તતો વૈ યજમાનસ્ય પાવકાદતુલપ્રભમ્ । પ્રાદુર્ભૂતં મહદ્ ભૂતં મહાવીર્યં મહાબલમ્ ॥૧-૧૬-
પછી, યજમાનના યજ્ઞકુંડમાંથી, અતુલ્ય તેજવાળું, મહાન શક્તિ અને બળ ધરાવતું એક વિશાળ રૂપ પ્રગટ થયું.
કૃષ્ણં રક્તામ્બરધરં રક્તાસ્યં દુન્દુભિસ્વનમ્ । સ્નિગ્ધહર્યક્ષતનુજશ્મશ્રુપ્રવરમૂર્ધજમ્ ॥૧-૧૬-
એ કાળી કાયાવાળો, લાલ વસ્ત્ર પહેરેલો, લાલ મુખવાળો અને ઢોલ જેવી ગર્જના કરતો હતો; એના શરીરના વાળ અને દાઢી ચમકદાર અને પીળા હતા, અને માથાના વાળ પણ સુંદર હતા.
શુભલક્ષણસમ્પન્નં દિવ્યાભરણભૂષિતમ્ । શૈલશૃઙ્ગસમુત્સેધં દૃપ્તશાર્દૂલવિક્રમમ્ ॥૧-૧૬-
શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, દિવ્ય આભૂષણોથી સજ્જ, પર્વતની ચોટી જેટલો ઊંચો અને ગર્વી સિંહ જેવી પરાક્રમવાળો હતો.
દિવાકરસમાકારં દીપ્તાનલશિખોપમમ્ । તપ્તજામ્બૂનદમયીં રાજતાન્તપરિચ્છદામ્ ॥૧-૧૬-
સૂર્ય જેવી કાંતિ ધરાવતો, પ્રજ્વલિત અગ્નિશિખા જેવો દેખાતો અને શુદ્ધ સોનાથી બનેલી, ચાંદીની કિનારીવાળી પાત્ર પકડી રાખેલી હતી.
દિવ્યપાયસસમ્પૂર્ણાં પાત્રીં પત્નીમિવ પ્રિયામ્ । પ્રગૃહ્ય વિપુલાં દોર્ભ્યાં સ્વયં માયામયીમિવ ॥૧-૧૬-
દિવ્ય પાયસથી ભરેલી એ પાત્રને, પોતાની પ્રિય પત્ની જેવું હૃદયથી લગાવી, વિશાળ હાથોથી મજબૂતીથી પકડી રાખી હતી, જાણે એ માયાથી બનેલી હોય.
તતઃ પરં તદા રાજા પ્રત્યુવાચ કૃતાઞ્જલિઃ । ભગવન્ સ્વાગતં તેઽસ્તુ કિમહં કરવાણિ તે ॥૧-૧૬-
પછી રાજાએ હાથ જોડીને કહ્યું: 'હે ભગવાન, આપનું સ્વાગત છે! હું આપના માટે શું કરું?'
અથો પુનરિદં વાક્યં પ્રાજાપત્યો નરોઽબ્રવીત્ । રાજન્નર્ચયતા દેવાનદ્ય પ્રાપ્તમિદં ત્વયા ॥૧-૧૬-
પછી, પ્રજાપતિથી જન્મેલા એ પુરુષે ફરી કહ્યું: 'હે રાજા, દેવતાઓની પૂજા કરીને, આજે તમે આ પ્રાપ્ત કર્યું છે.'
ઇદં તુ નરશાર્દૂલ પાયસં દેવનિર્મિતમ્ । પ્રજાકરં ગૃહાણ ત્વં ધન્યમારોગ્યવર્ધનમ્ ॥૧-૧૬-
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, આ દેવતાઓએ બનાવેલું પાયસ સ્વીકારો, જે સંતાન આપનારું, શુભ અને આરોગ્ય વધારનારું છે.
ભાર્યાણામનુરૂપાણામશ્નીતેતિ પ્રયચ્છ વૈ । તાસુ ત્વં લપ્સ્યસે પુત્રાન્ યદર્થં યજસે નૃપ ॥૧-૧૬-
આ પાયસ તારી યોગ્ય પત્નીઓએ ખાય એવું કહીને તેમને આપ. રાજા, તું જેમના માટે યજ્ઞ કર્યો છે તેવા પુત્રો તને આ રીતે મળશે.
તથેતિ નૃપતિઃ પ્રીતઃ શિરસા પ્રતિગૃહ્ય તામ્ । પાત્રીં દેવાન્નસમ્પૂર્ણાં દેવદત્તાં હિરણ્મયીમ્ ॥૧-૧૬-
રાજા આનંદિત થઈ, માથું ઝુકાવીને દેવતાઓએ આપેલી, દેવભોજનથી ભરેલી સુવર્ણ પાત્ર સ્વીકારી.
અભિવાદ્ય ચ તદ્ભૂતમદ્ભુતં પ્રિયદર્શનમ્ । મુદા પરમયા યુક્તશ્ચકારાભિપ્રદક્ષિણમ્ ॥૧-૧૬-
પછી તેણે તે અદ્ભુત અને આનંદદાયક ભૂતને વિનમ્રતાપૂર્વક વંદન કર્યું અને પરમ આનંદથી તેની પરિક્રમા કરી.
તતો દશરથઃ પ્રાપ્ય પાયસં દેવનિર્મિતમ્ । બભૂવ પરમપ્રીતઃ પ્રાપ્ય વિત્તમિવાધનઃ ॥૧-૧૬-
પછી દશરથને જ્યારે દેવતાઓએ બનાવેલું પાયસ મળ્યું, ત્યારે તે ગરીબને ધન મળ્યાની જેમ અત્યંત પ્રસન્ન થયો.
તતસ્તદદ્ભુતપ્રખ્યં ભૂતં પરમભાસ્વરમ્ । સંવર્તયિત્વા તત્ કર્મ તત્રૈવાન્તરધીયત ॥૧-૧૬-
પછી તે અદ્ભુત અને તેજસ્વી ભૂતએ પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયો.
હર્ષરશ્મિભિરુદ્દ્યોતં તસ્યાન્તઃપુરમાબભૌ । શારદસ્યાભિરામસ્ય ચન્દ્રસ્યેવ નભોંઽશુભિઃ ॥૧-૧૬-
હર્ષની કિરણોથી રાજમહેલનું અંતઃપુર ચમકી ઉઠ્યું, જેમ શરદઋતુનું આકાશ સુંદર ચાંદનીથી ઉજળી જાય છે.
સોઽન્તઃપુરં પ્રવિશ્યૈવ કૌસલ્યામિદમબ્રવીત્ । પાયસં પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ પુત્રીયં ત્વિદમાત્મનઃ ॥૧-૧૬-
પછી રાજા અંતઃપુરમાં જઈ કૌશલ્યાને કહ્યું: 'આ પાયસ સ્વીકાર, આ તારા પુત્રપ્રાપ્તિ માટે છે.'
કૌસલ્યાયૈ નરપતિઃ પાયસાર્ધં દદૌ તદા । અર્ધાદર્ધં દદૌ ચાપિ સુમિત્રાયૈ નરાધિપઃ ॥૧-૧૬-
ત્યારે રાજાએ પાયસનું અડધું ભાગ કૌશલ્યાને આપ્યું અને એમાંથી ફરી અડધું સુમિત્રાને આપ્યું.
કૈકેય્યૈ ચાવશિષ્ટાર્ધં દદૌ પુત્રાર્થકારણાત્ । પ્રદદૌ ચાવશિષ્ટાર્ધં પાયસસ્યામૃતોપમમ્ ॥૧-૧૬-
પુત્રપ્રાપ્તિ માટે બચેલું અડધું કૈકેયીને આપ્યું અને પાયસનો છેલ્લો અમૃતસમાન ભાગ ફરી સુમિત્રાને આપ્યો.
અનુચિન્ત્ય સુમિત્રાયૈ પુનરેવ મહામતિઃ । એવં તાસાં દદૌ રાજા ભાર્યાણાં પાયસં પૃથક્ ॥૧-૧૬-
વિચાર કરીને વિવેકી રાજાએ ફરી સુમિત્રાને ભાગ આપ્યો; આમ રાજાએ પોતાની દરેક પત્નીને અલગથી પાયસ આપ્યું.
તાશ્ચૈવં પાયસં પ્રાપ્ય નરેન્દ્રસ્યોત્તમસ્ત્રિયઃ । સમ્માનં મેનિરે સર્વાઃ પ્રહર્ષોદિતચેતસઃ ॥૧-૧૬-
આ રીતે પાયસ મળતાં રાજાની સર્વ શ્રેષ્ઠ પત્નીઓએ પોતાને બહુ સન્માનિત માન્યું અને તેમના હૃદય આનંદથી ભરાઈ ગયા.
તતસ્તુ તાઃ પ્રાશ્ય તમુત્તમસ્ત્રિયો :::મહીપતેરુત્તમપાયસં પૃથક્ । હુતાશનાદિત્યસમાનતેજસો- :::ઽચિરેણ ગર્ભાન્ પ્રતિપેદિરે તદા ॥૧-૧૬-
પછી રાજાની તે શ્રેષ્ઠ રાણીઓએ અલગ-અલગ પાયસ પાન કર્યું અને ટૂંક સમયમાં જ તેઓ અગ્નિ અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી ગર્ભવતી થઈ.
તતસ્તુ રાજા પ્રતિવીક્ષ્ય તાઃ સ્ત્રિયઃ :::પ્રરૂઢગર્ભાઃ પ્રતિલબ્ધમાનસઃ । બભૂવ હૃષ્ટસ્ત્રિદિવે યથા હરિઃ :::સુરેન્દ્રસિદ્ધર્ષિગણાભિપૂજિતઃ ॥૧-૧૬-
પછી રાજાએ પોતાની પત્નીઓ ગર્ભવતી થયેલી જોઈ મનમાં શાંતિ પામી અને દેવો, સિદ્ધો અને ઋષિઓ દ્વારા સન્માન પામતા ઇન્દ્ર જેવો આનંદિત થયો.
thumb|સપ્તદશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે સપ્તદશઃ સર્ગઃ ॥૧-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના બાલકાંડનો સત્તરમો સર્ગ સાંભળો.
પુત્રત્વં તુ ગતે વિષ્ણૌ રાજ્ઞસ્તસ્ય મહાત્મનઃ । ઉવાચ દેવતાઃ સર્વાઃ સ્વયમ્ભૂર્ભગવાનિદમ્ ॥૧-૧૭-
જ્યારે વિષ્ણુએ મહાન આત્માવાળા રાજાને પુત્રરૂપે અવતાર લીધો, ત્યારે સ્વયંભૂ ભગવાને સર્વ દેવતાઓને કહ્યું.
સત્યસંધસ્ય વીરસ્ય સર્વેષાં નો હિતૈષિણઃ । વિષ્ણોઃ સહાયાન્ બલિનઃ સૃજધ્વં કામરૂપિણઃ ॥૧-૧૭-
'જે રાજા સત્યનિષ્ઠ અને પરાક્રમી છે અને સૌના કલ્યાણકામી છે, એવા વિષ્ણુ માટે બળવાન અને ઇચ્છિત રૂપ ધારણ કરી શકે એવા સહાયકો સર્જો.'
માયાવિદશ્ચ શૂરાંશ્ચ વાયુવેગસમાન્ જવે । નયજ્ઞાન્ બુદ્ધિસમ્પન્નાન્ વિષ્ણુતુલ્યપરાક્રમાન્ ॥૧-૧૭-
'તેઓ માયાવાન, શૂરવીર, પવન જેટલા ઝડપી, રાજકારણમાં નિષ્ણાત, બુદ્ધિશાળી અને વિષ્ણુ સમાન પરાક્રમી હોવા જોઈએ.'
અસંહાર્યાનુપાયજ્ઞાન્ દિવ્યસંહનનાન્વિતાન્ । સર્વાસ્ત્રગુણસમ્પન્નાનમૃતપ્રાશનાનિવ ॥૧-૧૭-
આ વાનરો અપરાજેય શક્તિથી ભરપૂર હતા, એમને હરાવવાનો કોઈ ઉપાય ન હતો, અને એમના દેહ પણ દિવ્ય હતા. એ બધા દેવાસ્ત્રોની ગુણોથી સમૃદ્ધ હતા, જાણે અમૃત પીધું હોય એમ.
અપ્સરસ્સુ ચ મુખ્યાસુ ગન્ધર્વીણાં તનૂષુ ચ । યક્ષપન્નગકન્યાસુ ઋક્ષવિદ્યાધરીષુ ચ ॥૧-૧૭-
એ વાનરો મુખ્ય અપ્સરાઓમાં, ગંધર્વ સ્ત્રીઓના દેહમાં, યક્ષ અને નાગ કન્યાઓમાં, ઋક્ષ અને વિદ્યા ધરાવતી સ્ત્રીઓમાં જન્મ્યા.
કિન્નરીણાં ચ ગાત્રેષુ વાનરીણાં તનૂષુ ચ । સૃજધ્વં હરિરૂપેણ પુત્રાંસ્તુલ્યપરાક્રમાન્ ॥૧-૧૭-
કિંનરીઓના શરીરમાં અને વાનરી સ્ત્રીઓના દેહમાં પણ, તમે વાનરરૂપે એવા પુત્રો ઉત્પન્ન કરો, જે પરાક્રમે એકસમાન હોય.
પૂર્વમ્ એવ મયા સૃષ્ટો જામ્બવાન્ ઋક્ષ પુઙ્ગવઃ । જૃમ્ભમાણસ્ય સહસા મમ વક્રાત્ અજાયત ॥૧-૧૭-
હું પહેલેથી જ જાંબવાન નામના ઋક્ષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વાનરને ઉત્પન્ન કર્યો હતો; તે મારી જાંભાઈમાંથી અચાનક જન્મ્યો હતો.
તે તથોક્તા ભગવતા તત્ પ્રતિશ્રુત્ય શાસનમ્ । જનયામાસુરેવં તે પુત્રાન્ વાનરરૂપિણઃ ॥૧-૧૭-
ભગવાને એમને જે કહ્યું હતું, તે એમણે સ્વીકારીને, એમના આજ્ઞા અનુસાર એમણે વાનરરૂપે પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.