શતમ્ સહસ્રાણિ અશ્વાનામ્ સમારૂઢાનિ રાઘવમ્ । અન્વયુર્ ભરતમ્ યાન્તમ્ રાજ પુત્રમ્ યશસ્વિનમ્ ॥૨-૮૩-
લાખ ઘોડા, સજ્જ અને સવાર સાથે, પ્રસિદ્ધ રાજકુમાર ભરતના પાછળ ચાલ્યા.
કૈકેયી ચ સુમિત્રા ચ કૌસલ્યા ચ યશસ્વિની । રામ આનયન સમ્હૃષ્ટા યયુર્ યાનેન ભાસ્વતા ॥૨-૮૩-
કૈકેયી, સુમિત્રા અને પ્રસિદ્ધ કૌશલ્યા, રામને પરત લાવવાનો આનંદ લઈને તેજસ્વી વાહનોમાં બેઠી નીકળી.
પ્રયાતાઃ ચ આર્ય સમ્ઘાતા રામમ્ દ્રષ્ટુમ્ સલક્ષ્મણમ્ । તસ્ય એવ ચ કથાઃ ચિત્રાઃ કુર્વાણા હૃષ્ટ માનસાઃ ॥૨-૮૩-
મહાનુભાવોનો સમૂહ પણ રામ અને લક્ષ્મણને જોવા હર્ષભેર નીકળી પડ્યો, અને તેઓ આનંદથી તેની વાતો કરતા જતા હતા.
મેઘ શ્યામમ્ મહા બાહુમ્ સ્થિર સત્ત્વમ્ દૃઢ વ્રતમ્ । કદા દ્રક્ષ્યામહે રામમ્ જગતઃ શોક નાશનમ્ ॥૨-૮૩-
ક્યારે આપણે મેઘ જેવો શ્યામ, મજબૂત ભુજાવાળો, સ્થિર મનવાળો અને દૃઢ પ્રતિજ્ઞ રામને, જે જગતનો દુઃખ દૂર કરે છે, જોઈશું?
દૃષ્ટએવ હિ નઃ શોકમ્ અપનેષ્યતિ રાઘવઃ । તમઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય સમુદ્યન્ન્ ઇવ ભાસ્કરઃ ॥૨-૮૩-
રાઘવને માત્ર જોઈ લેતાં જ આપણો દુઃખ દૂર થઈ જશે, જેમ ઉગતો સૂર્ય આખા જગતનું અંધકાર હટાવી દે છે.
ઇતિ એવમ્ કથયન્તઃ તે સમ્પ્રહૃષ્ટાઃ કથાઃ શુભાઃ । પરિષ્વજાનાઃ ચ અન્યોન્યમ્ યયુર્ નાગરિકાઃ તદા ॥૨-૮૩-
આ રીતે શુભ વાતો કરતા, આનંદિત નાગરિકો એકબીજાને ભેટી અને પછી ત્યાંથી વિદાય થયા.
યે ચ તત્ર અપરે સર્વે સમ્મતા યે ચ નૈગમાઃ । રામમ્ પ્રતિ યયુર્ હૃષ્ટાઃ સર્વાઃ પ્રકૃતયઃ તદા ॥૨-૮૩-
ત્યાં હાજર બધા માન્ય અને શહેરવાસીઓ પણ આનંદપૂર્વક રામ તરફ ચાલ્યા, બધા પ્રજાજનો એકસાથે જોડાયા.
મણિ કારાઃ ચ યે કેચિત્ કુમ્ભ કારાઃ ચ શોભનાઃ । સૂત્ર કર્મ કૃતઃ ચૈવ યે ચ શસ્ત્ર ઉપજીવિનઃ ॥૨-૮૩-
કેટલાક મણિકામીઓ, સુંદર કુંભીઓ, વણકર અને શસ્ત્ર દ્વારા જીવન ગુજારતા લોકો પણ હતા.
માયૂરકાઃ ક્રાકચિકા રોચકા વેધકાઃ તથા । દન્ત કારાઃ સુધા કારાઃ તથા ગન્ધ ઉપજીવિનઃ ॥૨-૮૩-
મોરના આભૂષણ બનાવનારા, લાકડું કાપનારા, ખોદકામ કરનારા, છિદ્ર પાડનારા, દાંતના કામવાળા, ચૂનાના કામવાળા અને સુગંધથી જીવન ચલાવનારા પણ હતા.
સુવર્ણ કારાઃ પ્રખ્યાતાઃ તથા કમ્બલ ધાવકાઃ । સ્નાપક આચ્ચાદકા વૈદ્યા ધૂપકાઃ શૌણ્ડિકાઃ તથા ॥૨-૮૩-
પ્રસિદ્ધ સોનાર, કમળા ધોવનારા, સ્નાન કરાવનારા, કપડા ઓઢાવનારા, વૈદ્યો, ધૂપ બનાવનારા અને માદક પદાર્થ બનાવનારા પણ ગયા.
રજકાઃ તુન્ન વાયાઃ ચ ગ્રામ ઘોષ મહત્તરાઃ । શૈલૂષાઃ ચ સહ સ્ત્રીભિર્ યાન્તિ કૈવર્તકાઃ તથા ॥૨-૮૩-
ધોબી, દરજી, મોટા ગામડાં અને પાળિયાવાળા, સ્ત્રીઓ સાથેના કલાકારો અને નૌકા ચલાવનારા પણ હતા.
સમાહિતા વેદવિદો બ્રાહ્મણા વૃત્ત સમ્મતાઃ । ગો રથૈઃ ભરતમ્ યાન્તમ્ અનુજગ્મુઃ સહસ્રશઃ ॥૨-૮૩-
વેદ જાણનારા અને સદાચારથી માન્ય બ્રાહ્મણો હજારોની સંખ્યામાં ગાય અને રથ સાથે ભરતને અનુસરી રહ્યા હતા.
સુવેષાઃ શુદ્ધ વસનાઃ તામ્ર મૃષ્ટ અનુલેપનાઃ । સર્વે તે વિવિધૈઃ યાનૈઃ શનૈઃ ભરતમ્ અન્વયુઃ ॥૨-૮૩-
બધા જ સુંદર વસ્ત્રો પહેરી, શુદ્ધ કપડાંમાં, ચમકતા તાંબાના આભૂષણોથી સજ્જ, વિવિધ વાહનોમાં ધીમે ધીમે ભરતને અનુસરી રહ્યા હતા.
પ્રહૃષ્ટ મુદિતા સેના સાન્વયાત્ કૈકયી સુતમ્ । ભ્રાતુરાનયને યાન્તમ્ ભરતમ્ ભ્રાતૃવત્સલમ્ ॥૨-૮૩-
સેનાએ પણ આનંદ અને ઉત્સાહથી ભરપૂર થઈ, ભાઈપ્રેમી ભરતને, જે ભાઈને પાછા લાવવા જઈ રહ્યો હતો, સાથે લીધા.
તે ગત્વા દૂરમધ્વાનમ્ રથમ્ યાનાશ્વકુઞ્જરૈઃ । સમાસેદુસ્તતો ગઙ્ગામ્ શૃઙ્ગિબેરપુરમ્ પ્રતિ ॥૨-૮૩-
રથ, વાહન, ઘોડા અને હાથીઓ દ્વારા લાંબું અંતર કાપીને, તેઓ ગંગા કિનારે, શ્રુંગિવેરપુર નજીક પહોંચી ગયા.
યત્ર રામસખો વીરો ગુહો જ્ઞાતિગણૈર્વૃતઃ । નિવસત્યપ્રમાદેન દેશમ્ તમ્ પરિપાલયન્ ॥૨-૮૩-
ત્યાં રામના મિત્ર, પરાક્રમી ગુહ, પોતાના કુટુંબજનો સાથે, એ પ્રદેશની ચાકસાઈથી રક્ષા કરતા રહેતા હતા.
ઉપેત્ય તીરમ્ ગઙ્ગાયાશ્ચક્રમાકૈરલઙ્કતમ્ । વ્યવતિષ્ઠત સા સેના ભરતસ્ય અનુયાયિની ॥૨-૮૩-
ગંગાના કિનારે, ચક્ર અને કુહાડા વડે શોભિત સ્થળે, ભરતની સાથે આવેલી એ સેનાએ ત્યાં વિરામ લીધો.
નિરીક્ષ્ય અનુગતામ્ સેનામ્ તામ્ ચ ગન્ગામ્ શિવ ઉદકામ્ । ભરતઃ સચિવાન્ સર્વાન્ અબ્રવીદ્ વાક્ય કોવિદઃ ॥૨-૮૩-
પાછળ આવેલી સેનાને અને શુભ ગંગાજળને જોઈ, વાણીમાં નિપુણ ભરતે પોતાના બધા મંત્રીઓને કહ્યું:
નિવેશયત મે સૈન્યમ્ અભિપ્રાયેણ સર્વશઃ । વિશ્રાન્તઃ પ્રતરિષ્યામઃ શ્વૈદાનીમ્ મહા નદીમ્ ॥૨-૮૩-
મારી સેનાને યોગ્ય રીતે દરેક જગ્યાએ ઠેરવી દો; હવે આરામ કર્યા પછી, આપણે આવતીકાલે આ મહાનદી પાર કરીશું.
દાતુમ્ ચ તાવદ્ ઇચ્ચામિ સ્વર્ ગતસ્ય મહી પતેઃ । ઔર્ધ્વદેહ નિમિત્ત અર્થમ્ અવતીર્ય ઉદકમ્ નદીમ્ ॥૨-૮૩-
હવે હું સ્વર્ગસ્થ રાજાના અંત્યક્રિયા માટે, નદી કિનારે જઈને જળ અર્પણ કરવા ઈચ્છું છું.
તસ્ય એવમ્ બ્રુવતઃ અમાત્યાઃ તથા ઇતિ ઉક્ત્વા સમાહિતાઃ । ન્યવેશયમ્સ્ તામઃ ચન્દેન સ્વેન સ્વેન પૃથક્ પૃથક્ ॥૨-૮૩-
જ્યારે તેણે આવું કહ્યું, ત્યારે તેના મંત્રીઓએ એકમતથી 'જેમ કહ્યું તેમ' કહી પોતાની પોતાની ટુકડીઓ સાથે સૈન્યને યોગ્ય રીતે ગોઠવી દીધું.
નિવેશ્ય ગન્ગામ્ અનુ તામ્ મહા નદીમ્ । ચમૂમ્ વિધાનૈઃ પરિબર્હ શોભિનીમ્ । ઉવાસ રામસ્ય તદા મહાત્મનો । વિચિન્તયાનો ભરતઃ નિવર્તનમ્ ॥૨-૮૩-
પછી ગંગા નદીના કિનારે સુંદર શસ્ત્રો અને સાધનોથી શોભતી એ સૈન્યને ગોઠવી, ભરત પોતાના મહાન સાથીઓ સાથે ત્યાં જ રહીને રામના પરત ફરવાની વાત વિચારી રહ્યો હતો.
thumb|ચતુરશીતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ચતુરશીતિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
આ શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો ચોર્યાસમો અધ્યાય છે.
તતઃ નિવિષ્ટામ્ ધ્વજિનીમ્ ગન્ગામ્ અન્વાશ્રિતામ્ નદીમ્ । નિષાદ રાજો દૃષ્ટ્વા એવ જ્ઞાતીન્ સમ્ત્વરિતઃ અબ્રવીત્ ॥૨-૮૪-
પછી, ગંગા નદીના કિનારે સૈન્ય ઊભું છે તે જોઈને નિષાદરાજે ઝડપથી પોતાના કુટુંબજનોને કહ્યું.
મહતી ઇયમ્ અતઃ સેના સાગર આભા પ્રદૃશ્યતે । ન અસ્ય અન્તમ્ અવગચ્ચામિ મનસા અપિ વિચિન્તયન્ ॥૨-૮૪-
આ બહુ મોટી સેનાને અહીં જોઈ શકાય છે, જે દરિયા જેવી તેજસ્વી લાગે છે; ઘણું વિચાર્યા પછી પણ એનો અંત મને દેખાતો નથી.
યથા તુ ખલુ દુર્ભદ્ધિર્ભરતઃ સ્વયમાગતઃ । સ એષ હિ મહા કાયઃ કોવિદાર ધ્વજો રથે ॥૨-૮૪-
ખરેખર, પોતે જ શક્તિશાળી ભરત અહીં આવ્યો છે, જેના રથ પર કોવિદારા વૃક્ષનું ધ્વજ છે.
બન્ધયિષ્યતિ વા દાશાન્ અથ વા અસ્માન્ વધિષ્યતિ । અથ દાશરથિમ્ રામમ્ પિત્રા રાજ્યાત્ વિવાસિતમ્ ॥૨-૮૪-
હવે તે અમને બાંધી પણ શકે છે, કે કદાચ મારી નાખે; અથવા, કારણ કે દશરથપુત્ર રામને પિતાએ રાજ્યમાંથી બહાર કાઢ્યા છે—
સમ્પન્નામ્ શ્રિયમન્વિચ્ચમ્સ્તસ્ય રાજ્ઞઃ સુદુર્લભામ્ । ભરતઃ કૈકેયી પુત્રઃ હન્તુમ્ સમધિગચ્ચતિ ॥૨-૮૪-
કૈકેયીપુત્ર ભરત કદાચ એ દુર્લભ રાજ્યલક્ષ્મી મેળવવા માટે રામને મારી નાખવા આવી રહ્યો છે.
ભર્તા ચૈવ સખા ચૈવ રામઃ દાશરથિર્ મમ । તસ્ય અર્થ કામાઃ સમ્નદ્ધા ગન્ગા અનૂપે અત્ર તિષ્ઠત ॥૨-૮૪-
દશરથપુત્ર રામ તો મારા માટે સ્વામી પણ છે અને મિત્ર પણ છે; તેથી, જે લોકો રામ માટે તત્પર છે, તેઓ અહીં ગંગા કિનારે તૈયાર રહે.
તિષ્ઠન્તુ સર્વ દાશાઃ ચ ગન્ગામ્ અન્વાશ્રિતા નદીમ્ । બલ યુક્તા નદી રક્ષા મામ્સ મૂલ ફલ અશનાઃ ॥૨-૮૪-
ગંગા કિનારે રહેતા બધા નિષાદો, જે બળવાન અને સજ્જ છે, તેઓ અહીં જ રહે, નદીનું રક્ષણ કરે અને માંસ, મૂળ અને ફળ ખાય.