રુદન્તૌ રુદતીમ્ દુઃખાત્સમેત્યાર્યામ્ મનસ્સ્વિનીમ્ । ભરતમ્ પ્રત્યુવાચ ઇદમ્ કૌસલ્યા ભૃશ દુહ્ખિતા ॥૨-૭૫-
બંને રડતા હતા અને દુઃખમાં રડતી, વિવેકવંતી કૌશલ્યાના પાસે ગયા; પછી ખૂબ જ દુઃખી થયેલી કૌશલ્યાએ ભરતને કહ્યું.
ઇદમ્ તે રાજ્ય કામસ્ય રાજ્યમ્ પ્રાપ્તમ્ અકણ્ટકમ્ । સમ્પ્રાપ્તમ્ બત કૈકેય્યા શીઘ્રમ્ ક્રૂરેણ કર્મણા ॥૨-૭૫-
હવે, તને જે રાજ્યની ઇચ્છા હતી એ તને કોઈ અવરોધ વિના મળી ગયું છે; કૈકેયીએ ખરેખર ક્રૂર કામ કરીને તને ઝડપથી રાજ્ય અપાવી દીધું.
પ્રસ્થાપ્ય ચીર વસનમ્ પુત્રમ્ મે વન વાસિનમ્ । કૈકેયી કમ્ ગુણમ્ તત્ર પશ્યતિ ક્રૂર દર્શિની ॥૨-૭૫-
મારા પુત્રને વનવાસ માટે વાઘા પહેરાવીને મોકલી દીધો, તો કૈકેયી એમાં કયો સારો ગુણ જુએ છે, એ તો સમજાતું નથી.
ક્ષિપ્રમ્ મામ્ અપિ કૈકેયી પ્રસ્થાપયિતુમ્ અર્હતિ । હિરણ્ય નાભો યત્ર આસ્તે સુતઃ મે સુમહા યશાઃ ॥૨-૭૫-
હવે જલ્દી કૈકેયી મને પણ ત્યાં મોકલી દેશે, જ્યાં મારો તેજસ્વી પુત્ર, સોનાની જેમ ઝળહળતો, રહે છે.
અથવા સ્વયમ્ એવ અહમ્ સુમિત્ર અનુચરા સુખમ્ । અગ્નિ હોત્રમ્ પુરઃ કૃત્ય પ્રસ્થાસ્યે યત્ર રાઘવઃ ॥૨-૭૫-
અથવા તો હું પોતે સુમિત્રાને સાથે રાખીને, આગની પૂજા કરીને, આનંદથી ત્યાં જઈશ, જ્યાં રાઘવ છે.
કામમ્ વા સ્વયમ્ એવ અદ્ય તત્ર મામ્ નેતુમ્ અર્હસિ । યત્ર અસૌ પુરુષ વ્યાઘ્રઃ તપ્યતે મે તપઃ સુતઃ ॥૨-૭૫-
અથવા જો તારી ઇચ્છા હોય તો, આજે તું જ મને ત્યાં લઈ જા, જ્યાં એ પુરુષશ્રેષ્ઠ, મારો પુત્ર, તપ કરી રહ્યો છે.
ઇદમ્ હિ તવ વિસ્તીર્ણમ્ ધન ધાન્ય સમાચિતમ્ । હસ્તિ અશ્વ રથ સમ્પૂર્ણમ્ રાજ્યમ્ નિર્યાતિતમ્ તયા ॥૨-૭૫-
આ વિશાળ રાજ્ય, ધન-ધાન્યથી ભરેલું, હાથી, ઘોડા અને રથોથી સમૃદ્ધ, કૈકેયીએ તને આપી દીધું છે.
ઇત્યાદિબહુભિર્વાક્યૈઃ ક્રૂરૈઃ સમ્ભર્સ્તિતોઽનઘઃ । વિવ્યથે ભરતસ્તીવ્રમ્ વ્રણે તુદ્યેવ સૂચિના ॥૨-૭૫-
આ રીતે અનેક કઠોર વચનોથી નિર્દોષ ભરતને દુઃખ આપ્યું અને તે એવો વ્યથિત થયો, જાણે ઘા પર સૂઈથી ચુંભાયો હોય.
પપાત ચરણૌ તસ્યાસ્તદા સમ્ભ્રાન્તચેતનઃ । વિલપ્ય બહુધાઽસમ્જ્ઞો લબ્ધસમ્જ્ઞ્સ્તતઃ સ્થિતઃ ॥૨-૭૫-
પછી, ભયભીત મનથી, તે કૌશલ્યાના પગે પડી ગયો, ઘણાં રીતે વિલાપ કર્યો, અચેત થયો અને પછી સંભળી ઊભો રહ્યો.
એવમ્ વિલપમાનામ્ તામ્ ભરતઃ પ્રાન્જલિસ્ તદા । કૌસલ્યામ્ પ્રત્યુવાચ ઇદમ્ શોકૈઃ બહુભિર્ આવૃતામ્ ॥૨-૭૫-
એવી રીતે કૌશલ્યા વિલાપ કરતી હતી ત્યારે ભરતે હાથ જોડીને, અનેક શોકથી ઘેરાયેલી કૌશલ્યાને કહ્યું.
આર્યે કસ્માત્ અજાનન્તમ્ ગર્હસે મામ્ અકિલ્બિષમ્ । વિપુલામ્ ચ મમ પ્રીતિમ્ સ્થિરામ્ જાનાસિ રાઘવે ॥૨-૭૫-
માતા, તમે મને નિર્દોષ અને અજાણતાં હોવા છતાં શા માટે દોષારોપણ કરો છો? તમને તો ખબર છે કે રાઘવ માટે મારી લાગણી કેટલી ઊંડી અને અડગ છે.
કૃતા શાસ્ત્ર અનુગા બુદ્ધિર્ મા ભૂત્ તસ્ય કદાચન । સત્ય સમ્ધઃ સતામ્ શ્રેષ્ઠો યસ્ય આર્યો અનુમતે ગતઃ ॥૨-૭૫-
મારું મન, જે શાસ્ત્રના માર્ગે ચાલે છે, કદી પણ રાઘવથી વિમુખ ન થાય; તે તો સત્યવંત, શ્રેષ્ઠ અને તમારો મનપસંદ છે.
પ્રૈષ્યમ્ પાપીયસામ્ યાતુ સૂર્યમ્ ચ પ્રતિ મેહતુ । હન્તુ પાદેન ગામ્ સુપ્તામ્ યસ્ય આર્યો અનુમતે ગતઃ ॥૨-૭૫-
જે તારો અનુમોદન લઈને કાર્ય કરે, એ પાપી દાસની જેમ મોકલાય, સૂર્યને અપવિત્ર કરે અથવા સુતી ગાયને પગે માર્યા જેવું પાપ તેના ભાગે આવે.
કારયિત્વા મહત્ કર્મ ભર્તા ભૃત્યમ્ અનર્થકમ્ । અધર્મઃ યો અસ્ય સો અસ્યાઃ તુ યસ્ય આર્યો અનુમતે ગતઃ ॥૨-૭૫-
માલિકે પોતાના ભૃત્યને મોટું કામ કરાવ્યા પછી તેને વ્યર્થ કરી નાખે, એ અધર્મ છે; એવો પાપ પણ એના પર આવે, જે તારા અનુમોદનથી કરે.
પરિપાલયમાનસ્ય રાજ્ઞો ભૂતાનિ પુત્રવત્ । તતઃ તુ દ્રુહ્યતામ્ પાપમ્ યસ્ય આર્યો અનુમતે ગતઃ ॥૨-૭૫-
રાજા જે પ્રજાને પોતાના સંતાનની જેમ સાચવે અને છતાં કોઈ તેને દગો આપે, તો એવો પાપ પણ એના પર આવે, જે તારા અનુમોદનથી કરે.
બલિ ષડ્ ભાગમ્ ઉદ્ધૃત્ય નૃપસ્ય અરક્ષતઃ પ્રજાઃ । અધર્મઃ યો અસ્ય સો અસ્ય અસ્તુ યસ્ય આર્યો અનુમતે ગતઃ ॥૨-૭૫-
રાજા જો વાજબી કર વસૂલ કર્યા પછી પણ પ્રજાની રક્ષા ન કરે, તો એવો અધર્મ પણ એના પર આવે, જે તારા અનુમોદનથી કરે.
સમ્શ્રુત્ય ચ તપસ્વિભ્યઃ સત્રે વૈ યજ્ઞ દક્ષિણામ્ । તામ્ વિપ્રલપતામ્ પાપમ્ યસ્ય આર્યો અનુમતે ગતઃ ॥૨-૭૫-
જેણે આર્યના મંજુરથી યજ્ઞમાં તપસ્વીઓને દાન આપવાનું વચન આપ્યું હોય, પણ પછી દગો કરીને એ દાન ન આપે, એવો પાપી થાઓ.
હસ્તિ અશ્વ રથ સમ્બાધે યુદ્ધે શસ્ત્ર સમાકુલે । મા સ્મ કાર્ષીત્ સતામ્ ધર્મમ્ યસ્ય આર્યો અનુમતે ગતઃ ॥૨-૭૫-
હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલા યુદ્ધમાં, જ્યાં શસ્ત્રો વરસે છે, એ આર્યના મંજુરથી જે હોય, એ સજ્જનોના ધર્મને ન પાળે.
ઉપદિષ્ટમ્ સુસૂક્ષ્મ અર્થમ્ શાસ્ત્રમ્ યત્નેન ધીમતા । સ નાશયતુ દુષ્ટ આત્મા યસ્ય આર્યો અનુમતે ગતઃ ॥૨-૭૫-
જ્ઞાની પુરુષે મહેનતે જે શાસ્ત્રનો સૂક્ષ્મ અર્થ સમજાવ્યો હોય, એ દુષ્ટમનુષ્યે એ અર્થને નષ્ટ કરી નાખે.
મા ચ તમ્ પ્યૂઢબાહ્વમ્સમ્ ચન્દ્રાર્કસમ્તેજનમ્ । દ્રાક્ષીદ્રાજ્યસ્થમાસીનમ્ યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥૨-૭૫-
એ આર્યના મંજુરથી જે હોય, એ કદી પણ ચાંદ્ર-સૂર્ય જેવો તેજસ્વી, શોભાયમાન અને રાજસિંહાસન પર બેઠેલા પુરુષને ન જુએ.
પાયસમ્ કૃસરમ્ ચાગમ્ વૃથા સો અશ્નાતુ નિર્ઘૃણઃ । ગુરૂમઃ ચ અપિ અવજાનાતુ યસ્ય આર્યો અનુમતે ગતઃ ॥૨-૭૫-
એ નિર્દય માણસે દુધભાત અને ખીચડી વ્યર્થમાં ખાય અને પોતાના વડીલનો અપમાન કરે.
ગાશ્ચ સ્પૃશતુ પાદેન ગુરૂન્ પરિવદેત્સ્વયમ્ । મિત્રે દ્રુહ્યેત સોઽત્યન્તમ્ યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥૨-૭૫-
એ ગાયને પગથી સ્પર્શ કરે, પોતે જ પોતાના વડીલની નિંદા કરે અને મિત્રને સંપૂર્ણ દગો આપે.
વિશ્વાસાત્કથિતમ્ કિમ્ચિત્પરિવાદમ્ મિથઃ ક્વચિત્ । વિવૃણોતુ સ દુષ્ટાત્મા યસ્યાર્યોઓઽનુમતે ગતઃ ॥૨-૭૫-
વિશ્વાસમાં કોઈએ કહેલી ગુપ્ત વાતને એ દુષ્ટમનુષ્ય જાહેરમાં ફાશ કરે.
અકર્તા હ્યકૃતજ્ઞશ્ચ ત્યક્તાત્મા નિરપત્રપઃ । લોકે ભવતુ વિદ્વેષ્યો યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥૨-૭૫-
એ કાંઈ ન કરનાર, કૃતઘ્ન, પોતાને છોડી દેનાર, લાજ વિહોણો અને દુનિયામાં સૌના દ્વેષનો પાત્ર બને.
પુત્રૈઃ દારૈઃ ચ ભૃત્યૈઃ ચ સ્વ ગૃહે પરિવારિતઃ । સ એકો મૃષ્ટમ્ અશ્નાતુ યસ્ય આર્યો અનુમતે ગતઃ ॥૨-૭૫-
પુત્ર, પત્ની અને નોકરો વચ્ચે પોતાના ઘરમાં ઘેરાયેલો રહીને પણ એ એકલો જ સુવાસિત ભોજન ખાય.
અપ્રાપ્ય સદૃશાન્ દારાનનપત્યઃ પ્રમીયતામ્ । અનવાપ્ય ક્રિયામ્ ધર્મ્યામ્ યશ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥૨-૭૫-
એ યોગ્ય પત્ની ન મેળવે, સંતાન વિના મરી જાય અને ધર્મકર્મ કદી ન કરી શકે.
માત્મનઃ સમ્તતિમ્ દ્રાક્ષીત્સ્વેષુ દારેષુ દુઃખિતઃ । આયુઃ સમગ્રમપ્રાપ્ય યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥૨-૭૫-
પોતાની વંશને લુપ્ત થતો જુએ, પત્નીઓમાં દુઃખ પામે અને સંપૂર્ણ આયુષ્ય ન મેળવે.
રાજ સ્ત્રી બાલ વૃદ્ધાનામ્ વધે યત્ પાપમ્ ઉચ્યતે । ભૃત્ય ત્યાગે ચ યત્ પાપમ્ તત્ પાપમ્ પ્રતિપદ્યતામ્ ॥૨-૭૫-
રાજા, સ્ત્રી, બાળક કે વૃદ્ધના વધનો જે પાપ કહેવાય છે અને નોકર છોડવાનો જે પાપ છે, એ બધું પાપ એને મળે.
લાક્ષયા મધુમામ્સેન લોહેન ચ વિષેણ ચ । સદૈવ બિભૃયાદ્ભૃત્યાન્ યસ્યાર્યોઽસુમતે ગતઃ ॥૨-૭૫-
એ હંમેશા પોતાના નોકરોને લાક, મધ, માંસ, લોખંડ અને ઝેરથી જ પોષે.
સમ્ગ્રામે સમુપોઢે સ શત્રુપક્ષ્ભયમ્કરે । પલાયામાનો વધ્યેત યસ્યાર્યોઽનુમે ગતઃ ॥૨-૭૫-
યુદ્ધમાં દુશ્મનના પાંખમાં ભય ફેલાવે અને પછી ભાગે ત્યારે મારવામાં આવે.