અપ્રહૃષ્ટ બલામ્ ન્યૂનામ્ વિષમસ્થામ્ અનાવૃતામ્ । શત્રવો ન અભિમન્યન્તે ભક્ષ્યાન્ વિષ કૃતાન્ ઇવ ॥૨-૮૮-
જ્યાં સેના નિરાશ, ઓછી, મુશ્કેલીમાં અને અસુરક્ષિત છે, ત્યાં દુશ્મનો પણ તેને ઈચ્છતા નથી, જેમ કે કોઈ ઝેરવાળું ખોરાક નહીં ખાય.
અદ્ય પ્રભૃતિ ભૂમૌ તુ શયિષ્યે અહમ્ તૃણેષુ વા । ફલ મૂલ અશનો નિત્યમ્ જટા ચીરાણિ ધારયન્ ॥૨-૮૮-
આજે થી હું પણ જમીન કે ઘાસ પર સુઈશ, હંમેશા ફળ અને મૂળ ખાઈશ અને જટા તથા વાલકળ પહેરીશ.
તસ્ય અર્થમ્ ઉત્તરમ્ કાલમ્ નિવત્સ્યામિ સુખમ્ વને । તમ્ પ્રતિશ્રવમ્ આમુચ્ય ન અસ્ય મિથ્યા ભવિષ્યતિ ॥૨-૮૮-
રામજી માટે, હવે બાકી રહેલો સમય હું આનંદથી વનમાં વિતાવીશ; આ વચન આપું છું, એ ખોટું નહીં થાય.
વસન્તમ્ ભ્રાતુર્ અર્થાય શત્રુઘ્નો મા અનુવત્સ્યતિ । લક્ષ્મણેન સહ તુ આર્યો અયોધ્યામ્ પાલયિષ્યતિ ॥૨-૮૮-
શત્રુઘ્ન ભાઈના હિત માટે મારી સાથે નહીં રહે; પણ લક્ષ્મણ સાથે આર્ય પુરૂષ અયોધ્યાનું રક્ષણ કરશે.
અભિષેક્ષ્યન્તિ કાકુત્સ્થમ્ અયોધ્યાયામ્ દ્વિજાતયઃ । અપિ મે દેવતાઃ કુર્યુર્ ઇમમ્ સત્યમ્ મનો રથમ્ । પ્રસાદ્યમાનઃ શિરસા મયા સ્વયમ્ । બહુ પ્રકારમ્ યદિ ન પ્રપત્સ્યતે ॥૨-૮૮-
અયોધ્યામાં દ્વિજજનો કકુત્સ્થ વંશજનું અભિષેક કરશે; દેવતાઓએ પણ મારી આ સાચી ઈચ્છા પૂરી કરે એવી પ્રાર્થના છે, હું મસ્તક નમાવી વિનંતી કરું છું, જો એ અનેક રીતે પાછા ન આવે તો.
તતોન્રુવત્સયામિ ચિરાય રાઘવમ્ । વનેચરમ્ નહ્રુતિ મામ્રુપેક્ષિત્રુમ્ ॥૨-૮૮-
પછી હું અહીં લાંબા સમય સુધી રહીશ, વનમાં વસતા રાઘવજી માટે તરસતો, કેમ કે હું તેમને છોડવાનો નથી.
thumb|એકોનનવતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center વ્યુષ્ય રાત્રિં તુ તત્રૈવ ગઙ્ગાકૂલે સ રાઘવ: । ભરત: કાલ્યમુત્થાય શત્રુઘ્નમિદમબ્રવીત્ ।। ૨.૮૯.
ગંગાના કિનારે રાત વિતાવીને, રાઘવ વહેલી સવારે ઉઠી શત્રુઘ્નને બોલ્યો.
શત્રુઘ્નોત્તિષ્ઠ કિં શેષે નિષાદાધિપતિં ગુહમ્ । શીઘ્રમાનય ભદ્રં તે તારયિષ્યતિ વાહિનીમ્ ।। ૨.૮૯.
શત્રુઘ્ન, ઉઠ! હજી શા માટે સુતો છે? નિષાદોના રાજા ગુહાને ઝડપથી બોલાવી લા. એ આપણું સૈન્ય સુરક્ષિત રીતે પાર ઉતારશે.
જાગર્મિ નાહં સ્વપિમિ તમેવાર્ય્યં વિચિન્તયન્ । ઇત્યેવમબ્રવીદ્ભ્રાત્રા શત્રુઘ્નોપિ પ્રચોદિત: ।। ૨.૮૯.
હું સુતો નથી, જાગી રહ્યો છું અને એ મહાન વ્યક્તિ વિશે જ વિચારતો રહ્યો છું. ભાઈએ આમ કહ્યાબાદ શત્રુઘ્ને આ રીતે જવાબ આપ્યો.
ઇતિ સંવદતોરેવમન્યોન્યં નરસિંહયો: । આગમ્ય પ્રાઞ્જલિ: કાલે ગુહો ભરતમબ્રવીત્ ।। ૨.૮૯.
આ રીતે બંને પુરુષસિંહો વાતો કરતા હતા ત્યારે, યોગ્ય સમયે ગુહા હાથ જોડીને ભરત પાસે આવ્યો.
કચ્ચિત્સુખં નદીતીરે ઽવાત્સી: કાકુત્સ્થ શર્વરીમ્ । કચ્ચિત્તે સહસૈન્યસ્ય તાવત્સર્વમનામયમ્ ।। ૨.૮૯.
કાકુત્સ્થ, તમે નદીના કિનારે રાત સુખથી વિતાવી? તમારું અને આખા સૈન્યનું બધું સારું છે ને?
ગુહસ્ય તત્તુ વચનં શ્રુત્વા સ્નેહાદુદીરિતમ્ । રામસ્યાનુવશો વાક્યં ભરતો ઽપીદમબ્રવીત્ ।। ૨.૮૯.
ગુહાના પ્રેમભર્યા શબ્દો સાંભળી, રામના આજ્ઞાપાલક ભરતે આ રીતે જવાબ આપ્યો.
સુખા ન: શર્વરી રાજન્ પૂજિતાશ્ચાપિ તે વયમ્ । ગઙ્ગાં તુ નૌભિર્બહ્વીભિર્દાશા: સન્તારયન્તુ ન: ।। ૨.૮૯.
રાજા, અમારે રાત સુખથી ગઈ અને તમે અમારો બહુ સન્માન કર્યો. હવે તારા નાવિકો ઘણી બધી નૌકાઓથી અમને ગંગા પાર ઉતારશે.
તતો ગુહ: સંત્વરિતં શ્રુત્વા ભરતશાસનમ્ । પ્રતિપ્રવિશ્ય નગરં તં જ્ઞાતિજનમબ્રવીત્ ।। ૨.૮૯.
ભરતની આજ્ઞા સાંભળી ગુહા તત્કાળ શહેરમાં ગયો અને પોતાના કુટુંબજનોને બોલાવ્યો.
ઉત્તિષ્ઠત પ્રબુધ્યધ્વં ભદ્રમસ્તુ ચ વ: સદા । નાવ: સમનુકર્ષધ્વં તારયિષ્યામ વાહિનીમ્ ।। ૨.૮૯.
ઉઠો, જાગો, હંમેશા તમારો કલ્યાણ થાય! નૌકાઓ એકઠી કરો, આપણે આખું સૈન્ય પાર ઉતારવું છે.
તે તથોક્તા: સમુત્થાય ત્વરિતા રાજશાસનાત્ । પઞ્ચ નાવાં શતાન્યાશુ સમાનિન્યુ: સમન્તત: ।। ૨.૮૯.
રાજાની આજ્ઞાથી તેઓ ઝડપથી ઊઠી ગયા અને ચારે બાજુથી પાંચસો નૌકાઓ એકઠી કરી લાવી.
અન્યા: સ્વસ્તિકવિજ્ઞેયા મહાઘણ્ટાધરા વરા: । શોભમાના: પતાકાભિર્યુક્તવાતા: સુસંહતા: ।। ૨.૮૯.
કેટલીક નૌકાઓ સ્વસ્તિકના ચિહ્નથી ઓળખાતી, મોટી ઘંટીઓથી શોભતી, ધ્વજાવાળી, પવનથી ચાલતી અને મજબૂત બનાવી હતી.
તત: સ્વસ્તિકવિજ્ઞેયાં પાણ્ડુકમ્બલસંવૃતામ્ । સનન્દિઘોષાં કલ્યાણીં ગુહો નાવમુપાહરત્ । તામારુરોહ ભરત: શત્રુઘ્નશ્ચ મહાબલ: ।। ૨.૮૯.
પછી ગુહાએ સ્વસ્તિકથી ચિહ્નિત, ફિક્કી ઓઢણીથી ઢંકાયેલી, શુભ નાદ કરતી અને સુંદર એવી નૌકા લાવી. તેમાં ભરત અને મહાબળશાળી શત્રુઘ્ન ચઢ્યા.
કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ યાશ્ચાન્યા રાજયોષિત: । પુરોહિતશ્ચ તત્પૂર્વં ગુરવો બ્રાહ્મણાશ્ચ યે । અનન્તરં રાજદારાસ્તથૈવ શકટાપણા: ।। ૨.૮૯.
કૌસલ્યા, સુમિત્રા અને અન્ય રાજમહિલાઓ, તેમના પહેલા પુરોહિત, ગુરુઓ અને બ્રાહ્મણો, પછી રાજપત્નીઓ અને રથ-દુકાનો પણ ગયા.
આવાસમાદીપયતાં તીર્થં ચાપ્યવગાહતામ્ । ભાણ્ડાનિ ચાદદાનાનાં ઘોષસ્ત્રિદિવમસ્પૃશત્ ।। ૨.૮૯.
જેમ તેઓએ તંબુ માટે અગ્નિ પ્રગટાવી અને તીર્થમાં પ્રવેશ કર્યો, તેમ સામાન ઉઠાવનારા લોકોનો ગોળગોળ અવાજ આકાશ સુધી પહોંચ્યો.
પતાકિન્યસ્તુ તા નાવ: સ્વયં દાશૈરધિષ્ઠિતા: । વહન્ત્યો જનમારૂઢં તદા સમ્પેતુરાશુગા: ।। ૨.૮૯.
ધ્વજાવાળી નૌકાઓ, જાતે જ નાવિકો ચલાવતી, ઝડપથી લોકો ભરેલી ને પાર લઈ ગઈ.
નારીણામભિપૂર્ણાસ્તુ કાશ્ચિત્ કાશ્ચિચ્ચ વાજિનામ્ । કાશ્ચિદત્ર વહન્તિ સ્મ યાનયુગ્યં મહાધનમ્ ।। ૨.૮૯.
કેટલીક નૌકાઓ સ્ત્રીઓથી ભરેલી, કેટલીક ઘોડાઓથી, અને કેટલીકમાં રથ જોડાયેલું મોટું ધન હતું.
તા: સ્મ ગત્વા પરં તીરમવરોપ્ય ચ તં જનમ્ । નિવૃત્તા: કાણ્ડચિત્રાણિ ક્રિયન્તે દાશબન્ધુભિ: ।। ૨.૮૯.
પારના કિનારે પહોંચી અને લોકો ઉતારીને, નાવિકો અને તેમના સગાઓએ બાંસ વડે વિવિધ વ્યવસ્થા ગોઠવી.
સવૈજયન્તાસ્તુ ગજા ગજારોહપ્રચોદિતા: । તરન્ત: સ્મ પ્રકાશન્તે સધ્વજા ઇવ પર્વતા: ।। ૨.૮૯.
વૈજયંતી ધ્વજાવાળા હાથીઓ, મહાવત દ્વારા હંકારાતા, નદી પાર કરતા અને ધ્વજાવાળા પર્વતો જેવાં દેખાતા.
નાવશ્ચારુરુહુશ્ચાન્યે પ્લવૈસ્તેરુસ્તથાપરે । અન્યે કુમ્ભઘટૈસ્તેરુરન્યે તેરુશ્ચ બાહુભિ: ।। ૨.૮૯.
કેટલાંએ નાવમાં બેઠા અને પાર ગયા, કેટલાકે તરવૈયા વડે પાર કર્યા; કેટલાકે પાણીના ઘડાં લઈ તર્યા, તો કેટલાકે હાથથી જ તરીને ગંગા પાર કરી.
સા પુણ્યા ધ્વજિની ગઙ્ગા દાશૈ: સન્તારિતા સ્વયમ્ । મૈત્રે મુહૂર્ત્તે પ્રયયૌ પ્રયાગવનમુત્તમમ્ ।। ૨.૮૯.
એ પવિત્ર સેના ગંગા નદી વિવિધ રીતે પાર કરીને, શુભ ઘડીએ શ્રેષ્ઠ પ્રયાગ વનમાં પહોંચી.
આશ્વાસયિત્વા ચ ચમૂં મહાત્મા નિવેશયિત્વા ચ યથોપજોષમ્ । દ્રષ્ટું ભરદ્વાજમૃષિપ્રવર્ય્યમૃત્વિગ્વૃત: સન્ ભરત: પ્રતસ્થે ।। ૨.૮૯.
મહાન આત્મા ભરતએ સેનાને આશ્વાસન આપી, યોગ્ય રીતે નિવાસ કરાવ્યો અને પછી યજ્ઞકર્મમાં નિપુણ બ્રાહ્મણો સાથે મહાન ઋષિ ભરદ્વાજને મળવા નીકળ્યો.
સ બ્રાહ્મણસ્યાશ્રમમભ્યુપેત્ય મહાત્મનો દેવપુરોહિતસ્ય । દદર્શ રમ્યોટજવૃક્ષષણ્ડં મહદ્વનં વિપ્રવરસ્ય રમ્યમ્ ।। ૨.૮૯.
એ મહાન બ્રાહ્મણ, દેવતાઓના પુરોહિત, ભરદ્વાજના આશ્રમ પાસે પહોંચીને, ભરતએ સુંદર ઝૂંપડાં અને વૃક્ષોથી ભરેલું મનોહર વન જોયું.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદયોધ્યાકાણ્ડે એકોનનવતિતમ: સર્ગ:
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર અને પ્રાચીન શ્રીમદ્ રામાયણના શ્રીમદ્ અયોધ્યાકાંડનો નવ્યાસી સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|નવતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center ભરદ્વાજાશ્રમં દૃષ્ટ્વા ક્રોશાદેવ નરર્ષભ: । બલં સર્વમવસ્થાપ્ય જગામ સહ મન્ત્રિભિ: ।। ૨.૯૦.
ભરદ્વાજના આશ્રમને દૂરથી જોઈને, પુરુષશ્રેષ્ઠે આખી સેનાને ત્યાં જ રોકી અને પોતાના મંત્રીઓ સાથે આગળ વધ્યો.