રાજ્ઞા ચ ભગવન્ નિત્યં રાજપુત્રેણ વા સદા । યત્નત: પરિહર્ત્તવ્યા વિષયેષુ તપસ્વિન: ।। ૨.૯૧.
હે પૂજ્ય મહાત્મા, રાજા કે રાજકુમાર બંનેએ પોતાના રાજ્યમાં સાધુઓને હંમેશાં ખૂબ કાળજીપૂર્વક સુરક્ષિત રાખવા જોઈએ.
વાજિમુખ્યા મનુષ્યાશ્ચ મત્તાશ્ચ વરવારણા: । પ્રચ્છાદ્ય ભગવન્ ભૂમિં મહતીમનુયાન્તિ મામ્ ।। ૨.૯૧.
શ્રેષ્ઠ ઘોડા, માણસો અને ઉન્મત્ત મહારથી હાથીઓ, હે પૂજ્ય, મારી સાથે ચાલે છે અને વિશાળ ધરતીને ઢાંકી નાખે છે.
તે વૃક્ષાનુદકં ભૂમિમાશ્રમેષૂટજાંસ્તથા । ન હિંસ્યુરિતિ તેનાહમેક એવ સમાગત: ।। ૨.૯૧.
એ લોકો વૃક્ષો, પાણી, જમીન કે આશ્રમના ઝોપડાંને કોઈ નુકસાન ન પહોંચાડે, એ માટે હું અહીં એકલોજ આવ્યો છું.
આનીયતામિત: સેનેત્યાજ્ઞપ્ત: પરમર્ષિણા । તતસ્તુ ચક્રે ભરત: સેનાયા: સમુપાગમમ્ ।। ૨.૯૧.
'સેનાને અહીં લાવો'—એવી today મહર્ષિએ આજ્ઞા આપતાં, પછી ભરતે સેનાને બોલાવવાની વ્યવસ્થા કરી.
અગ્નિશાલાં પ્રવિશ્યાથ પીત્વાપ: પરિમૃજ્ય ચ । આતિથ્યસ્ય ક્રિયાહેતોર્વિશ્વકર્માણમાહ્વયત્ ।। ૨.૯૧.
પછી અગ્નિશાળામાં જઈ, પાણી પીધું અને પોતાને સ્વચ્છ કરીને, મહેમાનગતિ માટે તેણે વિશ્વકર્માને બોલાવ્યા.
આહ્વયે વિશ્વકર્માણમહં ત્વષ્ટારમેવ ચ । આતિથ્યં કર્તુમિચ્છામિ તત્ર મે સંવિધીયતામ્ ।। ૨.૯૧.
હું વિશ્વકર્મા અને ત્વષ્ટા બંનેને બોલાવું છું; હું મહેમાનગતિ કરવા ઇચ્છું છું—મારે માટે એ વ્યવસ્થા ત્યાં થવી જોઈએ.
આહ્વયે લોકપાલાંસ્ત્રીન્ દેવાન્ શક્રમુખાંસ્તથા । આતિથ્યં કર્તુમિચ્છામિ તત્ર મે સંવિધીયતામ્ ।। ૨.૯૧.
હું ત્રણેય લોકપાલો અને શક્ર સહિતના દેવતાઓને બોલાવું છું; હું મહેમાનગતિ કરવા ઇચ્છું છું—મારે માટે એ વ્યવસ્થા ત્યાં થવી જોઈએ.
પ્રાક્સ્રોતસશ્ચ યા નદ્ય: પ્રત્યક્સ્રોતસ એવ ચ । પૃથિવ્યામન્તરિક્ષે ચ સમાયાન્ત્વદ્ય સર્વશ: ।। ૨.૯૧.
પૃથ્વી અને આકાશમાં વહેતી, પૂર્વ તરફ અને પશ્ચિમ તરફ વહેતી બધી નદીઓ આજે અહીં આવી જાય.
અન્યા: સ્રવન્તુ મૈરેયં સુરામન્યા: સુનિષ્ઠિતામ્ । અપરાશ્ચોદકં શીતમિક્ષુકાણ્ડરસોપમમ્ ।। ૨.૯૧.
કેટલાંક નદીઓમાંથી માદક પાન વહે, બીજીમાંથી સારી રીતે તૈયાર કરેલી દારૂ, અને બીજીમાંથી ઈચ્છુકાંડના રસ જેવું ઠંડું પાણી વહે.
આહ્વયે દેવગન્ધર્વાન્ વિશ્વાવસુહહાહુહૂન્ । તથૈવાપ્સરસો દેવીર્ગન્ધર્વ્વીશ્ચાપિ સર્વશ: ।। ૨.૯૧.
હું દેવગંધર્વો—વિશ્વાવસુ, હાહા અને હૂહૂ—અને એ જ રીતે બધી અપ્સરાઓ અને ગંધર્વીઓને પણ બોલાવું છું.
ઘૃતાચીમથ વિશ્વાચીં મિશ્રકેશીમલમ્બુસામ્ । નાગદન્તાં ચ હેમાં ચ હિમામદ્રિકૃતસ્થલામ્ ।। ૨.૯૧.
ઘૃતાચી, વિશ્વાચી, મિશ્રકેશી, અલંબુસા, નાગદંતા, હેમા અને હિમા—જે પર્વતો પર જન્મેલી છે—એ બધાને બોલાવું છું.
શક્રં યાશ્ચોપતિષ્ઠન્તિ બ્રહ્માણં યાશ્ચ યોષિત: । સર્વાસ્તુમ્બુરુણા સાર્દ્ધમાહ્વયે સપરિચ્છદા: ।। ૨.૯૧.
શક્રની સેવા કરતી અને બ્રહ્માની સેવા કરતી બધી સ્ત્રીઓ, ટુંબુરુ અને તેમની સહાયિકાઓ સાથે, હું બધાને બોલાવું છું.
વનં કુરુષુ યદ્દિવ્યં વાસોભૂષણપત્ऺત્રવત્ । દિવ્યનારીફલં શશ્વત્તત્કૌબેરમિહૈતુ ચ ।। ૨.૯૧.
કુરુદેશનું જે દૈવી વન છે, જેમાં વસ્ત્રો, આભૂષણો અને પાંદડા છે, અને કુબેરના શાશ્વત દૈવી ફળો છે—એ બધું અહીં હોય.
ઇહ મે ભગવાન્ સોમો વિધત્તામન્નમુત્તમમ્ । ભક્ષ્યં ભોજ્યં ચ ચોષ્યં ચ લેહ્યં ચ વિવિધં બહુ ।। ૨.૯૧.
અહીં મને પૂજ્ય સોમદેવ ઉત્તમ ભોજન આપે—ખાવાનું, પીવાનું, ચૂસવાનું અને ચાટવાનું, અનેક પ્રકારનું અને ભરપૂર.
વિચિત્રાણિ ચ માલ્યાનિ પાદપપ્રચ્યુતાનિ ચ । સુરાદીનિ ચ પેયાનિ માંસાનિ વિવિધાનિ ચ ।। ૨.૯૧.
વિવિધ ફૂલોની માળાઓ, વૃક્ષોથી પડેલી માળાઓ, દૈવી પાનિયાં અને અનેક પ્રકારના માંસ અહીં મળે.
એવં સમાધિના યુક્તસ્તેજસા ઽપ્રતિમેન ચ । શીક્ષાસ્વરસમાયુક્તં તપસા ચાબ્રવીન્મુનિ: ।। ૨.૯૧.
આ રીતે એકાગ્ર મનથી, અનન્ય તેજ અને ઉચ્ચ ઉચ્ચારણ સાથે, તે ઋષિએ પોતાના તપના બળે બોલ્યા.
મનસા ધ્યાયતસ્તસ્ય પ્રાઙ્મુખસ્ય કૃતાઞ્જલે: । આજગ્મુસ્તાનિ સર્વાણિ દૈવતાનિ પૃથક્પૃથક્ ।। ૨.૯૧.
પૂર્વ દિશામાં મુખ કરીને, હાથ જોડીને મનથી ધ્યાન કરતાં, એ મહાત્માને બધા દેવતાઓ અલગ અલગ આવી પહોંચ્યા.
મલયં દર્દુરં ચૈવ તત: સ્વેદનુદઽ ઽનિલ: । ઉપસ્પૃશ્ય વવૌ યુક્ત્યા સુપ્રિયાત્મા સુખ: શિવ: ।। ૨.૯૧.
પછી, મલય અને દર્ધુર પર્વતોને સ્પર્શ કરીને, પરસેવો દૂર કરતો પવન ધીમે ધીમે, આનંદદાયક અને શુભ રીતે વ્હાયો.
તતોભ્યવર્તન્ત ઘના દિવ્યા: કુસુમવૃષ્ટય: । દિવ્યદુન્દુભિઘોષશ્ચ દિક્ષુ સર્વાસુ શુશ્રુવે ।। ૨.૯૧.
ત્યાં આકાશમાં દિવીય વાદળો ભેગા થયા અને ફૂલોની વર્ષા વરસી. ચારેય દિશામાં દિવીય ઢોલના અવાજ સંભળાયા.
પ્રવવુશ્ચોત્તમા વાતાનનૃતુશ્ચાપ્સરોગણા: । પ્રજગુર્દેવગન્ધર્વા વીણા: પ્રમુમુચુ: સ્વરાન્ ।। ૨.૯૧.
સરસ પવન વહેવા લાગ્યા, અપ્સરાઓએ નૃત્ય કર્યું, દેવતાઓ અને ગંધર્વોએ ગીત ગાયા અને વીણા વગાડી, મીઠા સ્વર વહાવ્યા.
સ શબ્દો દ્યાં ચ ભૂમિં ચ પ્રાણિનાં શ્રવણાનિ ચ । વિવેશોऺચ્ચારિત: શ્લક્ષ્ણ: સમો લયગુણાન્વિત: ।। ૨.૯૧.
એ અવાજ આકાશ, ધરતી અને સર્વ જીવોના કાનમાં પ્રવેશી ગયો, સ્પષ્ટ, મૃદુ અને સરસ લય સાથે ગુંજી ઉઠ્યો.
તસ્મિન્નુપરતે શબ્દે દિવ્યે શ્રોતૃ(ત્ર)સુખે નૃણામ્ । દદર્શ ભારતં સૈન્યં વિધાનં વિશ્વકર્મણ: ।। ૨.૯૧.
એ સુખદ દિવીય અવાજ શાંત થયો ત્યારે ભરતજીયે વિશ્વકર્માએ રચેલું સૈન્યનું સુંદર બંધારણ જોયું.
બભૂવ હિ સમા ભૂમિ: સમન્તાત્પઞ્ચયોજના । શાદ્વલૈર્બહુભિશ્છન્ના નીલવૈડૂર્ય્યસન્નિભૈ: ।। ૨.૯૧.
પાંચ યોજન સુધી આખી ધરતી સરખી થઈ ગઈ અને અનેક લીલા ઘાસથી ઢંકાઈ ગઈ, જે નીલા વૈડૂર્યમણિ જેવી લાગતી હતી.
તસ્મિન્ બિલ્વા: કપિત્થાશ્ચ પનસા બીજપૂરકા: । આમલક્યો બભૂવુશ્ચ ચૂતાશ્ચ ફલભૂષણા: ।। ૨.૯૧.
ત્યાં બિલ્વ, કપિત્થ, પનસ, બીજવાળા ફળો, આમળા અને ફળોથી ભરેલા કેરીના વૃક્ષો દેખાયા.
ઉત્તરેભ્ય: કુરુભ્યશ્ચ વનં દિવ્યોપભોગવત્ । આજગામ નદી દિવ્યા તીજૈર્બહુભિર્વૃતા ।। ૨.૯૧.
ઉત્તર કુરુઓ તરફથી આનંદમય દિવીય વન આવી પહોંચ્યું અને અનેક પક્ષીઓથી ઘેરાયેલી દિવીય નદી વહેવા લાગી.
ચતુ:શાલાનિ શુભ્રાણિ શાલાશ્ચ ગજવાજિનામ્ । હર્મ્યપ્રાસાદસમ્બાધાસ્તોરણાનિ શુભાનિ ચ ।। ૨.૯૧.
ત્યાં ચાર સુંદર મંડપો, હાથી-ઘોડાં માટેના વાડા, ભવ્ય મહેલો, મકાનો અને સુંદર તોરણો ઉભા થયા.
સિતમેઘનિભં ચાપિ રાજવેશ્મસુ તોરણમ્ । દિવ્યમાલ્યકૃતાકારં દિવ્યગન્ધસમુક્ષિતમ્ ।। ૨.૯૧.
રાજમહેલો વચ્ચે વાદળ જેવું સફેદ તોરણ ઊભું હતું, જે દિવીય હારોથી શોભિત અને સુગંધથી મહેકતું હતું.
ચતુરશ્રમસમ્બાધં શયનાસનયાનવત્ । દિવ્યૈ: સર્વરસૈર્યુક્તં દિવ્યભોજનવસ્ત્રવત્ । ઉપકલ્પિતસર્વાન્નં ધૌતનિર્મલભાજનમ્ ।। ૨.૯૧.
ચારે બાજુથી બંધ એવા મંડપમાં શયન, બેઠકો અને વાહનો હતા, તેમાં સર્વ પ્રકારના દિવીય રસ, ભોજન, વસ્ત્રો, અનેક પ્રકારના વ્યંજન અને ચોખ્ખા વાસણો તૈયાર રાખવામાં આવ્યા હતા.
ક્લૃપ્તસર્વાસનં શ્રીમત્ સ્વાસ્તીર્ણશયનોત્તમમ્ । પ્રવિવેશ મહાબાહુરનુજ્ઞાતો મહર્ષિણા । વેશ્મ તદ્રત્નસમ્પૂર્ણં ભરત: કેકયીસુત: ।। ૨.૯૧.
બધી બેઠકો ગોઠવાઈ, સુંદર અને ઉત્તમ શયન પાથરાયું હતું. મહર્ષિની આજ્ઞાથી કૈકેયીપુત્ર બલવાન ભરત રત્નોથી ભરેલા એ મહેલમાં પ્રવેશ્યા.
અનુજગ્મુશ્ચ તં સર્વે મન્ત્રિણ: સપુરોહિતા: । બભૂવુશ્ચ મુદા યુક્તા દૃષ્ટ્વા તં વેશ્મસંવિધિમ્ ।। ૨.૯૧.
બધા મંત્રીઓ અને પુરોહિતો તેમની સાથે ગયા અને એ મહેલની વ્યવસ્થા જોઈ આનંદથી ભરાઈ ગયા.