તર્પિતા: સર્વકામૈસ્તે રક્તચન્દનરૂષિતા: । અપ્સરોગણસંયુક્તા: સૈન્યા વાચમુદૈરયન્ ।। ૨.૯૧.
બધી ઈચ્છાઓથી તૃપ્ત, લાલ ચંદનથી રંગાયેલા અને અપ્સરાઓ સાથે જોડાયેલા સૈનિકોએ આનંદથી અવાજ ઉઠાવ્યો.
નૈવાયોધ્યાં ગમિષ્યામો ન ગમિષ્યામ દણ્ડકાન્ । કુશલં ભરતસ્યાસ્તુ રામસ્યાસ્તુ તથા સુખમ્ ।। ૨.૯૧.
'અમે અયોધ્યામાં પાછા જશું નહીં, ન દંડક વનમાં જઈશું; ભરત સુખી રહે અને રામ પણ આનંદમાં રહે.'
ઇતિ પાદાતયોધાશ્ચ હસ્ત્યશ્વારોહ બન્ધકા: । અનાથાસ્તં વિધિં લબ્ધ્વા વાચમેતામુદૈરયન્ ।। ૨.૯૧.
એ રીતે પદાતી, રથચાલક, હાથી-ઘોડા ચલાવનારા અને સેવકો, આવા સુખ પ્રાપ્ત કરીને, આ અવાજ ઉઠાવતો થયો.
સમ્પ્રહૃષ્ટા વિનેદુસ્તે નરાસ્તત્ર સહસ્રશ: । ભરતસ્યાનુયાતાર: સ્વર્ગોયમિતિ ચાબ્રુવન્ ।। ૨.૯૧.
હજારો પુરુષો ત્યાં આનંદથી ભરાઈને, 'આ તો સ્વર્ગ છે!' એમ બોલતા, ભરતના અનુયાયી બનીને ચાલતા હતા.
નૃત્યન્તિ સ્મ હસન્તિ સ્મ ગાયન્તિ સ્મ ચ સૈનિકા: । સમન્તાત્ પરિધાવન્તિ માલ્યોપેતા: સહસ્રશ: ।। ૨.૯૧.
સૈનિકો હસતા, ગાતા અને નાચતા હતા; તેઓ સૌ સુંદર ફૂલોની વણાવેલી માળાઓ પહેરીને હજારોની સંખ્યામાં ચારે બાજુ દોડતા હતા.
તતો ભુક્તવતાં તેષાં તદન્નમમૃતોપમમ્ । દિવ્યાનુદ્વીક્ષ્ય ભક્ષ્યાંસ્તાનભવદ્ભક્ષણે મતિ: ।। ૨.૯૧.
પછી જ્યારે તેમણે તે અમૃત જેવું સ્વાદિષ્ટ ભોજન કરી લીધું, ત્યારે ત્યાંના દિવ્ય વાનગીઓ જોઈને તેમનું મન ફરીથી ખાવા તરફ વળી ગયું.
પ્રેષ્યાશ્ચેષ્ટ્યશ્ચ વધ્વશ્ચ બલસ્થાશ્ચ સહસ્રશ: । બભૂવુસ્ऺતે ભૃશં દૃપ્તા: સર્વે ચાહતવાસસ: ।। ૨.૯૧.
સેવાનો, સ્ત્રીઓ અને સેના સાથે જોડાયેલા હજારો લોકો સૌ ખૂબ જ ગર્વીલા બન્યા, અને બધા જ સુંદર કપડાં પહેરીને દેખાતા હતા.
કુઞ્જરાશ્ચ ખરોષ્ટ્રાશ્ચ ગોશ્વાશ્ચ મૃગપક્ષિણ: । બભૂવુ: સુભૃતાસ્તત્ર નાન્યો હ્યન્યમકલ્પયત્ ।। ૨.૯૧.
ત્યાં હાથી, ઊંટ, ગાય, ઘોડા, જંગલના પ્રાણી અને પક્ષીઓ બધાને પૂરતું ખોરાક મળ્યું; કોઈને પણ કશી ઉણપ રહી નહોતી.
નાશુક્લવાસાસ્તત્રાસીત્ ક્ષુધિતો મલિનો ઽપિ વા । રજસા ધ્વસ્તકેશો વા નર: કશ્ચિદદૃશ્યત ।। ૨.૯૧.
ત્યાં કોઈ પણ એવો માણસ જોવા મળ્યો નહીં, જે મેલાં સફેદ કપડાં પહેરેલો હોય, ભૂખ્યો હોય, ગંદો હોય કે ધૂળથી વાળ બગડેલા હોય.
આજૈશ્ચાપિ ચ વારાહૈર્નિષ્ઠાનવરસઞ્ચયૈ: । ફલનિર્યૂહસંસિદ્ધૈ: સૂપૈર્ગન્ધરસાન્વિતૈ: ।। ૨.૯૧.
ત્યાં બકરા અને જંગલી શૂકરની શ્રેષ્ઠ કટલીઓથી બનેલા વ્યંજન, અને ફળોના રસથી બનેલા સુગંધિત અને સ્વાદિષ્ટ સૂપ પણ હતા.
પુષ્પધ્વજવતી: પૂર્ણા: શુક્લસ્યાન્નસ્ય ચાભિત: । દદૃશુર્વિસ્મિતાસ્તત્ર નરા લૌહી: સહસ્રશ: ।। ૨.૯૧.
ત્યાં હજારો લોખંડની વાસણો, ફૂલોથી શોભાયમાન ધ્વજાઓ અને શુદ્ધ સફેદ ભાતથી ભરેલી, પુરુષોએ આશ્ચર્યથી જોઈ.
બભૂવુર્વનપાર્શ્વેષુ કૂપા: પાયસકર્દમા: । તાશ્ચ કામદુઘા ગાવો દ્રુમાશ્ચાસન્ મધુસ્રુત: ।। ૨.૯૧.
જંગલના કાંઠે દૂધ અને પાયસથી ભરેલા કૂવા, ઈચ્છા પૂર્ણ કરતી ગાયો અને મધ ટપકાવતા વૃક્ષો દેખાતા હતા.
વાપ્યો મૈરેયપૂર્ણાશ્ચ મૃષ્ટમાંસચયૈર્વૃતા: । પ્રતપ્તપિઠરૈશ્ચાપિ માર્ગમાયૂરકૌક્કુટૈ: ।। ૨.૯૧.
ત્યાં માદક પાનીએ ભરેલા તળાવો, સરસ રીતે શેકેલા માંસના ઢગલા, અને રસ્તા પર ગરમ મોર તથા જંગલના કૂકડાની વાનગીઓ હતી.
પાત્રીણાં ચ સહસ્રાણિ સ્થાલીનાં નિયુતાનિ ચ । ન્યર્બુદાનિ ચ પાત્રાણિ શાતકુમ્ભમયાનિ ચ ।। ૨.૯૧.
હજારો વાસણો, લાખો વાસણ-પાત્રો અને કરોડો સુવર્ણના વાસણો ત્યાં જોવા મળતા હતા.
સ્થાલ્ય: કુમ્ભ્ય: કરમ્ભ્યશ્ચ દધિપૂર્ણા: સુસંસ્કૃતા: । યૌવનસ્થસ્ય ગૌરસ્ય કપિત્થસ્ય સુગન્ધિન: ।। ૨.૯૧.
સુંદર રીતે તૈયાર કરેલા દહીંથી ભરેલી વાસણો, કુંભો અને થાળીઓ, યુવાન સુગંધિત ગાયના દૂધ અને કપિઠ ફળથી ભરેલી હતી.
હ્રદા: પૂર્ણા રસાલસ્ય દઘ્ન: શ્વેતસ્ય ચાપરે । બભૂવુ: પાયસસ્યાન્યે શર્કરાયાશ્ચ સઞ્ચયા: ।। ૨.૯૧.
ત્યાં અમૃત જેવી કેરીના રસથી ભરેલા તળાવ, ગાઢ સફેદ દૂધથી ભરેલા બીજા તળાવ, અને પાયસ તથા ખાંડના ઢગલા પણ હતા.
કલ્કાંશ્ચૂર્ણકષાયાંશ્ચ સ્નાનાનિ વિવિધાનિ ચ । દદૃશુર્ભાજનસ્થાનિ તીર્થેષુ સરિતાં નરા: ।। ૨.૯૧.
નદીનાં કાંઠે પુરુષોએ વિવિધ ઔષધીય લપસણ, ચૂર્ણ, કઢા અને સ્નાન માટેની વસ્તુઓ વાસણોમાં રાખેલી જોઈ.
શુક્લાનંશુમતશ્ચાપિ દન્તધાવનસઞ્ચયાન્ । શુક્લાંશ્ચન્દનકલ્કાંશ્ચ સમુદ્ગેષ્વવતિષ્ઠત: ।। ૨.૯૧.
ત્યાં નદીકાંઠે ચમકતા સફેદ દાંત સાફ કરવા માટેના દાંડીયા અને સફેદ ચંદનના લપસણના ઢગલા પણ મુકેલા હતા.
દર્પણાન્ પરિમૃષ્ટાંશ્ચ વાસસાં ચાપિ સઞ્ચયાન્ । પાદુકોપાનહશ્ચૈવ યુગ્માનિ ચ સહસ્રશ: ।। ૨.૯૧.
ત્યાં ચમકાવેલા દર્પણ, કપડાંના ઢગલા, અને હજારોની સંખ્યામાં જોડે-જોડે પાદુકા અને મોજાં પણ હતા.
આઞ્જની: કઙ્કતાન્ કૂર્ચાન્ શસ્ત્રાણિ ચ ધનૂંષિ ચ । મર્મત્રાણાનિ ચિત્રાણિ શયનાન્યાસનાનિ ચ ।। ૨.૯૧.
ત્યાં સુગંધિત કાંસ, વાળ વણવા માટેના કાંસા, બ્રશ, શસ્ત્રો, ધનુષ્ય, સુંદર કવચ, તેમજ પથારી અને બેઠકો પણ હતી.
પ્રતિપાનહ્રદાન્ પૂર્ણાન્ ખરોષ્ટ્રગજવાજિનામ્ । અવગાહ્ય સુતીર્થાંશ્ચ હ્રદાન્ સોત્પલપુષ્કરાન્ ।। ૨.૯૧.
ત્યાં ઊંટ, ગાય, હાથી અને ઘોડા માટે પીવાના પાણીથી ભરેલા તળાવ, અને સુંદર કાંઠાવાળા, કમળ અને શાલૂથી ભરેલા સ્નાનકુંડ હતા.
આકાશવર્ણપ્રતિમાન્ સ્વચ્છતોયાન્ સુખપ્લવાન્ । નીલવૈડૂર્ય્યવર્ણાંશ્ચ મૃદૂન્ યવસસઞ્ચયાન્ ।। ૨.૯૧.
ત્યાં આકાશ જેવો રંગ ધરાવતા, સ્વચ્છ પાણીવાળા, સ્નાન માટે આનંદદાયક તળાવો, અને નીલમણિ જેવા રંગના, નરમ જવારના ઢગલા પણ હતા.
નિર્વાપાર્થાન્ પશૂનાં તે દદૃશુસ્તત્ર સર્વશ: ।। ૨.૯૧.
ત્યાં તેમણે યજ્ઞ માટે તૈયાર કરેલા બધા પશુઓને જોયા.
વ્યસ્મયન્ત મનુષ્યાસ્તે સ્વપ્નકલ્પં તદદ્ભુતમ્ । દૃષ્ટ્વાતિથ્યં કૃતં તાદૃક્ ભરતસ્ય મહર્ષિણા ।। ૨.૯૧.
લોકોએ મહર્ષિએ ભરતને આપેલી અદ્ભુત મહેમાનગતિ જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા, એમ લાગ્યું કે જાણે સપનું હોય.
ઇત્યેવં રમમાણાનાં દેવાનામિવ નન્દને । ભરદ્વાજાશ્રમે રમ્યે સા રાત્રિર્વ્યત્યવર્ત્તત ।। ૨.૯૧.
એ રીતે, દેવતાઓ નંદનવનમાં આનંદ માણે તેમ, ભરદ્વાજના સુંદર આશ્રમમાં એ રાત આનંદથી વીતી.
પ્રતિજગ્મુશ્ચ તા નદ્યો ગન્ધર્વાશ્ચ યથાગતમ્ । ભરદ્વાજમનુજ્ઞાપ્ય તાશ્ચ સર્વા વરાઙ્ગના: ।। ૨.૯૧.
પછી નદીઓ અને ગંધર્વો, ભરદ્વાજની પરવાનગી લઈને, જેમ આવ્યા હતા તેમ પરત ગયા, અને સાથે બધી સુંદર સ્ત્રીઓ પણ.
તથૈવ મત્તા મદિરોત્કટા નરાસ્તથૈવ દિવ્યાગુરુચન્દનોક્ષિતા: । તથૈવ દિવ્યા વિવિધા: સ્રગુત્તમા: પૃથક્ પ્રકીર્ણા મનુજૈ: પ્રમર્દિતા: ।। ૨.૯૧.
એ જ રીતે, દ્રાક્ષમદથી મસ્ત થયેલા પુરુષો, દિવ્ય અગર અને ચંદનથી સુગંધિત, ત્યાં જ રહ્યા; અને અનેક સુંદર હાર લોકોના પગલાંથી વિખેરાઈ ગયા હતા.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે એકનવતિતમ: સર્ગ:
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર અને પ્રાચીન રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો એકાણુંમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|દ્વિનવતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center તતસ્તાં રજનીં વ્યુષ્ય ભરત: સપરિચ્છદ: । કૃતાતિથ્યો ભરદ્વાજં કામાદભિજગામ ऺહ ।। ૨.૯૨.
પછી એ રાત વીતી ગયા પછી, ભરત પોતાના સાથીઓ સાથે, મહેમાનગતિ મેળવી, ઇચ્છાથી ભરદ્વાજ પાસે ગયા.
તમૃષિ: પુરુષવ્યાઘ્રં પ્રાઞ્જલિં પ્રેક્ષ્ય ચાગતમ્ । હુતાગ્નિહોત્રો ભરતં ભરદ્વાજો ઽભ્યભાષત ।। ૨.૯૨.
હવન અને અગ્નિહોત્ર કરેલા મહર્ષિ ભરદ્વાજે, જોડેલા હાથ સાથે આવેલા પુરુષશ્રેષ્ઠ ભરતને જોઈને કહ્યું.