પ્રતિપાનહ્રદાન્ પૂર્ણાન્ ખરોષ્ટ્રગજવાજિનામ્ । અવગાહ્ય સુતીર્થાંશ્ચ હ્રદાન્ સોત્પલપુષ્કરાન્ ।। ૨.૯૧.
ત્યાં ઊંટ, ગાય, હાથી અને ઘોડા માટે પીવાના પાણીથી ભરેલા તળાવ, અને સુંદર કાંઠાવાળા, કમળ અને શાલૂથી ભરેલા સ્નાનકુંડ હતા.
આકાશવર્ણપ્રતિમાન્ સ્વચ્છતોયાન્ સુખપ્લવાન્ । નીલવૈડૂર્ય્યવર્ણાંશ્ચ મૃદૂન્ યવસસઞ્ચયાન્ ।। ૨.૯૧.
ત્યાં આકાશ જેવો રંગ ધરાવતા, સ્વચ્છ પાણીવાળા, સ્નાન માટે આનંદદાયક તળાવો, અને નીલમણિ જેવા રંગના, નરમ જવારના ઢગલા પણ હતા.
નિર્વાપાર્થાન્ પશૂનાં તે દદૃશુસ્તત્ર સર્વશ: ।। ૨.૯૧.
ત્યાં તેમણે યજ્ઞ માટે તૈયાર કરેલા બધા પશુઓને જોયા.
વ્યસ્મયન્ત મનુષ્યાસ્તે સ્વપ્નકલ્પં તદદ્ભુતમ્ । દૃષ્ટ્વાતિથ્યં કૃતં તાદૃક્ ભરતસ્ય મહર્ષિણા ।। ૨.૯૧.
લોકોએ મહર્ષિએ ભરતને આપેલી અદ્ભુત મહેમાનગતિ જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા, એમ લાગ્યું કે જાણે સપનું હોય.
ઇત્યેવં રમમાણાનાં દેવાનામિવ નન્દને । ભરદ્વાજાશ્રમે રમ્યે સા રાત્રિર્વ્યત્યવર્ત્તત ।। ૨.૯૧.
એ રીતે, દેવતાઓ નંદનવનમાં આનંદ માણે તેમ, ભરદ્વાજના સુંદર આશ્રમમાં એ રાત આનંદથી વીતી.
પ્રતિજગ્મુશ્ચ તા નદ્યો ગન્ધર્વાશ્ચ યથાગતમ્ । ભરદ્વાજમનુજ્ઞાપ્ય તાશ્ચ સર્વા વરાઙ્ગના: ।। ૨.૯૧.
પછી નદીઓ અને ગંધર્વો, ભરદ્વાજની પરવાનગી લઈને, જેમ આવ્યા હતા તેમ પરત ગયા, અને સાથે બધી સુંદર સ્ત્રીઓ પણ.
તથૈવ મત્તા મદિરોત્કટા નરાસ્તથૈવ દિવ્યાગુરુચન્દનોક્ષિતા: । તથૈવ દિવ્યા વિવિધા: સ્રગુત્તમા: પૃથક્ પ્રકીર્ણા મનુજૈ: પ્રમર્દિતા: ।। ૨.૯૧.
એ જ રીતે, દ્રાક્ષમદથી મસ્ત થયેલા પુરુષો, દિવ્ય અગર અને ચંદનથી સુગંધિત, ત્યાં જ રહ્યા; અને અનેક સુંદર હાર લોકોના પગલાંથી વિખેરાઈ ગયા હતા.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે એકનવતિતમ: સર્ગ:
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર અને પ્રાચીન રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો એકાણુંમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|દ્વિનવતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center તતસ્તાં રજનીં વ્યુષ્ય ભરત: સપરિચ્છદ: । કૃતાતિથ્યો ભરદ્વાજં કામાદભિજગામ ऺહ ।। ૨.૯૨.
પછી એ રાત વીતી ગયા પછી, ભરત પોતાના સાથીઓ સાથે, મહેમાનગતિ મેળવી, ઇચ્છાથી ભરદ્વાજ પાસે ગયા.
તમૃષિ: પુરુષવ્યાઘ્રં પ્રાઞ્જલિં પ્રેક્ષ્ય ચાગતમ્ । હુતાગ્નિહોત્રો ભરતં ભરદ્વાજો ઽભ્યભાષત ।। ૨.૯૨.
હવન અને અગ્નિહોત્ર કરેલા મહર્ષિ ભરદ્વાજે, જોડેલા હાથ સાથે આવેલા પુરુષશ્રેષ્ઠ ભરતને જોઈને કહ્યું.
કચ્ચિદત્ર સુખા રાત્રિસ્તવાસ્મદ્વિષયે ગતા । સમગ્રસ્તે જન: કચ્ચિદાતિથ્યે શંસ મે ઽનઘ ।। ૨.૯૨.
"હે નિર્દોષ, અહીં મારા આશ્રમમાં તને રાત સુખથી વીતી? તારો આખો સમૂહ સુખી છે ને? મહેમાનગતિ વિશે મને કહેજે."
તમુવાચાઞ્જલિં કૃત્વા ભરતો ઽભિપ્રણમ્ય ચ । આશ્રમાદભિનિષ્ક્રાન્તમૃષિમુત્તમતેજસમ્ ।। ૨.૯૨.
ભરતે બંને હાથ જોડીને, આશ્રમમાંથી બહાર આવેલા તેજસ્વી ઋષિને નમન કરીને કહ્યું.
સુખોષિતો ઽસ્મિ ભગવન્ સમગ્રબલવાહન: । તર્પિત: સર્વકામૈશ્ચ સામાત્યો બલવત્ત્વયા ।। ૨.૯૨.
"હે ભગવન, હું અને મારી આખી સેના તથા સાથીઓ, તમારી મહેમાનગતિથી ખૂબ સુખી અને સંતૃપ્ત થયા છીએ."
અપેતક્લમસન્તાપા: સુભિક્ષા: સુપ્રતિશ્રયા: । અપિ પ્રેષ્યાનુપાદાય સર્વે સ્મ સુસુખોષિતા: ।। ૨.૯૨.
"અમને થાક કે દુ:ખ ન રહ્યું, ભરપૂર અન્ન અને સારું આશ્રય મળ્યું, અને અમારા બધા સેવકોને પણ સંપૂર્ણ આરામ મળ્યો."
આમન્ત્રયે ઽહં ભગવન્ કામં ત્વામૃષિસત્તમ । સમીપં પ્રસ્થિતં ભ્રાતુર્મૈત્રેણેક્ષસ્વ ચક્ષુષા ।। ૨.૯૨.
"હે મહર્ષિ, હવે હું તમારી today લઈ રહ્યો છું. કૃપા કરીને મિત્રભાવથી મને આશીર્વાદભરી નજરે જો, કારણ કે હું મારા ભાઈને મળવા જઇ રહ્યો છું."
આશ્રમં તસ્ય ધર્મજ્ઞ ધાર્મિકસ્ય મહાત્મન: । આચક્ષ્વ કતમો માર્ગ: કિયાનિતિ ચ શંસ મે ।। ૨.૯૨.
"હે ધર્મજ્ઞ, એ મહાન અને ધર્મી આત્માના આશ્રમ સુધી કયો રસ્તો જાય છે અને કેટલું દૂર છે, એ મને કહો."
ઇતિ પૃષ્ટસ્તુ ભરતં ભ્રાતૃદર્શનલાલસમ્ । પ્રત્યુવાચ મહાતેજા ભરદ્વાજો મહાતપા: ।। ૨.૯૨.
ભાઈને જોવા માટે આતુર ભરતે પૂછ્યું ત્યારે મહાતપસ્વી અને મહાતેજસ્વી ભરદ્વાજે ઉત્તર આપ્યો.
ભરતાર્દ્ધતૃતીયેષુ યોજનેષ્વજને વને । ચિત્રકૂટો ગિરિસ્તત્ર રમ્યનિર્દરકાનન: ।। ૨.૯૨.
"અહીંથી બે અડધ યોજન દૂર, જંગલમાં, અવિરત વૃક્ષોથી ઘેરાયેલો સુંદર ચિત્રકૂટ પર્વત છે."
ઉત્તરં પાર્શ્વમાસાદ્ય તસ્ય મન્દાકિની નદી । પુષ્ऺિપતદ્રુમસઞ્છન્ના રમ્યપુષ્પિતકાનના ।। ૨.૯૨.
"એ પર્વતના ઉત્તર બાજુએ મન્દાકિની નદી વહે છે, જે ફૂલો અને વૃક્ષોથી છાયાયુક્ત અને સુગંધિત છે."
અનન્તરં તત્સરિતશ્ચિત્રકૂટશ્ચ પર્વત: । તયો: પર્ણકુટી તાત તત્ર તૌ વસતો ધ્રુવમ્ ।। ૨.૯૨.
"એ નદી પછી ચિત્રકૂટ પર્વત આવે છે; એ બંનેના તળિયે પર્ણકુટી છે, જ્યાં બંને ભાઈ નિશ્ચિતપણે રહે છે."
દક્ષિણેનૈવ માર્ગેણ સવ્યદક્ષિણમેવ વા । ગજવાજિરથાકીર્ણાં વાહિનીં વાહિનીપતે । વાહયસ્વ મહાભાગ તતો દ્રક્ષ્યસિ રાઘવમ્ ।। ૨.૯૨.
હે મહાન સેનાપતિ, તું તારી હાથીઓ, ઘોડાઓ અને રથોથી ભરેલી સેનાને દક્ષિણ તરફના માર્ગે કે ડાબા-જમણા રસ્તામાંથી લઈ જા; પછી તું રાઘવને જોઈ શકીશ.
પ્રયાણમિતિ તચ્છ્રુત્વા રાજરાજસ્ય યોષિત: । હિત્વા યાનાનિ યાનાર્હા બ્રાહ્મણં પર્ય્યવારયન્ ।। ૨.૯૨.
પ્રસ્થાન માટેની આજ્ઞા સાંભળીને, રાજમહિલાઓએ, જેઓ રથમાં બેસવા યોગ્ય હતી, પોતાના વાહનો છોડી દીધા અને બ્રાહ્મણને ઘેરી લીધા.
વેપમાના કૃશા ऺદીના સહ દેવ્યા સુમિત્રયા । કૌસલ્યા તત્ર જગ્રાહ કરાભ્યાં ચરણૌ મુને: ।। ૨.૯૨.
કાંપતી, દુર્બળ અને દુઃખી કૌસલ્યા, સુમિત્રા સાથે ત્યાં આવી, અને બંને હાથથી મુનિના પગ પકડી લીધા.
અસમૃદ્ધેન કામેન સર્વલોકસ્ય ગર્હિતા । કૈકેયી તસ્ય જગ્રાહ ચરણૌ સવ્યપત્રપા ।। ૨.૯૨.
કૈકેયી, પોતાની અધૂરી ઈચ્છા અને સૌના તિરસ્કારથી શરમાઈને, સંકોચથી તેના પગ પકડીને ઉભી રહી.
તં પ્રદક્ષિણમાગમ્ય ભગવન્તં મહામુનિમ્ । અદૂરાદ્ભરતસ્યૈવ તસ્થૌ દીનમનાસ્તદા ।। ૨.૯૨.
તે મહાન મુનિની પરિક્રમા કરીને, કૈકેયી થોડું દૂર, ભરત પાસે, દુઃખથી ભરેલા હૃદયથી ઊભી રહી.
તત: પપ્રચ્છ ભરતં ભરદ્વાજો દૃઢવ્રત: । વિશેષં જ્ઞાતુમિચ્છામિ માતઽણાં તવ રાઘવ ।। ૨.૯૨.
પછી દૃઢવ્રતી ભરદ્વાજે ભરતને પૂછ્યું: 'હે રાઘવકુળના વંશજ, હું તારી માતાઓ વિશે વિગતે જાણવું ઈચ્છું છું.'
એવમુક્તસ્તુ ભરતો ભરદ્વાજેન ધાર્મિક: । ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા વાક્યં વચનકોવિદ: ।। ૨.૯૨.
ભરદ્વાજે આવી રીતે પૂછતાં, ધર્મનિષ્ઠ ભરતે હાથ જોડીને, વિદ્વાન અને વિનમ્ર રીતે જવાબ આપ્યો.
યામિમાં ભગવન્ દીનાં શોકાનશનકર્શિતામ્ । પિતુર્હિ મહિષીં દેવીં દેવતામિવ પશ્યસિ ।। ૨.૯૨.
'હે ભગવન, જે દુઃખી, શોકથી દુર્બળ અને ઉપવાસથી ક્ષીણ થયેલી સ્ત્રીને તમે જુઓ છો, એ મારા પિતાની મુખ્ય રાણી છે, દેવી સમાન છે.'
એષા તં પુરુષવ્યાઘ્રં સિંહવિક્રાન્તગામિનમ્ । કૌસલ્યા સુષુવે રામં ધાતારમદિતિર્યથા ।। ૨.૯૨.
'આ કૌસલ્યાએ જ રામને જન્મ આપ્યો છે, જે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ અને સિંહ જેવી ચાલવાળો છે, જેમ અદિતીએ સર્વપોષક દેવને જન્મ આપ્યો હતો.'
અસ્યાવામભુજં શ્લિષ્ટા યૈષા તિષ્ઠતિ દુર્મના: । કર્ણિકારસ્ય શાખેવ શીર્ણપુષ્પા વનાન્તરે ।। ૨.૯૨.
'આ કૌસલ્યાની ડાબી બાજુએ ચોંટેલી, દુઃખી મનવાળી સ્ત્રી, જંગલમાં ફૂલો ખૂટી ગયેલી કર્ણિકારની ડાળ જેવી લાગે છે.'