દક્ષિણેનૈવ માર્ગેણ સવ્યદક્ષિણમેવ વા । ગજવાજિરથાકીર્ણાં વાહિનીં વાહિનીપતે । વાહયસ્વ મહાભાગ તતો દ્રક્ષ્યસિ રાઘવમ્ ।। ૨.૯૨.
હે મહાન સેનાપતિ, તું તારી હાથીઓ, ઘોડાઓ અને રથોથી ભરેલી સેનાને દક્ષિણ તરફના માર્ગે કે ડાબા-જમણા રસ્તામાંથી લઈ જા; પછી તું રાઘવને જોઈ શકીશ.
પ્રયાણમિતિ તચ્છ્રુત્વા રાજરાજસ્ય યોષિત: । હિત્વા યાનાનિ યાનાર્હા બ્રાહ્મણં પર્ય્યવારયન્ ।। ૨.૯૨.
પ્રસ્થાન માટેની આજ્ઞા સાંભળીને, રાજમહિલાઓએ, જેઓ રથમાં બેસવા યોગ્ય હતી, પોતાના વાહનો છોડી દીધા અને બ્રાહ્મણને ઘેરી લીધા.
વેપમાના કૃશા ऺદીના સહ દેવ્યા સુમિત્રયા । કૌસલ્યા તત્ર જગ્રાહ કરાભ્યાં ચરણૌ મુને: ।। ૨.૯૨.
કાંપતી, દુર્બળ અને દુઃખી કૌસલ્યા, સુમિત્રા સાથે ત્યાં આવી, અને બંને હાથથી મુનિના પગ પકડી લીધા.
અસમૃદ્ધેન કામેન સર્વલોકસ્ય ગર્હિતા । કૈકેયી તસ્ય જગ્રાહ ચરણૌ સવ્યપત્રપા ।। ૨.૯૨.
કૈકેયી, પોતાની અધૂરી ઈચ્છા અને સૌના તિરસ્કારથી શરમાઈને, સંકોચથી તેના પગ પકડીને ઉભી રહી.
તં પ્રદક્ષિણમાગમ્ય ભગવન્તં મહામુનિમ્ । અદૂરાદ્ભરતસ્યૈવ તસ્થૌ દીનમનાસ્તદા ।। ૨.૯૨.
તે મહાન મુનિની પરિક્રમા કરીને, કૈકેયી થોડું દૂર, ભરત પાસે, દુઃખથી ભરેલા હૃદયથી ઊભી રહી.
તત: પપ્રચ્છ ભરતં ભરદ્વાજો દૃઢવ્રત: । વિશેષં જ્ઞાતુમિચ્છામિ માતઽણાં તવ રાઘવ ।। ૨.૯૨.
પછી દૃઢવ્રતી ભરદ્વાજે ભરતને પૂછ્યું: 'હે રાઘવકુળના વંશજ, હું તારી માતાઓ વિશે વિગતે જાણવું ઈચ્છું છું.'
એવમુક્તસ્તુ ભરતો ભરદ્વાજેન ધાર્મિક: । ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા વાક્યં વચનકોવિદ: ।। ૨.૯૨.
ભરદ્વાજે આવી રીતે પૂછતાં, ધર્મનિષ્ઠ ભરતે હાથ જોડીને, વિદ્વાન અને વિનમ્ર રીતે જવાબ આપ્યો.
યામિમાં ભગવન્ દીનાં શોકાનશનકર્શિતામ્ । પિતુર્હિ મહિષીં દેવીં દેવતામિવ પશ્યસિ ।। ૨.૯૨.
'હે ભગવન, જે દુઃખી, શોકથી દુર્બળ અને ઉપવાસથી ક્ષીણ થયેલી સ્ત્રીને તમે જુઓ છો, એ મારા પિતાની મુખ્ય રાણી છે, દેવી સમાન છે.'
એષા તં પુરુષવ્યાઘ્રં સિંહવિક્રાન્તગામિનમ્ । કૌસલ્યા સુષુવે રામં ધાતારમદિતિર્યથા ।। ૨.૯૨.
'આ કૌસલ્યાએ જ રામને જન્મ આપ્યો છે, જે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ અને સિંહ જેવી ચાલવાળો છે, જેમ અદિતીએ સર્વપોષક દેવને જન્મ આપ્યો હતો.'
અસ્યાવામભુજં શ્લિષ્ટા યૈષા તિષ્ઠતિ દુર્મના: । કર્ણિકારસ્ય શાખેવ શીર્ણપુષ્પા વનાન્તરે ।। ૨.૯૨.
'આ કૌસલ્યાની ડાબી બાજુએ ચોંટેલી, દુઃખી મનવાળી સ્ત્રી, જંગલમાં ફૂલો ખૂટી ગયેલી કર્ણિકારની ડાળ જેવી લાગે છે.'
એતસ્યાસ્તુ સુતૌ દેવ્યા: કુમારૌ દેવવર્ણિનૌ । ઉભૌ લક્ષ્મણશત્રુઘ્નૌ વીરૌ સત્યપરાક્રમૌ ।। ૨.૯૨.
'આ રાણીના બે પુત્રો છે, બંને દેવ સમાન તેજસ્વી—લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ન, સચ્ચા પરાક્રમી વીર.'
યસ્યા: કૃતે નરવ્યાઘ્રૌ જીવનાશમિતો ગતૌ । રાજપુત્રવિહીનશ્ચ સ્વર્ગં દશરથો ગત: ।। ૨.૯૨.
'આના માટે જ એ પુરુષશ્રેષ્ઠોએ પોતાનું જીવન જોખમમાં મૂક્યું, અને રાજપુત્ર વિહોણા દશરથ સ્વર્ગે ગયા.'
ક્રોધનામકૃતપ્રજ્ઞાં દૃપ્તાં સુભગમાનિનીમ્ । ઐશ્વર્યકામાં કૈકેયીમનાર્ય્યામાર્યરૂપિણીમ્ ।। ૨.૯૨.
'મારી માતા કૈકેયી—ક્રોધી, વિવેકહીન, ઘમંડી, પોતાને ભાગ્યશાળી માનનારી, સત્તાલોલુપ અને દેખાવમાં ભલે ભળી, પણ અંદરથી અનારી છે.'
મમૈતાં માતરં વિદ્ધિ નૃશંસાં પાપનિશ્ચયામ્ । યતો મૂલં હિ પશ્યામિ વ્યસનં મહદાત્મન: ।। ૨.૯૨.
'મારી આ માતા નિષ્ઠુર અને દુષ્કર્મમાં નિશ્ચિત છે, કેમ કે હું મારા પિતાના આ મહા દુઃખનું મૂળ કારણ એને જ માનું છું.'
ઇત્યુક્ત્વા નરશાર્દૂલો બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા । સ નિશશ્વાસ તામ્રાક્ષો નાગ: ક્રુદ્ધ ઇવ શ્વસન્ ।। ૨.૯૨.
આવી રીતે બોલીને, પુરુષશ્રેષ્ઠ ભરતનું ગળું આંસુથી ભરાઈ ગયું, આંખો લાલ થઈ ગઈ અને એ ઊંડો શ્વાસ લીધો, જાણે ક્રોધિત હાથી હોય.
ભરદ્વાજો મહર્ષિસ્તં બ્રુવન્તં ભરતં તથા । પ્રત્યુવાચ મહાબુદ્ધિરિદં વચનમર્થવત્ ।। ૨.૯૨.
મહાન ઋષિ ભરદ્વાજે, સમજદારીપૂર્વક, બોલતા ભરતને અર્થસભર વચનથી સંબોધ્યા.
ન દોષેણાવગન્તવ્યા કૈકેયી ભરત ત્વયા । રામપ્રવ્રાજનં હ્યેતત્ સુખોદર્કં ભવિષ્યતિ ।। ૨.૯૨.
'ભરત, તારે કૈકેયીને દોષ આપવો નહીં; કેમ કે રામનું વનગમન અંતે સૌના માટે સુખદાયક થશે.'
દેવાનાં દાનવાનાં ચ ઋષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ । હિતમેવ ભવિષ્યદ્ધિ રામપ્રવ્રાજનાદિહ ।। ૨.૯૨.
'દેવો, દાનવો અને પવિત્ર મનવાળા ઋષિઓ માટે પણ, રામનું વનગમન અહીં સૌના હિત માટે થશે.'
અભિવાદ્ય તુ સંસિદ્ધ: કૃત્વા ચૈનં પ્રદક્ષિણમ્ । આમન્ત્ર્ય ભરત: સેન્યં યુજ્યતામિત્યચોદયત્ ।। ૨.૯૨.
ભરતે વિનમ્રતાપૂર્વક વંદન કરી, તેમની પરિક્રમા કરી અને પછી સેનાને સંબોધી કહ્યું: 'તૈયારી કરો, હવે ચાલવાનું છે.'
તતો વાજિરથાન્ યુક્ત્વા દિવ્યાન્ હેમપરિષ્કૃતાન્ । અધ્યારોહત્ પ્રયાણાર્થી બહૂન્ બહુવિધો જન: ।। ૨.૯૨.
પછી સુવર્ણથી શોભતા અને સુંદર રીતે સજાવેલા રથો તૈયાર કર્યા, અને અનેક પ્રકારના લોકો, ચાલવા ઉત્સુક થઈ, તેમાં બેઠા.
ગજકન્યા ગજાશ્ચૈવ હેમકક્ષ્યા: પતાકિન: । જીમૂતા ઇવ ઘર્માન્તે સઘોષા: સમ્પ્રતસ્થિરે ।। ૨.૯૨.
સુવર્ણની પટ્ટીઓ અને ધ્વજાવાળા ગજકન્યાઓ અને હાથીઓ, ઉનાળાના અંતે ઊઠેલા મેઘ જેવા ગર્જના સાથે આગળ વધ્યા.
વિવિધાન્યપિ યાનાનિ મહાન્તિ ચ લઘૂનિ ચ । પ્રયયુ: સુમહાર્હાણિ પાદૈરેવ પદાતય: ।। ૨.૯૨.
વિવિધ પ્રકારના મોટા અને નાના વાહનો પણ નીકળી પડ્યા, અને પદાતી સૈનિકો તો પગપાળા જ આગળ વધ્યા.
અથ યાનપ્રવેકૈસ્તુ કૌસલ્યાપ્રમુખા: સ્ત્રિય: । રામદર્શનકાંક્ષિણ્ય: પ્રયયુર્મુદિતાસ્તદા ।। ૨.૯૨.
પછી કૌશલ્યા સહિતની સ્ત્રીઓ, રામજીના દર્શન માટે આતુર થઈ, આનંદપૂર્વક ઢાંકાયેલા વાહનોમાં ચડીને નીકળી.
ચન્દ્રાર્કતરુણાભાસાં નિયુક્તાં શિબિકાં શુભામ્ । આસ્થાય પ્રયયૌ શ્રીમાન્ ભરત: સપરિચ્છદ: ।। ૨.૯૨.
ચાંદ્ર-સૂર્ય-પ્રભા જેવી તેજસ્વી અને સુંદર પલખીમાં, ભરતજી પોતાના સહયોગીઓ સાથે બેઠા અને આગળ વધ્યા.
સા પ્રયાતા મહાસેના ગજવાજિરથાકુલા । દક્ષિણાં દિશમાવૃત્ય મહામેઘ ઇવોત્થિત: ।। ૨.૯૨.
હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલી એ મહાસેના દક્ષિણ દિશામાં મેઘમાળા જેવી ફેલાઈને આગળ વધવા લાગી.
વનાનિ તુ વ્યતિક્રમ્ય જુષ્ટાનિ મૃગપક્ષિભિ: । ગઙ્ગાયા: પરવેલાયાં ગિરિષ્વપિ નદીષુ ચ ।। ૨.૯૨.
મૃગ અને પક્ષીઓથી ભરેલા વનો પાર કરીને, તેઓ ગંગાજીના પારના કિનારે, પહાડો અને નદીઓ સુધી પહોંચી ગયા.
સા સમ્પ્રહૃષ્ટદ્વિજવાજિયોધા વિત્રાસયન્તી મૃગપક્ષિસઙ્ઘાન્ । મહદ્વનં તત્પ્રતિગાહમાના રરાજ સેના ભરતસ્ય તત્ર ।। ૨.૯૨.
પંડિતો, ઘોડા અને યોદ્ધાઓથી આનંદિત ભરતજીની સેના, મૃગ અને પક્ષીઓના ટોળાંને ડરાવતી, મોટા જંગલમાં આગળ વધતી, ત્યાં તેજસ્વી લાગી.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે દ્વિનવતિતમ: સર્ગ:
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકિ રચિત શ્રીમદ્ રામાયણના શ્રીમદ્ અયોધ્યાકાંડનો બાવનવો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
thumb|ત્રિનવતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center તયા મહત્યા યાયિન્યા ધ્વજિન્યા વનવાસિન: । અર્દ્દિતા યૂથપા મત્તા: સયૂથા: સમ્પ્રદુદ્રુવુ: ।। ૨.૯૩.
જ્યારે એ મહાન ધ્વજાવાળી સેના આગળ વધી, ત્યારે જંગલના જંગલી હાથીઓ પોતાના ટોળાં સાથે ડરીને ભાગી ગયા.
ઋક્ષા: પૃષતસઙ્ઘાશ્ચ રુરવશ્ચ સમતન્ત: । દૃશ્યન્તે વનરાજીષુ ગિરિષ્વપિ નદીષુ ચ ।। ૨.૯૩.
રીંછ, ચિતરેલા હરણોના ઝુંડ અને કૃષ્ણમૃગો, જંગલની ઝાડીઓમાં, પહાડો પર અને નદીઓ પાસે દેખાતા હતા.