અનુત્તમમ્ તત્ વચનમ્ નૃપ આત્મજ । પ્રભાષિતમ્ સમ્શ્રવણે નિશમ્ય ચ । પ્રહર્ષજાઃ તમ્ પ્રતિ બાષ્પ બિન્દવો । નિપેતુર્ આર્ય આનન નેત્ર સમ્ભવાઃ ॥૨-૭૯-
રાજકુમારે જે શ્રેષ્ઠ વચન કહ્યાં, એ સાંભળી આર્ય લોકોના આંખોમાંથી આનંદના આંસુ તેમના ચહેરા પર વહી પડ્યા.
ઊચુસ્ તે વચનમ્ ઇદમ્ નિશમ્ય હૃષ્ટાઃ । સામાત્યાઃ સપરિષદો વિયાત શોકાઃ । પન્થાનમ્ નર વર ભક્તિમાન્ જનઃ ચ । વ્યાદિષ્ટઃ તવ વચનાચ્ ચ શિલ્પિ વર્ગઃ ॥૨-૭૯-
આ સાંભળી મંત્રીઓ અને સભ્યોએ, દુઃખમુક્ત થઈ આનંદથી કહ્યું: 'તમારા આદેશથી ભક્તિભર્યા લોકો અને કારગરો રસ્તા માટે તૈયાર છે.'
thumb|અશીતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે અશીતિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો એંસીમો સર્ગ સાંભળવો છે.
અથ ભૂમિ પ્રદેશજ્ઞાઃ સૂત્ર કર્મ વિશારદાઃ । સ્વ કર્મ અભિરતાઃ શૂરાઃ ખનકા યન્ત્રકાઃ તથા ॥૨-૮૦-
પછી જમીન જાણનારા, માપકામમાં નિષ્ણાત, પોતાના કામમાં રુચિ ધરાવતા, બહાદુર ખોદકામ કરનાર અને યંત્રો ચલાવનારા લોકો નીકળી પડ્યા.
કર્મ અન્તિકાઃ સ્થપતયઃ પુરુષા યન્ત્ર કોવિદાઃ । તથા વર્ધકયઃ ચૈવ માર્ગિણો વૃક્ષ તક્ષકાઃ ॥૨-૮૦-
ત્યાં કામના વડા, યંત્રોમાં કુશળ પુરુષો, બાંધકામ કરનાર, રસ્તા બનાવનાર અને ઝાડ કાપનાર પણ હતા.
કૂપ કારાઃ સુધા કારા વમ્શ કર્મ કૃતઃ તથા । સમર્થા યે ચ દ્રષ્ટારઃ પુરતઃ તે પ્રતસ્થિરે ॥૨-૮૦-
કૂવો ખોદનારા, ચૂનાપૂરી કરનાર, વાંસનું કામ કરનાર અને માપકામમાં પાટુ ધરાવનારા લોકો પણ આગળ વધ્યા.
સ તુ હર્ષાત્ તમ્ ઉદ્દેશમ્ જન ઓઘો વિપુલઃ પ્રયાન્ । અશોભત મહા વેગઃ સાગરસ્ય ઇવ પર્વણિ ॥૨-૮૦-
આનંદથી ભરેલી મોટી જનમેદની એ સ્થળે જવા માટે નીકળી, અને એ લોકો પૂર્ણિમાના સાગર જેવો તેજસ્વી લાગતા.
તે સ્વ વારમ્ સમાસ્થાય વર્ત્મ કર્માણિ કોવિદાઃ । કરણૈઃ વિવિધ ઉપેતૈઃ પુરસ્તાત્ સમ્પ્રતસ્થિરે ॥૨-૮૦-
રસ્તા બનાવવામાં નિષ્ણાત એ લોકો પોતપોતાનું કામ સંભાળી, વિવિધ સાધનો લઈને આગળ વધ્યા.
લતા વલ્લીઃ ચ ગુલ્મામઃ ચ સ્થાણૂન્ અશ્મનએવ ચ । જનાઃ તે ચક્રિરે માર્ગમ્ ચિન્દન્તઃ વિવિધાન્ દ્રુમાન્ ॥૨-૮૦-
લતાવલ્લી, ઝાડઝાંખર, ઝાડ અને પથ્થરો કાપીને, એ લોકોએ વિવિધ વૃક્ષો કાપી રસ્તો સાફ કર્યો.
અવૃક્ષેષુ ચ દેશેષુ કેચિત્ વૃક્ષાન્ અરોપયન્ । કેચિત્ કુઠારૈઅઃ ટન્કૈઃ ચ દાત્રૈઃ ચિન્દન્ ક્વચિત્ ક્વચિત્ ॥૨-૮૦-
જ્યાં ઝાડ નહોતાં, ત્યાં કેટલાક લોકોએ વૃક્ષો વાવ્યાં; અને ક્યાંક ક્યાંક કેટલાકે કૂહાડા, કટાર અને દાતરથી ઝાડ કાપ્યાં.
અપરે વીરણ સ્તમ્બાન્ બલિનો બલવત્તરાઃ । વિધમન્તિ સ્મ દુર્ગાણિ સ્થલાનિ ચ તતઃ તતઃ ॥૨-૮૦-
બીજા બળવાન અને વધુ બળવાન પુરુષોએ વીરાણાના ઘન ઝાડઝાંખરા તોડી નાખ્યા અને અહીં-ત્યાં કઠિન પ્રદેશો સાફ કર્યા.
અપરે અપૂરયન્ કૂપાન્ પામ્સુભિઃ શ્વભ્રમ્ આયતમ્ । નિમ્ન ભાગામ્સ્ તથા કેચિત્ સમામઃ ચક્રુઃ સમન્તતઃ ॥૨-૮૦-
કેટલાએ કૂવામાં અને ઊંડા ખાડામાં રેત ભરીને તેને પુર્યા, અને કેટલાકે નીચા પડેલા ભાગોને સર્વત્ર સમાન કર્યા.
બબન્ધુર્ બન્ધનીયામઃ ચ ક્ષોદ્યાન્ સમ્ચુક્ષુદુસ્ તદા । બિભિદુર્ ભેદનીયામઃ ચ તામ્સ્ તાન્ દેશાન્ નરાઃ તદા ॥૨-૮૦-
જે બાંધવું જરૂરી હતું તે બાંધ્યું, જે સાફ કરવું હતું તે સાફ કર્યું અને જે તોડવું જરૂરી હતું તે સ્થળોને તોડી નાખ્યા.
અચિરેણ એવ કાલેન પરિવાહાન્ બહુ ઉદકાન્ । ચક્રુર્ બહુ વિધ આકારાન્ સાગર પ્રતિમાન્ બહૂન્ ॥૨-૮૦-
અલ્પ સમયમાં જ તેમણે અનેક પ્રકારના, દરિયા જેવાં વિશાળ પાણીના વહેણો બનાવી દીધા.
નિર્જલેષુ ચ દેશેષુ ખાનયામાસુરુત્તમાન્ । ઉદપાનાન્ બહુવિધાન્ વેદિકા પરિમણ્ડિતાન્ ॥૨-૮૦-
સૂકા પ્રદેશોમાં તેમણે વિવિધ આકારની વેદિકા વડે શોભિત એવા અનેક ઉત્તમ કૂવા ખોદ્યા.
સસુધા કુટ્ટિમ તલઃ પ્રપુષ્પિત મહી રુહઃ । મત્ત ઉદ્ઘુષ્ટ દ્વિજ ગણઃ પતાકાભિર્ અલમ્કૃતઃ ॥૨-૮૦-
ચોખ્ખા માટીના મજલાં, ફૂલેલા વૃક્ષો, મસ્ત પક્ષીઓના કલરવ અને ધ્વજાઓથી શોભાયમાન એવો માર્ગ સુંદર લાગતો હતો.
ચન્દન ઉદક સમ્સિક્તઃ નાના કુસુમ ભૂષિતઃ । બહ્વ્ અશોભત સેનાયાઃ પન્થાઃ સ્વર્ગ પથ ઉપમઃ ॥૨-૮૦-
ચંદનના પાણીથી છાંટેલો અને વિવિધ ફૂલો વડે શોભાયમાન, સેના માટેનો રસ્તો સ્વર્ગના માર્ગ જેવો તેજસ્વી લાગતો હતો.
આજ્ઞાપ્ય અથ યથા આજ્ઞપ્તિ યુક્તાઃ તે અધિકૃતા નરાઃ । રમણીયેષુ દેશેષુ બહુ સ્વાદુ ફલેષુ ચ ॥૨-૮૦-
પછી, નિયુક્ત અધિકારીઓએ આજ્ઞા પ્રમાણે મનોહર અને અનેક સ્વાદિષ્ટ ફળો ધરાવતા સ્થળો પસંદ કર્યા.
યો નિવેશઃ તુ અભિપ્રેતઃ ભરતસ્ય મહાત્મનઃ । ભૂયઃ તમ્ શોભયામ્ આસુર્ ભૂષાભિર્ ભૂષણ ઉપમમ્ ॥૨-૮૦-
મહાન આત્માવાળા ભરતજીને જે વસવાટ માટેનું સ્થાન ગમ્યું હતું, તેને વધુ શોભાવંત બનાવવામાં આવ્યું, જાણે કોઈ અણમોલ રત્ન હોય.
નક્ષત્રેષુ પ્રશસ્તેષુ મુહૂર્તેષુ ચ તદ્વિદઃ । નિવેશમ્ સ્થાપયામ્ આસુર્ ભરતસ્ય મહાત્મનઃ ॥૨-૮૦-
જાણકારોએ શુભ નક્ષત્ર અને મુહૂર્ત પસંદ કરીને મહાન આત્માવાળા ભરતજી માટે વસવાટનું સ્થાન સ્થાપ્યું.
બહુ પામ્સુ ચયાઃ ચ અપિ પરિખા પરિવારિતાઃ । તન્ત્ર ઇન્દ્ર કીલ પ્રતિમાઃ પ્રતોલી વર શોભિતાઃ ॥૨-૮૦-
મોટા રેતના ઢગલા અને ખાડીઓથી ઘેરાયેલું, ઇન્દ્રના યંત્ર જેવાં દંડ અને સુંદર મુખ્ય પ્રવેશદ્વારો વડે તે સ્થળ શોભાયમાન બન્યું.
પ્રાસાદ માલા સમ્યુક્તાઃ સૌધ પ્રાકાર સમ્વૃતાઃ । પતાકા શોભિતાઃ સર્વે સુનિર્મિત મહા પથાઃ ॥૨-૮૦-
મહેલોની પંક્તિઓ, ભવ્ય મકાનો અને કોટથી ઘેરાયેલું, ધ્વજાઓથી શોભાયમાન અને વિશાળ, સારી રીતે બનેલા માર્ગો ધરાવતું હતું.
વિસર્પત્ભિર્ ઇવ આકાશે વિટન્ક અગ્ર વિમાનકૈઃ । સમુચ્ચ્રિતૈઃ નિવેશાઃ તે બભુઃ શક્ર પુર ઉપમાઃ ॥૨-૮૦-
આકાશમાં જાણે તરતા હોય એવા ઉંચા મકાનોના શિખરો સાથે, તે વસવાટ સ્થળો ઇન્દ્રના શહેર જેવાં દેખાતા હતા.
જાહ્નવીમ્ તુ સમાસાદ્ય વિવિધ દ્રુમ કાનનામ્ । શીતલ અમલ પાનીયામ્ મહા મીન સમાકુલામ્ ॥૨-૮૦-
જ્યાં અનેક પ્રકારના વૃક્ષો અને વનોથી ઘેરાયેલી, ઠંડા અને શુદ્ધ પાણીથી ભરપૂર તથા મોટા માછલીઓથી ભરેલી ગંગાજીને તેઓ પહોંચ્યા.
સચન્દ્ર તારા ગણ મણ્ડિતમ્ યથા । નભઃ ક્ષપાયામ્ અમલમ્ વિરાજતે । નર ઇન્દ્ર માર્ગઃ સ તથા વ્યરાજત । ક્રમેણ રમ્યઃ શુભ શિલ્પિ નિર્મિતઃ ॥૨-૮૦-
જેમ ચાંદણી રાત્રે ચાંદ્ર અને તારાઓથી શોભાયમાન આકાશ તેજ આપે છે, તેમ સુંદર રીતે નિર્મિત અને શ્રેષ્ઠ શિલ્પીઓ દ્વારા બનાવેલો રાજમાર્ગ પણ ક્રમશઃ તેજસ્વી લાગતો હતો.
thumb|એકાશીતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે એકાશીતિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકી રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો એકાસીમો સર્ગ સાંભળો.
તતઃ નાન્દી મુખીમ્ રાત્રિમ્ ભરતમ્ સૂત માગધાઃ । તુષ્ટુવુર્ વાગ્ વિશેષજ્ઞાઃ સ્તવૈઃ મન્ગલ સમ્હિતૈઃ ॥૨-૮૧-
પછી, શુભ રાત્રિએ, સૂત અને માગધ ગાયકોએ શુભ આશીર્વાદ અને મંગલગીતોથી ભરતજીની પ્રશંસા કરી.
સુવર્ણ કોણ અભિહતઃ પ્રાણદદ્ યામ દુન્દુભિઃ । દધ્મુઃ શન્ખામઃ ચ શતશો વાદ્યામઃ ચ ઉચ્ચ અવચ સ્વરાન્ ॥૨-૮૧-
સુવર્ણ કિનારીવાળી યામદુંદુભિ વાગી ઉઠી; શતાવધિ શંખો વગાડાયા અને વાદ્યો ઊંચા-નીચા સ્વરમાં વગાડવામાં આવ્યા.
સ તૂર્ય ઘોષઃ સુમહાન્ દિવમ્ આપૂરયન્ન્ ઇવ । ભરતમ્ શોક સમ્તપ્તમ્ ભૂયઃ શોકૈઃ અરન્ધ્રયત્ ॥૨-૮૧-
તે મહાન વાદ્યનો અવાજ જાણે આકાશ સુધી ગૂંજી ઉઠ્યો હોય એમ, ભરતના મનમાં જે પહેલેથી જ દુઃખ ભરેલું હતું, તેમાં વધુ શોક ઉમેરતો ગયો.
તતઃ પ્રબુદ્ધો ભરતઃ તમ્ ઘોષમ્ સમ્નિવર્ત્ય ચ । ન અહમ્ રાજા ઇતિ ચ અપિ ઉક્ત્વા શત્રુઘ્નમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥૨-૮૧-
પછી ભરતે જાગીને એ અવાજ બંધ કરાવ્યો અને કહ્યું, 'હું રાજા નથી,' એમ કહી શત્રુઘ્નને આ રીતે સંબોધન કર્યું.