બલવાન્ વીર્ય સમ્પન્નો લક્ષ્મણો નામ યો અપિ અસૌ । કિમ્ ન મોચયતે રામમ્ કૃત્વા અપિ પિતૃ નિગ્રહમ્ ॥૨-૭૮-
લક્ષ્મણ તો બળવાન અને પરાક્રમી છે, છતાં એ પિતાને રોકીને પણ રામને મુક્ત કેમ નથી કરતો?
પૂર્વમ્ એવ તુ નિગ્રાહ્યઃ સમવેક્ષ્ય નય અનયૌ । ઉત્પથમ્ યઃ સમારૂઢો નાર્યા રાજા વશમ્ ગતઃ ॥૨-૭૮-
અમારા પિતા સ્ત્રીના વશ થઈને સાચા માર્ગથી ભટકી ગયા છે, એમને તો પહેલા જ યોગ્ય-અયોગ્ય જોઈને અટકાવા જોઈએ હતા.
ઇતિ સમ્ભાષમાણે તુ શત્રુઘ્ને લક્ષ્મણ અનુજે । પ્રાગ્ દ્વારે અભૂત્ તદા કુબ્જા સર્વ આભરણ ભૂષિતા ॥૨-૭૮-
જ્યારે લક્ષ્મણના નાના ભાઈ શત્રુઘ્ન એ રીતે બોલી રહ્યા હતા, ત્યારે બધાં આભૂષણોથી સજ્જ કુબ્જા પૂર્વ દ્વારે દેખાઈ.
લિપ્તા ચન્દન સારેણ રાજ વસ્ત્રાણિ બિભ્રતી । વિવિધમ્ વિવિધૈસ્તૈસ્તૈર્ભૂષણૈશ્ચ વિભૂષિતા ॥૨-૭૮-
શુદ્ધ ચંદન લગાવેલું, રાજવી વસ્ત્રો પહેરેલા અને અનેક પ્રકારના આભૂષણોથી શોભતા, એ ખૂબ તેજસ્વી લાગી.
મેખલા દામભિઃ ચિત્રૈ રજ્જુ બદ્ધા ઇવ વાનરી । બભાસે બહુભિર્બદ્ધા રજ્જુબદ્દેવ વાનરી ॥૨-૭૮-
રંગીન કમરપટ્ટા અને અનેક દોરડાંથી બંધાયેલી, એ બહુ દોરડાંથી બંધાયેલી વાનર જેવી દેખાતી હતી.
તામ્ સમીક્ષ્ય તદા દ્વાહ્સ્થો ભૃશમ્ પાપસ્ય કારિણીમ્ । ગૃહીત્વા અકરુણમ્ કુબ્જામ્ શત્રુઘ્નાય ન્યવેદયત્ ॥૨-૭૮-
એને જોઈને, દ્વારપાલે તરત ઓળખી લીધું કે આ દુષ્કર્મ કરનાર છે. દયારહિત કુબ્જાને પકડીને શત્રુઘ્ન પાસે લઈ ગયો.
યસ્યાઃ કૃતે વને રામઃ ન્યસ્ત દેહઃ ચ વઃ પિતા । સા ઇયમ્ પાપા નૃશમ્સા ચ તસ્યાઃ કુરુ યથા મતિ ॥૨-૭૮-
જેણે કારણે રામ વનમાં ગયા અને તમારા પિતાએ પણ દેહ છોડ્યો, એ પાપી અને નિર્દય સ્ત્રી અહીં છે—તમે જે યોગ્ય માનો તે કરો.
શત્રુઘ્નઃ ચ તત્ આજ્ઞાય વચનમ્ ભૃશ દુહ્ખિતઃ । અન્તઃ પુર ચરાન્ સર્વાન્ ઇતિ ઉવાચ ધૃત વ્રતઃ ॥૨-૭૮-
આ વાત સાંભળી, દુઃખથી ભરાયેલા પણ દૃઢ સંકલ્પવાળા શત્રુઘ્ને આંતઃપુરના બધા સેવકોને કહ્યું.
તીવ્રમ્ ઉત્પાદિતમ્ દુહ્ખમ્ ભ્રાતૃઋણામ્ મે તથા પિતુઃ । યયા સા ઇયમ્ નૃશમ્સસ્ય કર્મણઃ ફલમ્ અશ્નુતામ્ ॥૨-૭૮-
જેના કારણે મારા ભાઈઓ અને પિતાને એટલું મોટું દુઃખ સહન કરવું પડ્યું, એના દુષ્કર્મનું ફળ હવે એને ભોગવવા દો.
એવમ્ ઉક્તા ચ તેન આશુ સખી જન સમાવૃતા । ગૃહીતા બલવત્ કુબ્જા સા તત્ ગૃહમ્ અનાદયત્ ॥૨-૭૮-
આ રીતે કહેતાં જ, પોતાના સાથીઓથી ઘેરાયેલી કુબ્જાને જોરથી પકડી લેવામાં આવી અને એ રડતી-રડતી એ ઘરમાં ખેંચાઈ ગઈ.
તતઃ સુભૃશ સમ્તપ્તઃ તસ્યાઃ સર્વઃ સખી જનઃ । ક્રુદ્ધમ્ આજ્ઞાય શત્રુઘ્નમ્ વ્યપલાયત સર્વશઃ ॥૨-૭૮-
પછી, શત્રુઘ્નના ક્રોધને જોઈ, તેના બધા સાથીઓ ખૂબ જ ગભરાઈ ગયા અને દરેક દિશામાં ભાગી ગયા.
અમન્ત્રયત કૃત્સ્નઃ ચ તસ્યાઃ સર્વ સખી જનઃ । યથા અયમ્ સમુપક્રાન્તઃ નિહ્શેષમ્ નઃ કરિષ્યતિ ॥૨-૭૮-
કુબ્જાની બધી સાથીઓએ એકબીજાને કહ્યું: 'હવે એ આપણાં પર આવી પડ્યો છે, તો આપણું સંપૂર્ણ નાશ કરી દેશે.'
સાનુક્રોશામ્ વદાન્યામ્ ચ ધર્મજ્ઞામ્ ચ યશસ્વિનીમ્ । કૌસલ્યામ્ શરણમ્ યામઃ સા હિ નો અસ્તુ ધ્રુવા ગતિઃ ॥૨-૭૮-
'ચાલો, આપણે સૌ કૌશલ્યાના આશ્રયે જઈએ, જે દયાળુ, ઉદાર, ધર્મને જાણનારી અને પ્રખ્યાત છે; એ જ આપણું સાચું રક્ષણ કરશે.'
સ ચ રોષેણ તામ્ર અક્ષઃ શત્રુઘ્નઃ શત્રુ તાપનઃ । વિચકર્ષ તદા કુબ્જામ્ ક્રોશન્તીમ્ પૃથિવી તલે ॥૨-૭૮-
પછી ક્રોધથી આંખ લાલ થયેલા, શત્રુઓને દંડ આપનાર શત્રુઘ્ને, રડતી કુબ્જાને જમીન પર ખેંચી લઈ ગયો.
તસ્યા હિ આકૃષ્યમાણાયા મન્થરાયાઃ તતઃ તતઃ । ચિત્રમ્ બહુ વિધમ્ ભાણ્ડમ્ પૃથિવ્યામ્ તત્ વ્યશીર્યત ॥૨-૭૮-
મંથરા જ્યાં જ્યાં ખેંચાઈ રહી હતી, ત્યાં ત્યાં તેના અનેક પ્રકારના સુંદર આભૂષણો જમીન પર છૂટા પડી ગયા.
તેન ભાણ્ડેન સમ્કીર્ણમ્ શ્રીમદ્ રાજ નિવેશનમ્ । અશોભત તદા ભૂયઃ શારદમ્ ગગનમ્ યથા ॥૨-૭૮-
આ ભાતભાતના આભૂષણોથી રાજમહેલ એ સમયે શરદના આકાશ જેવું સુંદર લાગતું હતું.
સ બલી બલવત્ ક્રોધાત્ ગૃહીત્વા પુરુષ ઋષભઃ । કૈકેયીમ્ અભિનિર્ભર્ત્સ્ય બભાષે પરુષમ્ વચઃ ॥૨-૭૮-
પછી તે પરાક્રમી પુરુષશ્રેષ્ઠે કુપિત થઈને કૈકેયીને કડક શબ્દોમાં ઠપકો આપ્યો અને કરકસરથી બોલ્યો.
તૈઃ વાક્યૈઃ પરુષૈઃ દુહ્ખૈઃ કૈકેયી ભૃશ દુહ્હિતા । શત્રુઘ્ન ભય સમ્ત્રસ્તા પુત્રમ્ શરણમ્ આગતા ॥૨-૭૮-
આ કઠોર અને દુ:ખદ શબ્દો સાંભળીને કૈકેયી ખૂબ જ ગભરાઈ ગઈ અને શત્રુઘ્નના રોષથી ડરીને પોતાના પુત્ર પાસે આશરો લેવા ગઈ.
તામ્ પ્રેક્ષ્ય ભરતઃ ક્રુદ્ધમ્ શત્રુઘ્નમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ । અવધ્યાઃ સર્વ ભૂતાનામ્ પ્રમદાઃ ક્ષમ્યતામ્ ઇતિ ॥૨-૭૮-
શત્રુઘ્નને ગુસ્સેમાં જોઈને ભરતે તેને કહ્યું: 'સ્ત્રીઓને કોઈ પણ જીવ મારતો નથી, તેને માફ કરી દે.'
હન્યામ્ અહમ્ ઇમામ્ પાપામ્ કૈકેયીમ્ દુષ્ટ ચારિણીમ્ । યદિ મામ્ ધાર્મિકો રામઃ ન અસૂયેન્ માતૃ ઘાતકમ્ ॥૨-૭૮-
'હું આ પાપી અને દુષ્ટ વર્તન કરનાર કૈકેયીને મારી નાખું, જો ધર્મનિષ્ઠ રામ મને માતૃહંતક કહીને દોષ ન આપે.'
ઇમામ્ અપિ હતામ્ કુબ્જામ્ યદિ જાનાતિ રાઘવઃ । ત્વામ્ ચ મામ્ ચૈવ ધર્મ આત્મા ન અભિભાષિષ્યતે ધ્રુવમ્ ॥૨-૭૮-
'જો રામને ખબર પડે કે આ કુબજ પણ મારી નાખાઈ છે, તો તે ચોક્કસપણે તું કે હું, બંને સાથે વાત નહીં કરે.'
ભરતસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શત્રુઘ્નઃ લક્ષ્મણ અનુજઃ । ન્યવર્તત તતઃ રોષાત્ તામ્ મુમોચ ચ મન્થરામ્ ॥૨-૭૮-
ભરતના શબ્દો સાંભળીને લક્ષ્મણનો નાના ભાઈ શત્રુઘ્ને પોતાનો રોષ થંભાવ્યો અને મંથરાને છોડી દીધી.
સા પાદ મૂલે કૈકેય્યા મન્થરા નિપપાત હ । નિહ્શ્વસન્તી સુદુહ્ખ આર્તા કૃપણમ્ વિલલાપ ચ ॥૨-૭૮-
મંથરા કૈકેયીના પગ પાસે પડી ગઈ, ઊંડી ઉદાસીનતા અને દુ:ખથી હાંફતી હતી અને દયનીય રીતે રડવા લાગી.
શત્રુઘ્ન વિક્ષેપ વિમૂઢ સમ્જ્ઞામ્ । સમીક્ષ્ય કુબ્જામ્ ભરતસ્ય માતા । શનૈઃ સમાશ્વાસયદ્ આર્ત રૂપામ્ । ક્રૌન્ચીમ્ વિલગ્નામ્ ઇવ વીક્ષમાણામ્ ॥૨-૭૮-
શત્રુઘ્નના ઉપદ્રવથી મૂંઝાયેલી કુબજને જોઈને, ભરતની માતા કૈકેયીએ ધીમે ધીમે તેને શાંત પાડી, જે દુ:ખી પંખીની જેમ તેની સાથે ચોંટાઈ રહી હતી.
thumb|એકોનાશીતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે એકોનાશીતિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો ઓગણાસીમો સર્ગ સાંભળો.
તતઃ પ્રભાત સમયે દિવસે અથ ચતુર્દશે । સમેત્ય રાજ કર્તારઃ ભરતમ્ વાક્યમ્ અબ્રુવન્ ॥૨-૭૯-
પછી ચૌદમા દિવસે વહેલી સવારે રાજમંત્રીઓ ભેગા થયા અને ભરતને કહ્યું.
ગતઃ દશરથઃ સ્વર્ગમ્ યો નો ગુરુતરઃ ગુરુઃ । રામમ્ પ્રવ્રાજ્ય વૈ જ્યેષ્ઠમ્ લક્ષ્મણમ્ ચ મહા બલમ્ ॥૨-૭૯-
'અમારા સૌથી મોટા વડીલ દશરથ સ્વર્ગે ગયા છે, જેમણે જ્યેષ્ઠ રામ અને પરાક્રમી લક્ષ્મણને વનમાં મોકલ્યા.'
ત્વમ્ અદ્ય ભવ નો રાજા રાજ પુત્ર મહા યશઃ । સમ્ગત્યા ન અપરાધ્નોતિ રાજ્યમ્ એતત્ અનાયકમ્ ॥૨-૭૯-
'હવે, મહાન યશસ્વી રાજકુમાર, તું આજે અમારો રાજા બન, કારણ કે રાજ્યને નેતા વિના રાખવું યોગ્ય નથી.'
આભિષેચનિકમ્ સર્વમ્ ઇદમ્ આદાય રાઘવ । પ્રતીક્ષતે ત્વામ્ સ્વ જનઃ શ્રેણયઃ ચ નૃપ આત્મજ ॥૨-૭૯-
'આ બધું અભિષેક માટે તૈયાર છે, હે રાઘવ; તારા લોકો અને વેપારી વર્ગ, હે રાજકુમાર, તારી રાહ જોઈ રહ્યા છે.'
રાજ્યમ્ ગૃહાણ ભરત પિતૃ પૈતામહમ્ મહત્ । અભિષેચય ચ આત્માનમ્ પાહિ ચ અસ્માન્ નર ઋષભ ॥૨-૭૯-
'પિતા અને દાદાનું આ મહાન રાજ્ય સ્વીકારી લે, ભરત; પોતાનો અભિષેક કર અને અમને રક્ષા કર, પુરુષશ્રેષ્ઠ.'