ભરતસ્ય તુ તસ્ય આજ્ઞામ્ પ્રતિગૃહ્ય પ્રહર્ષિતઃ । રથમ્ ગૃહીત્વા પ્રયયૌ યુક્તમ્ પરમ વાજિભિઃ ॥૨-૮૨-
ભરતની આજ્ઞા આનંદથી સ્વીકારી, સુમંત્રે ઉત્તમ ઘોડાઓ જોડેલો રથ લાવ્યો અને આગળ વધ્યો.
સ રાઘવઃ સત્ય ધૃતિઃ પ્રતાપવાન્ । બ્રુવન્ સુયુક્તમ્ દૃઢ સત્ય વિક્રમઃ । ગુરુમ્ મહા અરણ્ય ગતમ્ યશસ્વિનમ્ । પ્રસાદયિષ્યન્ ભરતઃ અબ્રવીત્ તદા ॥૨-૮૨-
સત્યમાં અડગ અને પરાક્રમી એવા રાઘવ, જે સારી રીતે બોલે અને દૃઢ નિશ્ચય ધરાવે છે, એવા પોતાના મોટા ભાઈને મનાવવા માટે ભરતે ત્યારે કહ્યું.
તૂણ સમુત્થાય સુમન્ત્ર ગચ્ચ । બલસ્ય યોગાય બલ પ્રધાનાન્ । આનેતુમ્ ઇચ્ચામિ હિ તમ્ વનસ્થમ્ । પ્રસાદ્ય રામમ્ જગતઃ હિતાય ॥૨-૮૨-
સુમંત્ર, તું તરત ઊઠી જા અને સેનાના મુખ્યોને બોલાવી આખી સેના ભેગી કર. હું તો વનમાં રહેલા રામને જગતના હિત માટે પરત લાવવા ઇચ્છું છું.
સ સૂત પુત્રઃ ભરતેન સમ્યગ્ । આજ્ઞાપિતઃ સમ્પરિપૂર્ણ કામઃ । શશાસ સર્વાન્ પ્રકૃતિ પ્રધાનાન્ । બલસ્ય મુખ્યામઃ ચ સુહૃજ્ જનમ્ ચ ॥૨-૮૨-
ચારીયોતાના પુત્ર સુમંત્ર, ભરતની યોગ્ય આજ્ઞાથી સંપૂર્ણ તૃપ્ત થઈ, બધા મુખ્ય પ્રજાજનો, સેનાના નેતાઓ અને પોતાના મિત્રો ને આદેશ આપ્યો.
તતઃ સમુત્થાય કુલે કુલે તે । રાજન્ય વૈશ્યા વૃષલાઃ ચ વિપ્રાઃ । અયૂયુજન્ન્ ઉષ્ટ્ર રથાન્ ખરામઃ ચ। નાગાન્ હયામઃ ચૈવ કુલ પ્રસૂતાન્ ॥૨-૮૨-
પછી દરેક કુટુંબમાં ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર અને બ્રાહ્મણોએ પોતાના ઘરમાં ઉછેરેલા ઊંટ, રથ, ખચ્છર, હાથી અને ઘોડા જોડ્યા.
thumb|ત્ર્યશીતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ત્ર્યશીતિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો ત્ર્યશીતિતમો સર્ગ હવે સાંભળો.
તતઃ સમુત્થિતઃ કાલ્યમ્ આસ્થાય સ્યન્દન ઉત્તમમ્ । પ્રયયૌ ભરતઃ શીઘ્રમ્ રામ દર્શન કાન્ક્ષયા ॥૨-૮૩-
પછી ભરત વહેલી સવારમાં ઊઠીને ઉત્તમ રથમાં બેસી ઝડપથી રામના દર્શન માટે નીકળી પડ્યા.
અગ્રતઃ પ્રયયુસ્ તસ્ય સર્વે મન્ત્રિ પુરોધસઃ । અધિરુહ્ય હયૈઃ યુક્તાન્ રથાન્ સૂર્ય રથ ઉપમાન્ ॥૨-૮૩-
તેમના બધા મંત્રીઓ અને પુરોહિતો ઘોડા જોડેલા તેજસ્વી રથોમાં બેસીને, સૂર્યના રથ જેવાં, તેમની આગળ ચાલ્યા.
નવ નાગ સહસ્રાણિ કલ્પિતાનિ યથા વિધિ । અન્વયુર્ ભરતમ્ યાન્તમ્ ઇક્ષ્વાકુ કુલ નન્દનમ્ ॥૨-૮૩-
નવ હજાર સારી રીતે તૈયાર કરેલા હાથીઓ, નિયમ પ્રમાણે, ઇક્ષ્વાકુ વંશના આનંદરૂપ ભરતના પાછળ ચાલ્યા.
ષષ્ઠી રથ સહસ્રાણિ ધન્વિનો વિવિધ આયુધાઃ । અન્વયુર્ ભરતમ્ યાન્તમ્ રાજ પુત્રમ્ યશસ્વિનમ્ ॥૨-૮૩-
સાઠ હજાર રથો, વિવિધ શસ્ત્રો ધરાવતાં ધનુર્ધારીઓ સાથે, પ્રસિદ્ધ રાજકુમાર ભરતના પાછળ ચાલ્યા.
શતમ્ સહસ્રાણિ અશ્વાનામ્ સમારૂઢાનિ રાઘવમ્ । અન્વયુર્ ભરતમ્ યાન્તમ્ રાજ પુત્રમ્ યશસ્વિનમ્ ॥૨-૮૩-
લાખ ઘોડા, સજ્જ અને સવાર સાથે, પ્રસિદ્ધ રાજકુમાર ભરતના પાછળ ચાલ્યા.
કૈકેયી ચ સુમિત્રા ચ કૌસલ્યા ચ યશસ્વિની । રામ આનયન સમ્હૃષ્ટા યયુર્ યાનેન ભાસ્વતા ॥૨-૮૩-
કૈકેયી, સુમિત્રા અને પ્રસિદ્ધ કૌશલ્યા, રામને પરત લાવવાનો આનંદ લઈને તેજસ્વી વાહનોમાં બેઠી નીકળી.
પ્રયાતાઃ ચ આર્ય સમ્ઘાતા રામમ્ દ્રષ્ટુમ્ સલક્ષ્મણમ્ । તસ્ય એવ ચ કથાઃ ચિત્રાઃ કુર્વાણા હૃષ્ટ માનસાઃ ॥૨-૮૩-
મહાનુભાવોનો સમૂહ પણ રામ અને લક્ષ્મણને જોવા હર્ષભેર નીકળી પડ્યો, અને તેઓ આનંદથી તેની વાતો કરતા જતા હતા.
મેઘ શ્યામમ્ મહા બાહુમ્ સ્થિર સત્ત્વમ્ દૃઢ વ્રતમ્ । કદા દ્રક્ષ્યામહે રામમ્ જગતઃ શોક નાશનમ્ ॥૨-૮૩-
ક્યારે આપણે મેઘ જેવો શ્યામ, મજબૂત ભુજાવાળો, સ્થિર મનવાળો અને દૃઢ પ્રતિજ્ઞ રામને, જે જગતનો દુઃખ દૂર કરે છે, જોઈશું?
દૃષ્ટએવ હિ નઃ શોકમ્ અપનેષ્યતિ રાઘવઃ । તમઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય સમુદ્યન્ન્ ઇવ ભાસ્કરઃ ॥૨-૮૩-
રાઘવને માત્ર જોઈ લેતાં જ આપણો દુઃખ દૂર થઈ જશે, જેમ ઉગતો સૂર્ય આખા જગતનું અંધકાર હટાવી દે છે.
ઇતિ એવમ્ કથયન્તઃ તે સમ્પ્રહૃષ્ટાઃ કથાઃ શુભાઃ । પરિષ્વજાનાઃ ચ અન્યોન્યમ્ યયુર્ નાગરિકાઃ તદા ॥૨-૮૩-
આ રીતે શુભ વાતો કરતા, આનંદિત નાગરિકો એકબીજાને ભેટી અને પછી ત્યાંથી વિદાય થયા.
યે ચ તત્ર અપરે સર્વે સમ્મતા યે ચ નૈગમાઃ । રામમ્ પ્રતિ યયુર્ હૃષ્ટાઃ સર્વાઃ પ્રકૃતયઃ તદા ॥૨-૮૩-
ત્યાં હાજર બધા માન્ય અને શહેરવાસીઓ પણ આનંદપૂર્વક રામ તરફ ચાલ્યા, બધા પ્રજાજનો એકસાથે જોડાયા.
મણિ કારાઃ ચ યે કેચિત્ કુમ્ભ કારાઃ ચ શોભનાઃ । સૂત્ર કર્મ કૃતઃ ચૈવ યે ચ શસ્ત્ર ઉપજીવિનઃ ॥૨-૮૩-
કેટલાક મણિકામીઓ, સુંદર કુંભીઓ, વણકર અને શસ્ત્ર દ્વારા જીવન ગુજારતા લોકો પણ હતા.
માયૂરકાઃ ક્રાકચિકા રોચકા વેધકાઃ તથા । દન્ત કારાઃ સુધા કારાઃ તથા ગન્ધ ઉપજીવિનઃ ॥૨-૮૩-
મોરના આભૂષણ બનાવનારા, લાકડું કાપનારા, ખોદકામ કરનારા, છિદ્ર પાડનારા, દાંતના કામવાળા, ચૂનાના કામવાળા અને સુગંધથી જીવન ચલાવનારા પણ હતા.
સુવર્ણ કારાઃ પ્રખ્યાતાઃ તથા કમ્બલ ધાવકાઃ । સ્નાપક આચ્ચાદકા વૈદ્યા ધૂપકાઃ શૌણ્ડિકાઃ તથા ॥૨-૮૩-
પ્રસિદ્ધ સોનાર, કમળા ધોવનારા, સ્નાન કરાવનારા, કપડા ઓઢાવનારા, વૈદ્યો, ધૂપ બનાવનારા અને માદક પદાર્થ બનાવનારા પણ ગયા.
રજકાઃ તુન્ન વાયાઃ ચ ગ્રામ ઘોષ મહત્તરાઃ । શૈલૂષાઃ ચ સહ સ્ત્રીભિર્ યાન્તિ કૈવર્તકાઃ તથા ॥૨-૮૩-
ધોબી, દરજી, મોટા ગામડાં અને પાળિયાવાળા, સ્ત્રીઓ સાથેના કલાકારો અને નૌકા ચલાવનારા પણ હતા.
સમાહિતા વેદવિદો બ્રાહ્મણા વૃત્ત સમ્મતાઃ । ગો રથૈઃ ભરતમ્ યાન્તમ્ અનુજગ્મુઃ સહસ્રશઃ ॥૨-૮૩-
વેદ જાણનારા અને સદાચારથી માન્ય બ્રાહ્મણો હજારોની સંખ્યામાં ગાય અને રથ સાથે ભરતને અનુસરી રહ્યા હતા.
સુવેષાઃ શુદ્ધ વસનાઃ તામ્ર મૃષ્ટ અનુલેપનાઃ । સર્વે તે વિવિધૈઃ યાનૈઃ શનૈઃ ભરતમ્ અન્વયુઃ ॥૨-૮૩-
બધા જ સુંદર વસ્ત્રો પહેરી, શુદ્ધ કપડાંમાં, ચમકતા તાંબાના આભૂષણોથી સજ્જ, વિવિધ વાહનોમાં ધીમે ધીમે ભરતને અનુસરી રહ્યા હતા.
પ્રહૃષ્ટ મુદિતા સેના સાન્વયાત્ કૈકયી સુતમ્ । ભ્રાતુરાનયને યાન્તમ્ ભરતમ્ ભ્રાતૃવત્સલમ્ ॥૨-૮૩-
સેનાએ પણ આનંદ અને ઉત્સાહથી ભરપૂર થઈ, ભાઈપ્રેમી ભરતને, જે ભાઈને પાછા લાવવા જઈ રહ્યો હતો, સાથે લીધા.
તે ગત્વા દૂરમધ્વાનમ્ રથમ્ યાનાશ્વકુઞ્જરૈઃ । સમાસેદુસ્તતો ગઙ્ગામ્ શૃઙ્ગિબેરપુરમ્ પ્રતિ ॥૨-૮૩-
રથ, વાહન, ઘોડા અને હાથીઓ દ્વારા લાંબું અંતર કાપીને, તેઓ ગંગા કિનારે, શ્રુંગિવેરપુર નજીક પહોંચી ગયા.
યત્ર રામસખો વીરો ગુહો જ્ઞાતિગણૈર્વૃતઃ । નિવસત્યપ્રમાદેન દેશમ્ તમ્ પરિપાલયન્ ॥૨-૮૩-
ત્યાં રામના મિત્ર, પરાક્રમી ગુહ, પોતાના કુટુંબજનો સાથે, એ પ્રદેશની ચાકસાઈથી રક્ષા કરતા રહેતા હતા.
ઉપેત્ય તીરમ્ ગઙ્ગાયાશ્ચક્રમાકૈરલઙ્કતમ્ । વ્યવતિષ્ઠત સા સેના ભરતસ્ય અનુયાયિની ॥૨-૮૩-
ગંગાના કિનારે, ચક્ર અને કુહાડા વડે શોભિત સ્થળે, ભરતની સાથે આવેલી એ સેનાએ ત્યાં વિરામ લીધો.
નિરીક્ષ્ય અનુગતામ્ સેનામ્ તામ્ ચ ગન્ગામ્ શિવ ઉદકામ્ । ભરતઃ સચિવાન્ સર્વાન્ અબ્રવીદ્ વાક્ય કોવિદઃ ॥૨-૮૩-
પાછળ આવેલી સેનાને અને શુભ ગંગાજળને જોઈ, વાણીમાં નિપુણ ભરતે પોતાના બધા મંત્રીઓને કહ્યું:
નિવેશયત મે સૈન્યમ્ અભિપ્રાયેણ સર્વશઃ । વિશ્રાન્તઃ પ્રતરિષ્યામઃ શ્વૈદાનીમ્ મહા નદીમ્ ॥૨-૮૩-
મારી સેનાને યોગ્ય રીતે દરેક જગ્યાએ ઠેરવી દો; હવે આરામ કર્યા પછી, આપણે આવતીકાલે આ મહાનદી પાર કરીશું.
દાતુમ્ ચ તાવદ્ ઇચ્ચામિ સ્વર્ ગતસ્ય મહી પતેઃ । ઔર્ધ્વદેહ નિમિત્ત અર્થમ્ અવતીર્ય ઉદકમ્ નદીમ્ ॥૨-૮૩-
હવે હું સ્વર્ગસ્થ રાજાના અંત્યક્રિયા માટે, નદી કિનારે જઈને જળ અર્પણ કરવા ઈચ્છું છું.