ઉત્તરીયમ્ ઇહ આસક્તમ્ સુવ્યક્તમ્ સીતયા તદા । તથા હ્ય્ એતે પ્રકાશન્તે સક્તાઃ કૌશેય તન્તવઃ ॥૨-૮૮-
અહીં સ્પષ્ટ રીતે સીતાજીનું ઉપરનું વસ્ત્ર અટવાયું છે; કારણ કે કાંસીના તાંકા અહીં ફસાયા દેખાય છે.
મન્યે ભર્તુઃ સુખા શય્યા યેન બાલા તપસ્વિની । સુકુમારી સતી દુહ્ખમ્ ન વિજાનાતિ મૈથિલી ॥૨-૮૮-
મને લાગે છે કે, આ શૈયા મારા ભાઈ માટે આરામદાયક હતી, જેના કારણે કુમારી, તપસ્વિ અને કોમળ માઇથિલી સીતાજી, સત્યવ્રતા હોવા છતાં, કોઈ દુઃખ અનુભવી નથી.
હા હન્તાસ્મિ નૃશમ્સોઽહમ્ યત્સભાર્યઃ કૃતેમમ । ઈદૃશીં રાઘવઃ શય્યામધિશેતે હ્યાનાથવત્ ॥૨-૮૮-
હાય! હું ખરેખર નિર્દય છું, કેમ કે મારા કારણે રાઘવજી પોતાની પત્ની સાથે આવી શૈયા પર અનાથ જેવો સુવે છે.
સાર્વભૌમ કુલે જાતઃ સર્વ લોક સુખ આવહઃ । સર્વ લોક પ્રિયઃ ત્યક્ત્વા રાજ્યમ્ પ્રિયમ્ અનુત્તમમ્ ॥૨-૮૮-
રાજવંશમાં જન્મેલા, સર્વેને સુખ આપનારા, સર્વેના પ્રિય એવા એણે પોતાનું સૌથી પ્રિય રાજ્ય ત્યજી દીધું છે.
કથમ્ ઇન્દીવર શ્યામો રક્ત અક્ષઃ પ્રિય દર્શનઃ । સુખ ભાગી ચ દુહ્ખ અર્હઃ શયિતો ભુવિ રાઘવઃ ॥૨-૮૮-
કેવી રીતે એ રાઘવ, જે નીલકમળ જેવો શ્યામ, લાલ આંખોવાળો, સૌને પ્રિય, સુખનો હકદાર છે, દુઃખનો નહિ, એ જમીન પર સુવે છે?
ધન્યઃ ખલુ મહાભાગો લક્ષ્મણઃ શુભલક્ષમણઃ । ભ્રાતરમ્ વિષમે કાલે યો રામમનુવર્તતે ॥૨-૮૮-
ખરેખર, શુભ લક્ષણોવાળા લક્ષ્મણ ધન્ય અને ભાગ્યશાળી છે, જે મુશ્કેલ સમયમાં પોતાના ભાઈ રામજીનું અનુસરણ કરે છે.
સિદ્ધ અર્થા ખલુ વૈદેહી પતિમ્ યા અનુગતા વનમ્ । વયમ્ સમ્શયિતાઃ સર્વે હીનાઃ તેન મહાત્મના ॥૨-૮૮-
નિષ્ઠાવાન વૈદેહી તો સાચે જ ધન્ય છે, જે પતિને અનુસરીને વનમાં ગઈ; પણ અમે બધા એ મહાન આત્માથી વિહોણા થઈ અશાંત છીએ.
અકર્ણ ધારા પૃથિવી શૂન્યા ઇવ પ્રતિભાતિ મા । ગતે દશરથે સ્વર્ગે રામે ચ અરણ્યમ્ આશ્રિતે ॥૨-૮૮-
દશરથ સ્વર્ગે ગયા અને રામજી વનમાં વસે છે ત્યારે, પૃથ્વી મને જાણે નદીઓ વગરની, ખાલી લાગી રહી છે.
ન ચ પ્રાર્થયતે કશ્ચિન્ મનસા અપિ વસુમ્ધરામ્ । વને અપિ વસતઃ તસ્ય બાહુ વીર્ય અભિરક્ષિતામ્ ॥૨-૮૮-
જે વનમાં રહે છે, તે પણ મનમાં પૃથ્વી ઈચ્છતો નથી, કેમ કે એ રામજીની બાહુબળથી સુરક્ષિત છે.
શૂન્ય સમ્વરણા રક્ષામ્ અયન્ત્રિત હય દ્વિપામ્ । અપાવૃત પુર દ્વારામ્ રાજ ધાનીમ્ અરક્ષિતામ્ ॥૨-૮૮-
જ્યાં સભાઓ ખાલી છે, ઘોડા અને હાથીઓ અણઘડ છે, શહેરના દ્વાર ખુલ્લા છે અને રાજભંડાર અરક્ષિત છે—
અપ્રહૃષ્ટ બલામ્ ન્યૂનામ્ વિષમસ્થામ્ અનાવૃતામ્ । શત્રવો ન અભિમન્યન્તે ભક્ષ્યાન્ વિષ કૃતાન્ ઇવ ॥૨-૮૮-
જ્યાં સેના નિરાશ, ઓછી, મુશ્કેલીમાં અને અસુરક્ષિત છે, ત્યાં દુશ્મનો પણ તેને ઈચ્છતા નથી, જેમ કે કોઈ ઝેરવાળું ખોરાક નહીં ખાય.
અદ્ય પ્રભૃતિ ભૂમૌ તુ શયિષ્યે અહમ્ તૃણેષુ વા । ફલ મૂલ અશનો નિત્યમ્ જટા ચીરાણિ ધારયન્ ॥૨-૮૮-
આજે થી હું પણ જમીન કે ઘાસ પર સુઈશ, હંમેશા ફળ અને મૂળ ખાઈશ અને જટા તથા વાલકળ પહેરીશ.
તસ્ય અર્થમ્ ઉત્તરમ્ કાલમ્ નિવત્સ્યામિ સુખમ્ વને । તમ્ પ્રતિશ્રવમ્ આમુચ્ય ન અસ્ય મિથ્યા ભવિષ્યતિ ॥૨-૮૮-
રામજી માટે, હવે બાકી રહેલો સમય હું આનંદથી વનમાં વિતાવીશ; આ વચન આપું છું, એ ખોટું નહીં થાય.
વસન્તમ્ ભ્રાતુર્ અર્થાય શત્રુઘ્નો મા અનુવત્સ્યતિ । લક્ષ્મણેન સહ તુ આર્યો અયોધ્યામ્ પાલયિષ્યતિ ॥૨-૮૮-
શત્રુઘ્ન ભાઈના હિત માટે મારી સાથે નહીં રહે; પણ લક્ષ્મણ સાથે આર્ય પુરૂષ અયોધ્યાનું રક્ષણ કરશે.
અભિષેક્ષ્યન્તિ કાકુત્સ્થમ્ અયોધ્યાયામ્ દ્વિજાતયઃ । અપિ મે દેવતાઃ કુર્યુર્ ઇમમ્ સત્યમ્ મનો રથમ્ । પ્રસાદ્યમાનઃ શિરસા મયા સ્વયમ્ । બહુ પ્રકારમ્ યદિ ન પ્રપત્સ્યતે ॥૨-૮૮-
અયોધ્યામાં દ્વિજજનો કકુત્સ્થ વંશજનું અભિષેક કરશે; દેવતાઓએ પણ મારી આ સાચી ઈચ્છા પૂરી કરે એવી પ્રાર્થના છે, હું મસ્તક નમાવી વિનંતી કરું છું, જો એ અનેક રીતે પાછા ન આવે તો.
તતોન્રુવત્સયામિ ચિરાય રાઘવમ્ । વનેચરમ્ નહ્રુતિ મામ્રુપેક્ષિત્રુમ્ ॥૨-૮૮-
પછી હું અહીં લાંબા સમય સુધી રહીશ, વનમાં વસતા રાઘવજી માટે તરસતો, કેમ કે હું તેમને છોડવાનો નથી.
thumb|એકોનનવતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center વ્યુષ્ય રાત્રિં તુ તત્રૈવ ગઙ્ગાકૂલે સ રાઘવ: । ભરત: કાલ્યમુત્થાય શત્રુઘ્નમિદમબ્રવીત્ ।। ૨.૮૯.
ગંગાના કિનારે રાત વિતાવીને, રાઘવ વહેલી સવારે ઉઠી શત્રુઘ્નને બોલ્યો.
શત્રુઘ્નોત્તિષ્ઠ કિં શેષે નિષાદાધિપતિં ગુહમ્ । શીઘ્રમાનય ભદ્રં તે તારયિષ્યતિ વાહિનીમ્ ।। ૨.૮૯.
શત્રુઘ્ન, ઉઠ! હજી શા માટે સુતો છે? નિષાદોના રાજા ગુહાને ઝડપથી બોલાવી લા. એ આપણું સૈન્ય સુરક્ષિત રીતે પાર ઉતારશે.
જાગર્મિ નાહં સ્વપિમિ તમેવાર્ય્યં વિચિન્તયન્ । ઇત્યેવમબ્રવીદ્ભ્રાત્રા શત્રુઘ્નોપિ પ્રચોદિત: ।। ૨.૮૯.
હું સુતો નથી, જાગી રહ્યો છું અને એ મહાન વ્યક્તિ વિશે જ વિચારતો રહ્યો છું. ભાઈએ આમ કહ્યાબાદ શત્રુઘ્ને આ રીતે જવાબ આપ્યો.
ઇતિ સંવદતોરેવમન્યોન્યં નરસિંહયો: । આગમ્ય પ્રાઞ્જલિ: કાલે ગુહો ભરતમબ્રવીત્ ।। ૨.૮૯.
આ રીતે બંને પુરુષસિંહો વાતો કરતા હતા ત્યારે, યોગ્ય સમયે ગુહા હાથ જોડીને ભરત પાસે આવ્યો.
કચ્ચિત્સુખં નદીતીરે ઽવાત્સી: કાકુત્સ્થ શર્વરીમ્ । કચ્ચિત્તે સહસૈન્યસ્ય તાવત્સર્વમનામયમ્ ।। ૨.૮૯.
કાકુત્સ્થ, તમે નદીના કિનારે રાત સુખથી વિતાવી? તમારું અને આખા સૈન્યનું બધું સારું છે ને?
ગુહસ્ય તત્તુ વચનં શ્રુત્વા સ્નેહાદુદીરિતમ્ । રામસ્યાનુવશો વાક્યં ભરતો ઽપીદમબ્રવીત્ ।। ૨.૮૯.
ગુહાના પ્રેમભર્યા શબ્દો સાંભળી, રામના આજ્ઞાપાલક ભરતે આ રીતે જવાબ આપ્યો.
સુખા ન: શર્વરી રાજન્ પૂજિતાશ્ચાપિ તે વયમ્ । ગઙ્ગાં તુ નૌભિર્બહ્વીભિર્દાશા: સન્તારયન્તુ ન: ।। ૨.૮૯.
રાજા, અમારે રાત સુખથી ગઈ અને તમે અમારો બહુ સન્માન કર્યો. હવે તારા નાવિકો ઘણી બધી નૌકાઓથી અમને ગંગા પાર ઉતારશે.
તતો ગુહ: સંત્વરિતં શ્રુત્વા ભરતશાસનમ્ । પ્રતિપ્રવિશ્ય નગરં તં જ્ઞાતિજનમબ્રવીત્ ।। ૨.૮૯.
ભરતની આજ્ઞા સાંભળી ગુહા તત્કાળ શહેરમાં ગયો અને પોતાના કુટુંબજનોને બોલાવ્યો.
ઉત્તિષ્ઠત પ્રબુધ્યધ્વં ભદ્રમસ્તુ ચ વ: સદા । નાવ: સમનુકર્ષધ્વં તારયિષ્યામ વાહિનીમ્ ।। ૨.૮૯.
ઉઠો, જાગો, હંમેશા તમારો કલ્યાણ થાય! નૌકાઓ એકઠી કરો, આપણે આખું સૈન્ય પાર ઉતારવું છે.
તે તથોક્તા: સમુત્થાય ત્વરિતા રાજશાસનાત્ । પઞ્ચ નાવાં શતાન્યાશુ સમાનિન્યુ: સમન્તત: ।। ૨.૮૯.
રાજાની આજ્ઞાથી તેઓ ઝડપથી ઊઠી ગયા અને ચારે બાજુથી પાંચસો નૌકાઓ એકઠી કરી લાવી.
અન્યા: સ્વસ્તિકવિજ્ઞેયા મહાઘણ્ટાધરા વરા: । શોભમાના: પતાકાભિર્યુક્તવાતા: સુસંહતા: ।। ૨.૮૯.
કેટલીક નૌકાઓ સ્વસ્તિકના ચિહ્નથી ઓળખાતી, મોટી ઘંટીઓથી શોભતી, ધ્વજાવાળી, પવનથી ચાલતી અને મજબૂત બનાવી હતી.
તત: સ્વસ્તિકવિજ્ઞેયાં પાણ્ડુકમ્બલસંવૃતામ્ । સનન્દિઘોષાં કલ્યાણીં ગુહો નાવમુપાહરત્ । તામારુરોહ ભરત: શત્રુઘ્નશ્ચ મહાબલ: ।। ૨.૮૯.
પછી ગુહાએ સ્વસ્તિકથી ચિહ્નિત, ફિક્કી ઓઢણીથી ઢંકાયેલી, શુભ નાદ કરતી અને સુંદર એવી નૌકા લાવી. તેમાં ભરત અને મહાબળશાળી શત્રુઘ્ન ચઢ્યા.
કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ યાશ્ચાન્યા રાજયોષિત: । પુરોહિતશ્ચ તત્પૂર્વં ગુરવો બ્રાહ્મણાશ્ચ યે । અનન્તરં રાજદારાસ્તથૈવ શકટાપણા: ।। ૨.૮૯.
કૌસલ્યા, સુમિત્રા અને અન્ય રાજમહિલાઓ, તેમના પહેલા પુરોહિત, ગુરુઓ અને બ્રાહ્મણો, પછી રાજપત્નીઓ અને રથ-દુકાનો પણ ગયા.
આવાસમાદીપયતાં તીર્થં ચાપ્યવગાહતામ્ । ભાણ્ડાનિ ચાદદાનાનાં ઘોષસ્ત્રિદિવમસ્પૃશત્ ।। ૨.૮૯.
જેમ તેઓએ તંબુ માટે અગ્નિ પ્રગટાવી અને તીર્થમાં પ્રવેશ કર્યો, તેમ સામાન ઉઠાવનારા લોકોનો ગોળગોળ અવાજ આકાશ સુધી પહોંચ્યો.