કચ્ચિત્સુખં નદીતીરે ઽવાત્સી: કાકુત્સ્થ શર્વરીમ્ । કચ્ચિત્તે સહસૈન્યસ્ય તાવત્સર્વમનામયમ્ ।। ૨.૮૯.
કાકુત્સ્થ, તમે નદીના કિનારે રાત સુખથી વિતાવી? તમારું અને આખા સૈન્યનું બધું સારું છે ને?
ગુહસ્ય તત્તુ વચનં શ્રુત્વા સ્નેહાદુદીરિતમ્ । રામસ્યાનુવશો વાક્યં ભરતો ઽપીદમબ્રવીત્ ।। ૨.૮૯.
ગુહાના પ્રેમભર્યા શબ્દો સાંભળી, રામના આજ્ઞાપાલક ભરતે આ રીતે જવાબ આપ્યો.
સુખા ન: શર્વરી રાજન્ પૂજિતાશ્ચાપિ તે વયમ્ । ગઙ્ગાં તુ નૌભિર્બહ્વીભિર્દાશા: સન્તારયન્તુ ન: ।। ૨.૮૯.
રાજા, અમારે રાત સુખથી ગઈ અને તમે અમારો બહુ સન્માન કર્યો. હવે તારા નાવિકો ઘણી બધી નૌકાઓથી અમને ગંગા પાર ઉતારશે.
તતો ગુહ: સંત્વરિતં શ્રુત્વા ભરતશાસનમ્ । પ્રતિપ્રવિશ્ય નગરં તં જ્ઞાતિજનમબ્રવીત્ ।। ૨.૮૯.
ભરતની આજ્ઞા સાંભળી ગુહા તત્કાળ શહેરમાં ગયો અને પોતાના કુટુંબજનોને બોલાવ્યો.
ઉત્તિષ્ઠત પ્રબુધ્યધ્વં ભદ્રમસ્તુ ચ વ: સદા । નાવ: સમનુકર્ષધ્વં તારયિષ્યામ વાહિનીમ્ ।। ૨.૮૯.
ઉઠો, જાગો, હંમેશા તમારો કલ્યાણ થાય! નૌકાઓ એકઠી કરો, આપણે આખું સૈન્ય પાર ઉતારવું છે.
તે તથોક્તા: સમુત્થાય ત્વરિતા રાજશાસનાત્ । પઞ્ચ નાવાં શતાન્યાશુ સમાનિન્યુ: સમન્તત: ।। ૨.૮૯.
રાજાની આજ્ઞાથી તેઓ ઝડપથી ઊઠી ગયા અને ચારે બાજુથી પાંચસો નૌકાઓ એકઠી કરી લાવી.
અન્યા: સ્વસ્તિકવિજ્ઞેયા મહાઘણ્ટાધરા વરા: । શોભમાના: પતાકાભિર્યુક્તવાતા: સુસંહતા: ।। ૨.૮૯.
કેટલીક નૌકાઓ સ્વસ્તિકના ચિહ્નથી ઓળખાતી, મોટી ઘંટીઓથી શોભતી, ધ્વજાવાળી, પવનથી ચાલતી અને મજબૂત બનાવી હતી.
તત: સ્વસ્તિકવિજ્ઞેયાં પાણ્ડુકમ્બલસંવૃતામ્ । સનન્દિઘોષાં કલ્યાણીં ગુહો નાવમુપાહરત્ । તામારુરોહ ભરત: શત્રુઘ્નશ્ચ મહાબલ: ।। ૨.૮૯.
પછી ગુહાએ સ્વસ્તિકથી ચિહ્નિત, ફિક્કી ઓઢણીથી ઢંકાયેલી, શુભ નાદ કરતી અને સુંદર એવી નૌકા લાવી. તેમાં ભરત અને મહાબળશાળી શત્રુઘ્ન ચઢ્યા.
કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ યાશ્ચાન્યા રાજયોષિત: । પુરોહિતશ્ચ તત્પૂર્વં ગુરવો બ્રાહ્મણાશ્ચ યે । અનન્તરં રાજદારાસ્તથૈવ શકટાપણા: ।। ૨.૮૯.
કૌસલ્યા, સુમિત્રા અને અન્ય રાજમહિલાઓ, તેમના પહેલા પુરોહિત, ગુરુઓ અને બ્રાહ્મણો, પછી રાજપત્નીઓ અને રથ-દુકાનો પણ ગયા.
આવાસમાદીપયતાં તીર્થં ચાપ્યવગાહતામ્ । ભાણ્ડાનિ ચાદદાનાનાં ઘોષસ્ત્રિદિવમસ્પૃશત્ ।। ૨.૮૯.
જેમ તેઓએ તંબુ માટે અગ્નિ પ્રગટાવી અને તીર્થમાં પ્રવેશ કર્યો, તેમ સામાન ઉઠાવનારા લોકોનો ગોળગોળ અવાજ આકાશ સુધી પહોંચ્યો.
પતાકિન્યસ્તુ તા નાવ: સ્વયં દાશૈરધિષ્ઠિતા: । વહન્ત્યો જનમારૂઢં તદા સમ્પેતુરાશુગા: ।। ૨.૮૯.
ધ્વજાવાળી નૌકાઓ, જાતે જ નાવિકો ચલાવતી, ઝડપથી લોકો ભરેલી ને પાર લઈ ગઈ.
નારીણામભિપૂર્ણાસ્તુ કાશ્ચિત્ કાશ્ચિચ્ચ વાજિનામ્ । કાશ્ચિદત્ર વહન્તિ સ્મ યાનયુગ્યં મહાધનમ્ ।। ૨.૮૯.
કેટલીક નૌકાઓ સ્ત્રીઓથી ભરેલી, કેટલીક ઘોડાઓથી, અને કેટલીકમાં રથ જોડાયેલું મોટું ધન હતું.
તા: સ્મ ગત્વા પરં તીરમવરોપ્ય ચ તં જનમ્ । નિવૃત્તા: કાણ્ડચિત્રાણિ ક્રિયન્તે દાશબન્ધુભિ: ।। ૨.૮૯.
પારના કિનારે પહોંચી અને લોકો ઉતારીને, નાવિકો અને તેમના સગાઓએ બાંસ વડે વિવિધ વ્યવસ્થા ગોઠવી.
સવૈજયન્તાસ્તુ ગજા ગજારોહપ્રચોદિતા: । તરન્ત: સ્મ પ્રકાશન્તે સધ્વજા ઇવ પર્વતા: ।। ૨.૮૯.
વૈજયંતી ધ્વજાવાળા હાથીઓ, મહાવત દ્વારા હંકારાતા, નદી પાર કરતા અને ધ્વજાવાળા પર્વતો જેવાં દેખાતા.
નાવશ્ચારુરુહુશ્ચાન્યે પ્લવૈસ્તેરુસ્તથાપરે । અન્યે કુમ્ભઘટૈસ્તેરુરન્યે તેરુશ્ચ બાહુભિ: ।। ૨.૮૯.
કેટલાંએ નાવમાં બેઠા અને પાર ગયા, કેટલાકે તરવૈયા વડે પાર કર્યા; કેટલાકે પાણીના ઘડાં લઈ તર્યા, તો કેટલાકે હાથથી જ તરીને ગંગા પાર કરી.
સા પુણ્યા ધ્વજિની ગઙ્ગા દાશૈ: સન્તારિતા સ્વયમ્ । મૈત્રે મુહૂર્ત્તે પ્રયયૌ પ્રયાગવનમુત્તમમ્ ।। ૨.૮૯.
એ પવિત્ર સેના ગંગા નદી વિવિધ રીતે પાર કરીને, શુભ ઘડીએ શ્રેષ્ઠ પ્રયાગ વનમાં પહોંચી.
આશ્વાસયિત્વા ચ ચમૂં મહાત્મા નિવેશયિત્વા ચ યથોપજોષમ્ । દ્રષ્ટું ભરદ્વાજમૃષિપ્રવર્ય્યમૃત્વિગ્વૃત: સન્ ભરત: પ્રતસ્થે ।। ૨.૮૯.
મહાન આત્મા ભરતએ સેનાને આશ્વાસન આપી, યોગ્ય રીતે નિવાસ કરાવ્યો અને પછી યજ્ઞકર્મમાં નિપુણ બ્રાહ્મણો સાથે મહાન ઋષિ ભરદ્વાજને મળવા નીકળ્યો.
સ બ્રાહ્મણસ્યાશ્રમમભ્યુપેત્ય મહાત્મનો દેવપુરોહિતસ્ય । દદર્શ રમ્યોટજવૃક્ષષણ્ડં મહદ્વનં વિપ્રવરસ્ય રમ્યમ્ ।। ૨.૮૯.
એ મહાન બ્રાહ્મણ, દેવતાઓના પુરોહિત, ભરદ્વાજના આશ્રમ પાસે પહોંચીને, ભરતએ સુંદર ઝૂંપડાં અને વૃક્ષોથી ભરેલું મનોહર વન જોયું.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે એકોનનવતિતમ: સર્ગ:
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર અને પ્રાચીન શ્રીમદ્ રામાયણના શ્રીમદ્ અયોધ્યાકાંડનો નવ્યાસી સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|નવતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center ભરદ્વાજાશ્રમં દૃષ્ટ્વા ક્રોશાદેવ નરર્ષભ: । બલં સર્વમવસ્થાપ્ય જગામ સહ મન્ત્રિભિ: ।। ૨.૯૦.
ભરદ્વાજના આશ્રમને દૂરથી જોઈને, પુરુષશ્રેષ્ઠે આખી સેનાને ત્યાં જ રોકી અને પોતાના મંત્રીઓ સાથે આગળ વધ્યો.
પદ્ભ્યામેવ હિ ધર્મજ્ઞો ન્યસ્તશસ્ત્રપરિચ્છદ: । વસાનો વાસસી ક્ષૌમે પુરોધાય પુરોધસમ્ ।। ૨.૯૦.
ધર્મને જાણનાર એ પુરુષે પોતાના શસ્ત્રો અને કવચ મૂકી દીધા, કાપડના સરળ વસ્ત્ર પહેરી, મુખ્ય પુરોહિતને આગળ રાખીને પગે ચાલતો ગયો.
તત: સન્દર્શને તસ્ય ભરદ્વાજસ્ય રાઘવ: । મન્ત્રિણસ્તાનવસ્થાપ્ય જગામાનુપુરોહિતમ્ ।। ૨.૯૦.
પછી ભરદ્વાજને મળવા રાઘવે પોતાના મંત્રીઓને ત્યાં જ રોકી દીધા અને પુરોહિતના પાછળ પાછળ આગળ વધ્યો.
વસિષ્ઠમથ દૃષ્ટ્વૈવ ભરદ્વાજો મહાતપા: । સઞ્ચચાલાસનાત્તૂર્ણં શિષ્યાનર્ઘ્યમિતિ બ્રુવન્ ।। ૨.૯૦.
વશિષ્ઠને જોઈને મહાન તપસ્વી ભરદ્વાજ તરત જ બેઠેલી જગ્યાએથી ઊભા થયા અને પોતાના શિષ્યોને અતિથિ માટે અર્જ્ય લાવવાનું કહ્યું.
વસિષ્ઠસાહચર્ય્યાદિતિ ભાવ: ।। ૨.૯૦.
વશિષ્ઠની સાથે હોવાનો અર્થ છે.
તાભ્યામર્ઘ્યં ચ પાદ્યં ચ દત્ત્વા પશ્ચાત્ ફલાનિ ચ । આનુપૂર્વ્યાચ્ચ ધર્મજ્ઞ: પપ્રચ્છ કુશલં કુલે ।। ૨.૯૦.
બન્નેને અર્જ્ય અને પાદ્ય આપી, પછી ક્રમશઃ ફળ આપ્યા અને પછી ધર્મજ્ઞએ કુટુંબની સુખાકારી વિશે પૂછ્યું.
અયોધ્યાયાં બલે કોશે મિત્રેષ્વપિ ચ મન્ત્રિષુ । જાનન્ દશરથં વૃત્તં ન રાજાનમુદાહરત્ ।। ૨.૯૦.
દશરથના વર્તનને જાણીને, તેણે અયોધ્યાની સેનાની, ખજાનાની, મિત્રો અને મંત્રીઓની ખબર પૂછેલી, પણ રાજાનું નામ લીધું નહીં.
વસિષ્ઠો ભરતશ્ચૈનં પપ્રચ્છતુરનામયમ્ । શરીરે ઽગ્નિષુ વૃક્ષેષુ શિષ્યેષુ મૃગપક્ષિષુ ।। ૨.૯૦.
વશિષ્ઠ અને ભરતે તેમના શરીર, અગ્નિ, વૃક્ષો, શિષ્યો અને જંગલના પ્રાણી-પંખીઓની સુખાકારી વિશે પૂછ્યું.
તથેતિ તત્પ્રતિજ્ઞાય ભરદ્વાજો મહાતપા: । ભરતં પ્રત્યુવાચેદં રાઘવસ્નેહબન્ધનાત્ ।। ૨.૯૦.
હા એમ કહી, મહાન તપસ્વી ભરદ્વાજે રાઘવ માટેના પ્રેમથી ભરતને ઉત્તર આપ્યો.
કિમિહાગમને કાર્ય્યં તવ રાજ્યં પ્રશાસત: । એતદાચક્ષ્વ મે સર્વં નહિ મે શુદ્ધ્યતે મન: ।। ૨.૯૦.
તમે રાજ્ય સંભાળી રહ્યા છો ત્યારે અહીં આવવાનો શું હેતુ છે? બધું મને કહો, કેમ કે મારું મન શાંત નથી.
સુષુવે યમમિત્રઘ્નં કૌસલ્યા નન્દવર્દ્ધનમ્ । ભ્રાત્રા સહ સભાર્યો યશ્ચિરં પ્રવ્રાજિતો વનમ્ ।। ૨.૯૦.
કૌશલ્યાએ જે દુશ્મનોના વિનાશક અને આનંદ વધારનાર પુત્રને જન્મ આપ્યો, તે પોતાના ભાઈ અને પત્ની સાથે લાંબા સમયથી વનમાં રહે છે.