૈસ્તિલકૈસ્તથા । બદર્ય્યામલકૈર્નીપૈર્વેત્રધન્વનબીજકૈ: ।। ૨.૯૪.
અહીં કાશ્મરી, અરિષ્ટ, વરુણ, મધૂક, તિલક, બોર, આમળા, નીપ, વેતર, ધન્વન અને બીજક જેવા વૃક્ષો પણ જોવા મળે છે.
પુષ્પવદ્ભિ: ફલોપેતૈશ્છાયાવદ્ભિર્મનોરમૈ: । એવમાદિભિરાકીર્ણ: શ્રિયં પુષ્યત્યયં ગિરિ: ।। ૨.૯૪.
ફૂલો અને ફળોથી ભરેલા, ઠંડા છાંયાવાળા અને મનોહર એવા આવા અનેક વૃક્ષોથી આ પર્વતની શોભા વધે છે.
શૈલપ્રસ્થેષુ રમ્યેષુ પશ્યેમાન્ રોમહર્ષણાન્ । કિન્નરાન્ દ્વન્દ્વશો ભદ્રે રમમાણાન્ મનસ્વિન: ।। ૨.૯૪.
પર્વતની સુંદર ઢાળીઓ પર, હે સુમને, જુઓ તો કેવા અદ્ભુત અને મન મોહી લેતા કિન્નર દંપતિઓ આનંદથી રમે છે.
શાખાવસક્તાન્ ખઙ્ગાંશ્ચ પ્રવરાણ્યમ્બરાણિ ચ । પશ્ચ વિદ્યાધરસ્ત્રીણાં ક્રીડોદ્દેશાન્ મનોરમાન્ ।। ૨.૯૪.
વૃક્ષોની ડાળીઓ પર લટકતા તલવાર અને સુંદર વસ્ત્રો જુઓ, એ બધું વિદ્યાધર સ્ત્રીઓના રમવા માટેના મનોહર સ્થળો છે.
જલપ્રપાતૈરુદ્ભેદૈર્નિષ્યન્દૈશ્ચ ક્વચિત્ ક્વચિત્ । સ્રવદ્ભિર્ભાત્યયં શૈલ: સ્રવન્મદ ઇવ દ્વિપ: ।। ૨.૯૪.
ક્યાંક ઝરણા, ક્યાંક ઉદ્ભિદ અને ક્યાંક વહેતા પ્રવાહોથી આ પર્વત એવા ગજના માફક શોભે છે જે મદ વહાવે છે.
ગુહાસમીરણો ગન્ધાન્ નાનાપુષ્પભવાન્ વહન્ । ઘ્રાણતર્પ્પણમભ્યેત્ય કં નરં ન પ્રહર્ષયેત્ ।। ૨.૯૪.
પર્વતની ગુફાઓમાંથી આવતી પવન વિવિધ ફૂલોની સુગંધ લઈને આવે છે, જે ઘ્રાણે આનંદ આપે છે—એવું સુગંધિત વાતાવરણ કોને ખુશ ન કરે?
યદીહ શરદો ઽનેકાસ્ત્વયા સાર્દ્ધમનિન્દિતે । લક્ષ્મણેન ચ વત્સ્યામિ ન માં શોક: પ્રધક્ષ્યતિ ।। ૨.૯૪.
હે નિર્દોષે! જો હું તારા અને લક્ષ્મણ સાથે અહીં અનેક શરદ ઋતુઓ સુધી રહીશ, તો દુ:ખ મને કદી પણ સ્પર્શી શકશે નહીં.
બહુપુષ્પફલે રમ્યે નાનાદ્વિજગણાયુતે । વિચિત્રશિખરે હ્યસ્મિન્ રતવાનસ્મિ ભામિનિ ।। ૨.૯૪.
આ સુંદર પર્વત પર અનેક ફૂલો અને ફળો છે, વિવિધ પક્ષીઓ છે અને રંગબેરંગી ચોટીઓ છે—એમાં મને બહુ આનંદ આવે છે, હે સુન્દરી.
અનેન વનવાસેન મયા પ્રાપ્તં ફલદ્વયમ્ । પિતુશ્ચાનૃણતા ધર્મે ભરતસ્ય પ્રિયં તથા ।। ૨.૯૪.
આ વનવાસથી મને બે ફળ મળ્યાં છે: પિતાનું ઋણ ઉતાર્યું છે અને ભરતને પણ આનંદ થયો છે.
વૈદેહિ રમસે કચ્ચિચ્ચિત્રકૂટે મયા સહ । પશ્યન્તી વિવિધાન્ ભાવાન્ મનોવાક્કાયસંયતાન્ ।। ૨.૯૪.
વૈદેહી, શું તું ચિત્રકૂટ પર મારા સાથે રહેતાં આનંદ અનુભવે છે? અહીં મન, વાણી અને શરીરથી સંયમ રાખીને અનેક પ્રકારના જીવજંતુઓને જોતી છે?
ઇદમેવામૃતં પ્રાહૂ રાજ્ઞિ રાજર્ષય: પરે । વનવાસં ભવાર્થાય પ્રેત્ય મે પ્રપિતામહા: ।। ૨.૯૪.
રાજા ઋષિઓએ કહ્યું છે કે, મૃત્યુ પછીના કલ્યાણ માટે વનમાં જવું એ જ અમૃત છે; મારા પૂર્વજોએ પણ એ માટે વનવાસ કર્યો હતો.
શિલા: શૈલસ્ય શોભન્તે વિશાલા: શતશો ઽભિત: । બહુલા બહુલૈર્વર્ણૈર્નીલપીતસિતારુણૈ: ।। ૨.૯૪.
આ પર્વતની વિશાળ શિલાઓ ચારેય બાજુએ સો સો રીતે ચમકે છે, જેમાં અનેક રંગો છે—નિલો, પીળો, સફેદ અને લાલ.
નિશિ ભાન્ત્યચલેન્દ્રસ્ય હુતાશનશિખા ઇવ । ઓષધ્ય: સ્વપ્રભાલક્ષ્યા ભ્રાજમાના: સહસ્રશ: ।। ૨.૯૪.
રાતે, પર્વતરાજ પરની ઔષધિઓ પોતાની જ કાંતિથી હજારોની સંખ્યામાં તેજથી ઝગમગે છે, જાણે અગ્નિની જ્વાળાઓ હોય.
કેચિત્ ક્ષયનિભા દેશા: કેચિદુદ્યાનસન્નિભા: । કેચિદેકશિલા ભાન્તિ પર્વતસ્યાસ્ય ભામિનિ ।। ૨.૯૪.
આ પર્વતના કેટલાક ભાગ ઘર જેવા લાગે છે, કેટલાક ભાગ બગીચા જેવા લાગે છે અને, હે સુંદરિ, કેટલાક તો જાણે એક જ પથ્થરથી બનેલા હોય એમ ચમકે છે.
ભિત્ત્વેવ વસુધાં ભાતિ ચિત્રકૂટ: સમુત્થિત: । ચિત્રકૂટસ્ય કૂટો ઽસૌ દૃશ્યતે સર્વત: શુભ: ।। ૨.૯૪.
ચિત્રકૂટ જાણે ધરતી ફાડી ને ઊભો થયો હોય એમ લાગે છે; ચિત્રકૂટનો શિખર સર્વત્ર દેખાય છે અને સર્વ દિશામાં શુભ છે.
કુષ્ઠપુન્નાગસ્ऺથગરભૂર્જપત્રોત્તરચ્છદાન્ । કામિનાં સ્વાસ્તરાન્ પશ્ય કુશેશયદલાયુતાન્ ।। ૨.૯૪.
જુઓ, પ્રેમીઓના શયનસ્થાન કુષ્ટ, પુન્નાગ, અશોક અને ભૂર્જ વૃક્ષોના પાંદડાંથી ઢંકાયેલા છે અને કમળની પાંખડીઓથી શોભાયમાન છે.