તથા તુ શપથૈઃ કષ્ટૈઃ શપમાનમ્ અચેતનમ્ । ભરતમ્ શોક સમ્તપ્તમ્ કૌસલ્યા વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥૨-૭૫-
ભયાનક શપથો લેતા અને દુઃખથી વ્યાકુળ, બેભાન ભરતને જોઈને, કૌસલ્યાએ આ રીતે કહ્યું.
મમ દુહ્ખમ્ ઇદમ્ પુત્ર ભૂયઃ સમુપજાયતે । શપથૈઃ શપમાનો હિ પ્રાણાન્ ઉપરુણત્સિ મે ॥૨-૭૫-
પુત્ર, તું આવા શપથો લે છે, એથી મારું દુઃખ વધુ વધી જાય છે, કારણ કે તું મારા પ્રાણ લઈ રહ્યો છે.
દિષ્ટ્યા ન ચલિતઃ ધર્માત્ આત્મા તે સહ લક્ષ્મણઃ । વત્સ સત્ય પ્રતિજ્ઞો મે સતામ્ લોકાન્ અવાપ્સ્યસિ ॥૨-૭૫-
હે વત્સ, તારી આત્મા અને લક્ષ્મણ સાથે મળીને ધર્મથી કદી વિમુખ નથી થઈ. મારા સચ્ચોટ વચન પાળનાર દીકરા, તું સજ્જનોના લોકને અવશ્ય પ્રાપ્ત કરશે.
ઇત્યુક્ત્વા ચાઙ્કમાનીય ભરતમ્ ભ્રાતૃવત્સલમ્ । પરિષ્વજ્ય મહાબાહુમ્ રુરોદ ભૃશદુઃખિતા ॥૨-૭૫-
આવું કહી, ભાઈઓને પ્રેમ કરનાર ભરતને કૌશલ્યા ગોદમાં બેસાડ્યા, તેમના મજબૂત હાથોને ભેટી, અને ભારે દુઃખથી રડવા લાગી.
એવમ્ વિલપમાનસ્ય દુહ્ખ આર્તસ્ય મહાત્મનઃ । મોહાચ્ ચ શોક સમ્રોધાત્ બભૂવ લુલિતમ્ મનઃ ॥૨-૭૫-
મહાન આત્માવાળા ભરત દુઃખ અને વ્યથા વચ્ચે વિલાપ કરતા હતા, ત્યારે શોક અને મોહથી તેમનું મન ખૂબ અસ્વસ્થ થઈ ગયું.
લાલપ્યમાનસ્ય વિચેતનસ્ય । પ્રનષ્ટ બુદ્ધેઃ પતિતસ્ય ભૂમૌ । મુહુર્ મુહુર્ નિહ્શ્વસતઃ ચ દીર્ઘમ્ । સા તસ્ય શોકેન જગામ રાત્રિઃ ॥૨-૭૫-
જ્યારે તેમને repeatedly શાંત પાડવામાં આવતા હતા, તેમનું જ્ઞાન ગુમાઈ ગયું, તેઓ જમીન પર પડેલા, વારંવાર ઊંડા શ્વાસ લેતા, ત્યારે આખી રાત દુઃખમાં પસાર થઈ.
thumb|ષટ્સપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ષટ્સપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો છપ્પન્યો સર્ગ હવે સાંભળો.
તમ્ એવમ્ શોક સમ્તપ્તમ્ ભરતમ્ કેકયી સુતમ્ । ઉવાચ વદતામ્ શ્રેષ્ઠો વસિષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠ વાગ્ ઋષિઃ ॥૨-૭૬-
કેકયીપુત્ર ભરત દુઃખથી વ્યાકુળ હતા ત્યારે, મહાન ઋષિ અને શ્રેષ્ઠ વક્તા વસિષ્ઠજીએ તેમને કહ્યું.
અલમ્ શોકેન ભદ્રમ્ તે રાજ પુત્ર મહા યશઃ । પ્રાપ્ત કાલમ્ નર પતેઃ કુરુ સમ્યાનમ્ ઉત્તરમ્ ॥૨-૭૬-
હે મહાપ્રસિદ્ધ રાજકુમાર, હવે દુઃખ પૂરતું છે. રાજાના અંત્યક્રિયા માટે યોગ્ય સમય આવી ગયો છે, તે કાર્ય તું કર.
વસિષ્ઠસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ભરતઃ ધારણામ્ ગતઃ । પ્રેત કાર્યાણિ સર્વાણિ કારયામ્ આસ ધર્મવિત્ ॥૨-૭૬-
વસિષ્ઠજીના વચનો સાંભળી, ભરતે પોતાનું મન સંભાળ્યું અને ધર્મ જાણનાર તરીકે તમામ અંત્યક્રિયા વિધિઓનું આયોજન કર્યું.
ઉદ્ધૃતમ્ તૈલ સમ્ક્લેદાત્ સ તુ ભૂમૌ નિવેશિતમ્ । આપીત વર્ણ વદનમ્ પ્રસુપ્તમ્ ઇવ ભૂમિપમ્ ॥૨-૭૬-
તેલમાંથી બહાર કાઢીને, રાજાને જમીન પર સુવડાવ્યા, તેમનું મુખ રંગહીન અને તેઓ સુતા હોય તેમ લાગતા હતા.
સમ્વેશ્ય શયને ચ અગ્ર્યે નાના રત્ન પરિષ્કૃતે । તતઃ દશરથમ્ પુત્રઃ વિલલાપ સુદુહ્ખિતઃ ॥૨-૭૬-
વિભિન્ન રત્નોથી શોભાયમાન સુંદર શય્યામાં રાજાને સુવડાવી, દશરથના પુત્ર ભરત ભારે દુઃખથી વિલાપ કરવા લાગ્યા.
કિમ્ તે વ્યવસિતમ્ રાજન્ પ્રોષિતે મય્ય્ અનાગતે । વિવાસ્ય રામમ્ ધર્મજ્ઞમ્ લક્ષ્મણમ્ ચ મહા બલમ્ ॥૨-૭૬-
હે રાજા, જ્યારે હું અહીં ન હતો અને રામ તથા મહાબલી લક્ષ્મણને તું વનમાં મોકલી દીધા, ત્યારે તારો શું નિર્ણય હતો?
ક્વ યાસ્યસિ મહા રાજ હિત્વા ઇમમ્ દુહ્ખિતમ્ જનમ્ । હીનમ્ પુરુષ સિમ્હેન રામેણ અક્લિષ્ટ કર્મણા ॥૨-૭૬-
હે મહારાજ, રામ જેવા નિર્દોષ કર્મવાળા પુરુષસિંહ વિના આ દુઃખી પ્રજાને છોડીને તું ક્યાં જશે?
યોગ ક્ષેમમ્ તુ તે રાજન્ કો અસ્મિન્ કલ્પયિતા પુરે । ત્વયિ પ્રયાતે સ્વઃ તાત રામે ચ વનમ્ આશ્રિતે ॥૨-૭૬-
હે રાજા, હવે તું સ્વર્ગે ગયો અને રામ વનમાં છે, તો આ અયોધ્યાની રક્ષા અને કલ્યાણ કોણ સંભાળશે?
વિધવા પૃથિવી રાજમ્સ્ ત્વયા હીના ન રાજતે । હીન ચન્દ્રા ઇવ રજની નગરી પ્રતિભાતિ મામ્ ॥૨-૭૬-
હે રાજા, તારી વિના પૃથ્વી વિધવા જેવી લાગી રહી છે; ચાંદ્ર વિના રાત જેમ, એમ આ નગર પણ મને શોભતું નથી.
એવમ્ વિલપમાનમ્ તમ્ ભરતમ્ દીન માનસમ્ । અબ્રવીદ્ વચનમ્ ભૂયો વસિષ્ઠઃ તુ મહાન્ ઋષિઃ ॥૨-૭૬-
આ રીતે દુઃખી મનથી ભરત વિલાપ કરતા હતા ત્યારે, મહાન ઋષિ વસિષ્ઠજીએ ફરી તેમને કહ્યું.
પ્રેત કાર્યાણિ યાનિ અસ્ય કર્તવ્યાનિ વિશામ્પતેઃ । તાનિ અવ્યગ્રમ્ મહા બાહો ક્રિયતામ્ અવિચારિતમ્ ॥૨-૭૬-
હે મહાબાહુ, જે જે અંત્યક્રિયા કરવી જરૂરી છે, તે બધું વિલંબ વિના, નિડરતાપૂર્વક કરી નાખ.
તથા ઇતિ ભરતઃ વાક્યમ્ વસિષ્ઠસ્ય અભિપૂજ્ય તત્ । ઋત્વિક્ પુરોહિત આચાર્યામ્સ્ ત્વરયામ્ આસ સર્વશઃ ॥૨-૭૬-
ભરતે વસિષ્ઠજીના વચનો માન્ય કરી, તુરંત બધા ઋત્વિજ, પુરોહિત અને આચાર્યોને બોલાવ્યા.
યે તુ અગ્રતઃ નર ઇન્દ્રસ્યાગ્નિ અગારાત્ બહિષ્ કૃતાઃ । ઋત્વિગ્ભિર્ યાજકૈઃ ચૈવ તે હ્રિયન્તે યથા વિધિ ॥૨-૭૬-
જે લોકો રાજાના અગ્નિગૃહની બહાર ઉભા હતા, તેમને યજ્ઞકર્તા ઋત્વિજોએ વિધિ પ્રમાણે અંદર લઈ ગયા.
શિબિલાયામ્ અથ આરોપ્ય રાજાનમ્ ગત ચેતનમ્ । બાષ્પ કણ્ઠા વિમનસઃ તમ્ ઊહુઃ પરિચારકાઃ ॥૨-૭૬-
પછી, જ્યારે રાજાને, જેઓનું શ્વાસ બંધ થઈ ગયું હતું, શિબિલામાં રાખવામાં આવ્યા, ત્યારે તેમના સેવકો, આંખોમાં આંસુઓ અને દિલ દુઃખથી ભરાયેલા, રાજાને લઈ ગયા.
હિરણ્યમ્ ચ સુવર્ણમ્ ચ વાસામ્સિ વિવિધાનિ ચ । પ્રકિરન્તઃ જના માર્ગમ્ નૃપતેર્ અગ્રતઃ યયુઃ ॥૨-૭૬-
લોકો રાજાના આગળ-આગળ ચાલતા, રસ્તામાં સોનાં, સોનાની વસ્ત્રો અને色色ના કપડાં છાંટતા જતા.
ચન્દન અગુરુ નિર્યાસાન્ સરલમ્ પદ્મકમ્ તથા । દેવ દારૂણિ ચ આહૃત્ય ચિતામ્ ચક્રુસ્ તથા અપરે ॥૨-૭૬-
બીજાઓએ ચંદન, અગરૂ, લાકડાંની સુગંધિત ગુંદ, સરળ, કમળનું લાકડું અને દિવ્ય લાકડાં એકઠાં કરી, ચિતા તૈયાર કરી.
ગન્ધાન્ ઉચ્ચ અવચામઃ ચ અન્યામ્સ્ તત્ર દત્ત્વા અથ ભૂમિપમ્ । તતઃ સમ્વેશયામ્ આસુઃ ચિતા મધ્યે તમ્ ઋત્વિજઃ ॥૨-૭૬-
ત્યાં, દુર્લભ અને સામાન્ય એવા સુગંધિત પદાર્થો અર્પણ કર્યા પછી, ઋત્વિજોએ રાજાને ચિતાની વચ્ચે સારી રીતે સુવડાવ્યો.
તથા હુત અશનમ્ હુત્વા જેપુસ્ તસ્ય તદા ઋત્વિજઃ । જગુઃ ચ તે યથા શાસ્ત્રમ્ તત્ર સામાનિ સામગાઃ ॥૨-૭૬-
પછી, ઋત્વિજોએ વિધી પ્રમાણે હવન કરી, રાજા માટે મંત્રોચ્ચાર કર્યા અને સામવેદના ગાયકોએ શાસ્ત્ર અનુસાર સામગાન ગાયું.
શિબિકાભિઃ ચ યાનૈઃ ચ યથા અર્હમ્ તસ્ય યોષિતઃ । નગરાન્ નિર્યયુસ્ તત્ર વૃદ્ધૈઃ પરિવૃતાઃ તદા ॥૨-૭૬-
રાજાની પત્નીઓ, વડીલોએ ઘેરેલી, શોભાયમાન પલકી અને રથોમાં બેસી, પોતાના સ્થાન મુજબ શહેરમાંથી નીકળી.
પ્રસવ્યમ્ ચ અપિ તમ્ ચક્રુર્ ઋત્વિજો અગ્નિ ચિતમ્ નૃપમ્ । સ્ત્રિયઃ ચ શોક સમ્તપ્તાઃ કૌસલ્યા પ્રમુખાઃ તદા ॥૨-૭૬-
પંડિતોએ ચિતામાં મુકાયેલા રાજા માટે વિધીપૂર્વક ક્રિયા કરી, અને કૌશલ્યા સહિતની સ્ત્રીઓ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ.
ક્રૌન્ચીનામ્ ઇવ નારીણામ્ નિનાદઃ તત્ર શુશ્રુવે । આર્તાનામ્ કરુણમ્ કાલે ક્રોશન્તીનામ્ સહસ્રશઃ ॥૨-૭૬-
ત્યાં સ્ત્રીઓનો રડવાનો અવાજ, જેમ કે ક્રૌંચપક્ષીઓનો, દુઃખથી ભરેલો, હજારો સ્ત્રીઓ એકસાથે પીડાથી રડી રહી હતી.
તતઃ રુદન્ત્યો વિવશા વિલપ્ય ચ પુનઃ પુનઃ । યાનેભ્યઃ સરયૂ તીરમ્ અવતેરુર્ વર અન્ગનાઃ ॥૨-૭૬-
પછી, એ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ, દુઃખથી અશક્ત બની, વારંવાર રડતી અને વિલાપ કરતી, પોતાના વાહનોમાંથી ઉતરી સરયૂના કિનારે આવી.
કૃત ઉદકમ્ તે ભરતેન સાર્ધમ્ । નૃપ અન્ગના મન્ત્રિ પુરોહિતાઃ ચ । પુરમ્ પ્રવિશ્ય અશ્રુ પરીત નેત્રા । ભૂમૌ દશ અહમ્ વ્યનયન્ત દુહ્ખમ્ ॥૨-૭૬-
ભરત સાથે રાજાની પત્નીઓ, મંત્રીઓ અને પુરોહિતોએ પાણીનું તર્પણ કર્યું; પછી, આંખોમાં આંસુઓ સાથે શહેરમાં પ્રવેશી, દસ દિવસ જમીન પર દુઃખમાં વિતાવ્યા.