અસ્ય પ્રસાદાદ્ આશમ્સે લોકે અસ્મિન્ સુમહદ્ યશઃ । ધર્મ અવાપ્તિમ્ ચ વિપુલામ્ અર્થ અવાપ્તિમ્ ચ કેવલામ્ ॥૨-૮૬-
રામના પ્રસાદથી જ હું આ દુનિયામાં મહાન યશ, ધર્મની સિદ્ધિ અને વિશાળ સમૃદ્ધિની આશા રાખું છું.
સો અહમ્ પ્રિય સખમ્ રામમ્ શયાનમ્ સહ સીતયા । રક્ષિષ્યામિ ધનુષ્ પાણિઃ સર્વૈઃ સ્વૈર્ જ્નાતિભિઃ સહ ॥૨-૮૬-
હું મારા બધા સ્નેહીઓ સાથે, હાથમાં ધનુષ્ય લઈને, સીતાજી સાથે સુતા મારા પ્રિય મિત્ર રામની રક્ષા કરીશ.
ન હિ મે અવિદિતમ્ કિમ્ચિદ્ વને અસ્મિમઃ ચરતઃ સદા । ચતુર્ અન્ગમ્ હ્ય્ અપિ બલમ્ પ્રસહેમ વયમ્ યુધિ ॥૨-૮૬-
આ જંગલમાં ફરતો હોઉં ત્યારે મને અહીં કંઈ અજાણ્યું નથી; ચારેય પ્રકારની સેના પણ આવે તો અમે યુદ્ધમાં જીત લઈ શકીએ.
એવમ્ અસ્માભિર્ ઉક્તેન લક્ષ્મણેન મહાત્મના । અનુનીતા વયમ્ સર્વે ધર્મમ્ એવ અનુપશ્યતા ॥૨-૮૬-
આ રીતે મહાન આત્માવાળા લક્ષ્મણે, જે માત્ર ધર્મને જ જુએ છે, અમને સમજાવ્યા અને અમે બધા તેની વાત માની લીધી.
કથમ્ દાશરથૌ ભૂમૌ શયાને સહ સીતયા । શક્યા નિદ્રા મયા લબ્ધુમ્ જીવિતમ્ વા સુખાનિ વા ॥૨-૮૬-
દશરથપુત્ર રામ અને સીતા જમીન પર સુઈ રહ્યા છે ત્યારે હું કેવી રીતે નિદ્રા પામી શકું? કે પછી જીવન કે સુખનો અનુભવ કરી શકું?
યો ન દેવ અસુરૈઃ સર્વૈઃ શક્યઃ પ્રસહિતુમ્ યુધિ । તમ્ પશ્ય ગુહ સમ્વિષ્ટમ્ તૃણેષુ સહ સીતયા ॥૨-૮૬-
જેને દેવો અને દાનવો મળીને પણ યુદ્ધમાં હરાવી શક્યા નથી, એ રામને, ગુહા, હવે તું જોઈ, સીતા સાથે ઘાસ પર સુતેલા છે.
મહતા તપસા લબ્ધો વિવિધૈઃ ચ પરિશ્રમૈઃ । એકો દશરથસ્ય એષ પુત્રઃ સદૃશ લક્ષણઃ ॥૨-૮૬-
દશરથના આ એકમાત્ર પુત્ર, જે દરેક ગુણમાં પિતાને સમાન છે, મોટા તપ અને અનેક કષ્ટોથી પ્રાપ્ત થયા છે.
અસ્મિન્ પ્રવ્રાજિતે રાજા ન ચિરમ્ વર્તયિષ્યતિ । વિધવા મેદિની નૂનમ્ ક્ષિપ્રમ્ એવ ભવિષ્યતિ ॥૨-૮૬-
રામના વનવાસ પછી રાજા વધારે સમય જીવશે નહીં; નિશ્ચયે જ પૃથ્વી પણ વહેલી જ વિધવા બની જશે.
વિનદ્ય સુમહા નાદમ્ શ્રમેણ ઉપરતાઃ સ્ત્રિયઃ । નિર્ઘોષ ઉપરતમ્ નૂનમ્ અદ્ય રાજ નિવેશનમ્ ॥૨-૮૬-
સ્ત્રીઓએ ઉંચા અવાજે રડવું બંધ કરી દીધું છે, હવે રાજમહેલમાં પણ નિશ્ચયે શાંતિ છવાઈ ગઈ છે.
કૌસલ્યા ચૈવ રાજા ચ તથા એવ જનની મમ । ન આશમ્સે યદિ તે સર્વે જીવેયુઃ શર્વરીમ્ ઇમામ્ ॥૨-૮૬-
કૌસલ્યા, રાજા અને મારી માતા—મને આશા નથી કે એ ત્રણેય આ રાત જીવતા રહી શકે.
જીવેદ્ અપિ હિ મે માતા શત્રુઘ્નસ્ય અન્વવેક્ષયા । દુહ્ખિતા યા તુ કૌસલ્યા વીરસૂર્ વિનશિષ્યતિ ॥૨-૮૬-
મારી માતા તો શત્રુઘ્નની સંભાળ રાખીને કદાચ જીવશે, પણ કૌસલ્યા તો પોતાના વિરસૂત પુત્રના દુઃખે અવશ્ય મરી જશે.
અતિક્રાન્તમ્ અતિક્રાન્તમ્ અનવાપ્ય મનો રથમ્ । રાજ્યે રામમ્ અનિક્ષિપ્ય પિતા મે વિનશિષ્યતિ ॥૨-૮૬-
મારા પિતા, મનની ઇચ્છા પૂર્ણ કર્યા વિના અને રામને રાજ્ય પર બેસાડ્યા વિના, હવે જીવન છોડશે.
સિદ્ધ અર્થાઃ પિતરમ્ વૃત્તમ્ તસ્મિન્ કાલે હ્ય્ ઉપસ્થિતે । પ્રેત કાર્યેષુ સર્વેષુ સમ્સ્કરિષ્યન્તિ ભૂમિપમ્ ॥૨-૮૬-
જ્યારે એ સમય આવશે અને પિતા વિદાય લેશે, ત્યારે પોતાના હેતુ પ્રાપ્ત કરનાર બધા જ લોકો તેમના અંતિમ સંસ્કાર કરશે.
રમ્ય ચત્વર સમ્સ્થાનામ્ સુવિભક્ત મહા પથામ્ । હર્મ્ય પ્રાસાદ સમ્પન્નામ્ સર્વ રત્ન વિભૂષિતામ્ ॥૨-૮૬-
સુંદર ચોક, વિભાજિત વિશાળ માર્ગો, ભવ્ય મહેલો અને રાજમહેલો, અને સર્વપ્રકારના રત્નોથી શોભાયમાન એવી એ નગરી,
ગજ અશ્વ રથ સમ્બાધામ્ તૂર્ય નાદ વિનાદિતામ્ । સર્વ કલ્યાણ સમ્પૂર્ણામ્ હૃષ્ટ પુષ્ટ જન આકુલામ્ ॥૨-૮૬-
હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરપૂર, વાદ્યોના નાદથી ગુંજતી, સર્વ સુખોથી સંપન્ન અને આનંદી, સમૃદ્ધ લોકોથી ગભરાયેલી,
આરામ ઉદ્યાન સમ્પૂર્ણામ્ સમાજ ઉત્સવ શાલિનીમ્ । સુખિતા વિચરિષ્યન્તિ રાજ ધાનીમ્ પિતુર્ મમ ॥૨-૮૬-
ઉદ્યાનો અને બાગો, મેળા અને ઉત્સવો ભરપૂર એવી પિતાની રાજધાનીમાં લોકો આનંદથી વિહરે છે.
અપિ સત્ય પ્રતિજ્નેન સાર્ધમ્ કુશલિના વયમ્ । નિવૃત્તે સમયે હ્ય્ અસ્મિન્ સુખિતાઃ પ્રવિશેમહિ ॥૨-૮૬-
જ્યારે સત્યવચન રામ સાથે સલામત પાછા ફરીશું, ત્યારે અમે પણ આનંદથી એ નગરીમાં પ્રવેશીશું.
પરિદેવયમાનસ્ય તસ્ય એવમ્ સુમહાત્મનઃ । તિષ્ઠતો રાજ પુત્રસ્ય શર્વરી સા અત્યવર્તત ॥૨-૮૬-
એ મહાન આત્માવાન રાજકુમાર એમ જ દુઃખ વ્યક્ત કરતા ઉભા હતા, ત્યારે આખી રાત પસાર થઈ ગઈ.
પ્રભાતે વિમલે સૂર્યે કારયિત્વા જટા ઉભૌ । અસ્મિન્ ભાગીરથી તીરે સુખમ્ સમ્તારિતૌ મયા ॥૨-૮૬-
સવારના નિર્મળ સૂર્યે, અહીં ભાગીરથીના કિનારે મેં બંનેની જટાઓ ગૂંથાવી અને તેમને સુખથી વિદાય આપી.
જટા ધરૌ તૌ દ્રુમ ચીર વાસસૌ । મહા બલૌ કુન્જર યૂથપ ઉપમૌ । વર ઇષુ ચાપ અસિ ધરૌ પરમ્ તપૌ । વ્યવેક્ષમાણૌ સહ સીતયા ગતૌ ॥૨-૮૬-
જટાધારી, વૃક્ષછાલાના વસ્ત્રો પહેરેલા, મહાબળવાન અને હાથીના વડાની જેમ, ઉત્તમ ધનુષ્ય, બાણ અને તલવાર ધારણ કરનાર, પરમ તપસ્વી એ બંને, સીતા સાથે પાછળ જોઈને વનમાં ગયા.
thumb|સપ્તાશીતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે સપ્તાશીતિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યાકાંડના સત્તાસીમા સર્ગને સાંભળો.
ગુહસ્ય વચનમ્ શ્રુત્વા ભરતો ભૃશમ્ અપ્રિયમ્ । ધ્યાનમ્ જગામ તત્ર એવ યત્ર તત્ શ્રુતમ્ અપ્રિયમ્ ॥૨-૮૭-
ગુહાના દુઃખદ શબ્દો સાંભળીને ભરત ત્યાં જ ઊંડા વિચારમાં ડૂબી ગયા, જ્યાં તેમણે એ વાતો સાંભળી હતી.
સુકુમારો મહા સત્ત્વઃ સિમ્હ સ્કન્ધો મહા ભુજઃ । પુણ્ડરીક વિશાલ અક્ષઃ તરુણઃ પ્રિય દર્શનઃ ॥૨-૮૭-
સુંદર અને નાજુક, પણ અત્યંત બલવાન, સિંહ જેવી પહોળી છાતી અને મજબૂત હાથો ધરાવનાર, કમળ જેવી વિશાળ આંખો, યુવાન અને સૌને પ્રિય લાગતો એવો હતો.
પ્રત્યાશ્વસ્ય મુહૂર્તમ્ તુ કાલમ્ પરમ દુર્મનાઃ । પપાત સહસા તોત્રૈર્ હૃદિ વિદ્ધ ઇવ દ્વિપઃ ॥૨-૮૭-
થોડો શ્વાસ લઇને પણ ભારે દુઃખથી ભરાયેલો, એ અચાનક જમીન પર ઢળી પડ્યો, જાણે કોઈ હાથીને હૃદયમાં કાંટાથી ઘાયલ કર્યો હોય તેમ.
ભરતમ્ મુર્ચ્Cઇતમ્ દ્રુષ્ટ્વા વિવર્ણવદનો ગુહઃ । બભૂવ વ્યથિતસ્તત્ર ભૂમિકમ્પે યથા દ્રુમઃ ॥૨-૮૭-
ભરતને બેભાન પડેલો જોઈને ગુહાનું ચહેરું ફિક્કું પડી ગયું; એ ત્યાં ખૂબ જ દુઃખી થયો, જાણે ભૂકંપમાં વૃક્ષ હલાઈ જાય એમ.
તદ્ અવસ્થમ્ તુ ભરતમ્ શત્રુઘ્નો અનન્તર સ્થિતઃ । પરિષ્વજ્ય રુરોદ ઉચ્ચૈર્ વિસમ્જ્નઃ શોક કર્શિતઃ ॥૨-૮૭-
પછી નજીક ઊભેલા શત્રુઘ્ને એ અવસ્થામાં ભરતને ભેટી, ઊંચે અવાજે રડવા લાગ્યા, દુઃખથી કાંપતા અને બેભાન થઈ ગયા.
તતઃ સર્વાઃ સમાપેતુર્ માતરો ભરતસ્ય તાઃ । ઉપવાસ કૃશા દીના ભર્તૃ વ્યસન કર્શિતાઃ ॥૨-૮૭-
પછી ભરતની બધી માતાઓ ત્યાં ભેગી થઈ, ઉપવાસથી દુર્બળ, દુઃખી અને પતિના દુઃખથી કાંપતી.
તાઃ ચ તમ્ પતિતમ્ ભૂમૌ રુદન્ત્યઃ પર્યવારયન્ । કૌસલ્યા તુ અનુસૃત્ય એનમ્ દુર્મનાઃ પરિષસ્વજે ॥૨-૮૭-
એ બધી રડતી રડતી જમીન પર પડેલા ભરતને ઘેરીને ઊભી રહી; પણ કૌસલ્યા ખૂબ જ દુઃખી થઈ, તેની પાછળ જઈને ભરતને વળી વળી ભેટી.
વત્સલા સ્વમ્ યથા વત્સમ્ ઉપગૂહ્ય તપસ્વિની । પરિપપ્રગ્ચ્Cઅ ભરતમ્ રુદન્તી શોક લાલસા ॥૨-૮૭-
જેમ વાછલી પોતાની વાછરડાને પ્રેમથી ભેટે છે, તેમ તપસ્વિણી કૌસલ્યાએ ભરતને વળી વળી ભેટી, રડતી રહી અને દુઃખથી ભરાઈ ગઈ.
પુત્ર વ્યાધિર્ ન તે કચ્ચિત્ શરીરમ્ પરિબાધતે । અદ્ય રાજ કુલસ્ય અસ્ય ત્વદ્ અધીનમ્ હિ જીવિતમ્ ॥૨-૮૭-
મારા દીકરા, આશા છે કે તને કોઈ રોગ કે દુઃખ નથી લાગ્યું; હવે તો આ રાજકુલનું જીવન તારા પર જ આધાર રાખે છે.