સદાઽપ્રતિમવૃત્તાયા લોકધારણકામ્યયા । શ્રીમત્યા ગુણનિત્યાયાઃ સ્વભાવપરિચેષ્ટયા ॥૨-૭૪-
જેણી સદા અનન્ય ચાલચલન ધરાવતી, જગતને ધારે રાખવાનો ઇરાદો રાખતી, સદા ગુણમાં સ્થિર અને સ્વભાવથી જ સદાચારી છે—
યસ્યાઃ પુત્રસહસ્રાણિ સાપિ શોચૈ કામધુક્ । કિમ્ પુનર્ યા વિના રામમ્ કૌસલ્યા વર્તયિષ્યતિ ॥૨-૭૪-
એવી સ્ત્રી, જેને હજારો પુત્રો હોય તો પણ, બધાં ગુમાવ્યાની જેમ દુઃખી થાય છે; તો પછી, રામ વિના કૌશલ્યા કેમ જીવી શકશે?
એક પુત્રા ચ સાધ્વી ચ વિવત્સા ઇયમ્ ત્વયા કૃતા । તસ્માત્ ત્વમ્ સતતમ્ દુહ્ખમ્ પ્રેત્ય ચ ઇહ ચ લપ્સ્યસે ॥૨-૭૪-
એ તો એકમાત્ર પુત્રવાળી અને પતિવ્રતા છે, અને તું એને પુત્રવિહોણી કરી દીધી; તેથી તારે અહીં પણ અને પરલોકમાં પણ હંમેશાં દુઃખ જ ભોગવવું પડશે.
અહમ્ હિ અપચિતિમ્ ભ્રાતુઃ પિતુઃ ચ સકલામ્ ઇમામ્ । વર્ધનમ્ યશસઃ ચ અપિ કરિષ્યામિ ન સમ્શયઃ ॥૨-૭૪-
હું મારા ભાઈ અને પિતાનું ઋણ પૂરેપૂરું ચૂકવીશ અને તેમનું માન પણ વધારીશ—આમાં રતીમાત્ર પણ શંકા નથી.
આનાયયિત્વા તનયમ્ કૌસલ્યાયા મહા દ્યુતિમ્ । સ્વયમ્ એવ પ્રવેક્ષ્યામિ વનમ્ મુનિ નિષેવિતમ્ ॥૨-૭૪-
કૌશલ્યાના તેજસ્વી પુત્રને પાછો લાવીને, હું પોતે જ ઋષિઓ વસે છે એ વનમાં જઈશ.
ન હ્યહમ્ પાપસમ્કલ્પે પાપે પાપમ્ ત્વયા કૃતમ્ । શક્તો ધારયિતુમ્ પૌરૈરશ્રુકણ્ઠૈ ર્નિરીક્ષિતઃ ॥૨-૭૪-
તારા પાપી વિચાર અને કરેલા પાપને, રડતાં નાગરિકોની સામે હું સહન કરી શકતો નથી.
સા ત્વમગ્નિમ્ પ્રવિશ વા સ્વયમ્ વા દણ્ડકાન્વિશ । રજ્જુમ્ બધાન વા કણ્ઠે ન હિ તેઽન્યત્પરાયણમ્ ॥૨-૭૪-
તેથી, તું તો અગ્નિમાં પ્રવેશી જા, કે પોતે જ દંડક વનમાં જા, અથવા ગળે દોરી બાંધ—કારણ કે તારો બીજો કોઈ આધાર નથી.
અહમપ્યવનિમ્ પ્રાપ્તે રામે સત્યપરાક્રમે । કૃતકૃત્યો ભવિષ્યામિ વિપ્રવાસિતકલ્મષઃ ॥૨-૭૪-
જ્યારે સત્ય અને પરાક્રમમાં અડગ રામ ધરતી પર પાછો આવશે, ત્યારે હું પણ મારા ફરજથી મુક્ત અને વિદેશગમનના કલંકથી શુદ્ધ થઈ જઈશ.
ઇતિ નાગૈવ અરણ્યે તોમર અન્કુશ ચોદિતઃ । પપાત ભુવિ સમ્ક્રુદ્ધો નિહ્શ્વસન્ન્ ઇવ પન્નગઃ ॥૨-૭૪-
આ રીતે, જંગલમાં ભાલ અને અંકુશથી ઉશ્કેરાયેલા હાથી જેવો, તે ગુસ્સામાં જમીન પર પડી ગયો અને સાપ જેવો ફફડતો હતો.
સમ્રક્ત નેત્રઃ શિથિલ અમ્બરઃ તદા । વિધૂત સર્વ આભરણઃ પરમ્તપઃ । બભૂવ ભૂમૌ પતિતઃ નૃપ આત્મજઃ । શચી પતેઃ કેતુર્ ઇવ ઉત્સવ ક્ષયે ॥૨-૭૪-
એ સમયે, તેની આંખો લાલ, વસ્ત્રો ઢીલા, બધા આભૂષણો ઉતારી નાખેલા, દુશ્મનોને તકલીફ આપનાર એ રાજપુત્ર જમીન પર પડેલો હતો—જેમ ઇન્દ્રનો ધ્વજ ઉત્સવ પૂરો થયા પછી ધરતી પર પડી જાય છે.
thumb|પઞ્ચસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે પઞ્ચસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યાકાંડનો પંચોતેરમો સર્ગ છે—સાંભળો.
દીર્ઘકાલાત્સમુત્થાય સમ્જ્ઞામ્ લબ્ધ્વા ચ વીર્યવાન્ । નેત્રાભ્યામશ્રુપૂર્ણાભ્યામ્ દીનામુદ્વીક્ષ્ય માતરમ્ ॥૨-૭૫-
દીર્ઘ સમય પછી, જ્ઞાન પરત મેળવી, વીર પુરુષે, આંખોમાં આંસુ સાથે, દુઃખી માતાને જોયા.
સોઽમાત્યમધ્યેભરતો જનનીમભ્યકુત્સયત્ । રાજ્યમ્ ન કામયે જાતુ મન્ત્રયે નાપિ માતરમ્ ॥૨-૭૫-
પછી મંત્રીઓની વચ્ચે ભરતે પોતાની માતાને ઠપકો આપ્યો: 'મારે રાજ્યની ઈચ્છા નથી, અને હું મંત્રીઓ કે માતા સાથે સલાહ પણ નહીં કરું.'
અભિષેકમ્ ન જાનામિ યો.ભૂદ્રજ્Jના સમીક્ષિતઃ । વિપ્રકૃષ્ટે હ્યહમ્ દેશે શત્રુઘ્ન સહિતોઽવસમ્ ॥૨-૭૫-
'રાજ્યાભિષેક વિશે મને કંઈ ખબર નથી, જે રાજાએ નક્કી કર્યું હતું; હું તો શત્રુઘ્ન સાથે દૂર દેશમાં હતો.'
વનવાસમ્ ન જાનામિ રામસ્યહમ્ મહાત્મનઃ । વિવાસનમ્ વા સૌમિત્રેઃ સીતાયાશ્ચ યથાભવત્ ॥૨-૭૫-
'મને મહાન આત્માવાળા રામના વનવાસ વિશે કંઈ ખબર નથી, ન તો સૌમિત્રિ કે સીતાના વિસર્જન વિશે, કે એ બધું કેમ થયું.'
તથૈવ ક્રોશતઃ તસ્ય ભરતસ્ય મહાત્મનઃ । કૌસલ્યા શબ્દમ્ આજ્ઞાય સુમિત્રામ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥૨-૭૫-
જ્યારે મહાન આત્માવાળા ભરત આ રીતે રડતો હતો, ત્યારે કૌશલ્યાએ તેનો અવાજ સાંભળી, સુમિત્રાને કહ્યું:
આગતઃ ક્રૂર કાર્યાયાઃ કૈકેય્યા ભરતઃ સુતઃ । તમ્ અહમ્ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્ચામિ ભરતમ્ દીર્ઘ દર્શિનમ્ ॥૨-૭૫-
'કૈકેયીનો પુત્ર ભરત, જેણે આ ક્રૂર કામ કર્યું છે, આવ્યો છે; હું લાંબી દ્રષ્ટિવાળો ભરતને જોવા ઈચ્છું છું.'
એવમ્ ઉક્ત્વા સુમિત્રામ્ સા વિવર્ણા મલિન અમ્બરા । પ્રતસ્થે ભરતઃ યત્ર વેપમાના વિચેતના ॥૨-૭૫-
આ રીતે સુમિત્રાને કહી, કૌશલ્યા કલરહિત, મલિન વસ્ત્રોમાં, ધ્રુજતી અને અચેતન બની, જ્યાં ભરત હતો ત્યાં જવા નીકળી.
સ તુ રામ અનુજઃ ચ અપિ શત્રુઘ્ન સહિતઃ તદા । પ્રતસ્થે ભરતઃ યત્ર કૌસલ્યાયા નિવેશનમ્ ॥૨-૭૫-
પછી ભરત, શત્રુઘ્ન અને રામના બીજા ભાઈ સાથે, કૌશલ્યાના ઘર તરફ ચાલ્યા.
તતઃ શત્રુઘ્ન ભરતૌ કૌસલ્યામ્ પ્રેક્ષ્ય દુહ્ખિતૌ । પર્યષ્વજેતામ્ દુહ્ખ આર્તામ્ પતિતામ્ નષ્ટ ચેતનામ્ ॥૨-૭૫-
ત્યાં, કૌશલ્યાને દુઃખી જોઈને, શત્રુઘ્ન અને ભરત બંને દુઃખથી ભરાઈ ગયા અને દુઃખમાં ડૂબેલી, શૂન્ય થયેલી કૌશલ્યાને બાહે ભર્યા.
રુદન્તૌ રુદતીમ્ દુઃખાત્સમેત્યાર્યામ્ મનસ્સ્વિનીમ્ । ભરતમ્ પ્રત્યુવાચ ઇદમ્ કૌસલ્યા ભૃશ દુહ્ખિતા ॥૨-૭૫-
બંને રડતા હતા અને દુઃખમાં રડતી, વિવેકવંતી કૌશલ્યાના પાસે ગયા; પછી ખૂબ જ દુઃખી થયેલી કૌશલ્યાએ ભરતને કહ્યું.
ઇદમ્ તે રાજ્ય કામસ્ય રાજ્યમ્ પ્રાપ્તમ્ અકણ્ટકમ્ । સમ્પ્રાપ્તમ્ બત કૈકેય્યા શીઘ્રમ્ ક્રૂરેણ કર્મણા ॥૨-૭૫-
હવે, તને જે રાજ્યની ઇચ્છા હતી એ તને કોઈ અવરોધ વિના મળી ગયું છે; કૈકેયીએ ખરેખર ક્રૂર કામ કરીને તને ઝડપથી રાજ્ય અપાવી દીધું.
પ્રસ્થાપ્ય ચીર વસનમ્ પુત્રમ્ મે વન વાસિનમ્ । કૈકેયી કમ્ ગુણમ્ તત્ર પશ્યતિ ક્રૂર દર્શિની ॥૨-૭૫-
મારા પુત્રને વનવાસ માટે વાઘા પહેરાવીને મોકલી દીધો, તો કૈકેયી એમાં કયો સારો ગુણ જુએ છે, એ તો સમજાતું નથી.
ક્ષિપ્રમ્ મામ્ અપિ કૈકેયી પ્રસ્થાપયિતુમ્ અર્હતિ । હિરણ્ય નાભો યત્ર આસ્તે સુતઃ મે સુમહા યશાઃ ॥૨-૭૫-
હવે જલ્દી કૈકેયી મને પણ ત્યાં મોકલી દેશે, જ્યાં મારો તેજસ્વી પુત્ર, સોનાની જેમ ઝળહળતો, રહે છે.
અથવા સ્વયમ્ એવ અહમ્ સુમિત્ર અનુચરા સુખમ્ । અગ્નિ હોત્રમ્ પુરઃ કૃત્ય પ્રસ્થાસ્યે યત્ર રાઘવઃ ॥૨-૭૫-
અથવા તો હું પોતે સુમિત્રાને સાથે રાખીને, આગની પૂજા કરીને, આનંદથી ત્યાં જઈશ, જ્યાં રાઘવ છે.
કામમ્ વા સ્વયમ્ એવ અદ્ય તત્ર મામ્ નેતુમ્ અર્હસિ । યત્ર અસૌ પુરુષ વ્યાઘ્રઃ તપ્યતે મે તપઃ સુતઃ ॥૨-૭૫-
અથવા જો તારી ઇચ્છા હોય તો, આજે તું જ મને ત્યાં લઈ જા, જ્યાં એ પુરુષશ્રેષ્ઠ, મારો પુત્ર, તપ કરી રહ્યો છે.
ઇદમ્ હિ તવ વિસ્તીર્ણમ્ ધન ધાન્ય સમાચિતમ્ । હસ્તિ અશ્વ રથ સમ્પૂર્ણમ્ રાજ્યમ્ નિર્યાતિતમ્ તયા ॥૨-૭૫-
આ વિશાળ રાજ્ય, ધન-ધાન્યથી ભરેલું, હાથી, ઘોડા અને રથોથી સમૃદ્ધ, કૈકેયીએ તને આપી દીધું છે.
ઇત્યાદિબહુભિર્વાક્યૈઃ ક્રૂરૈઃ સમ્ભર્સ્તિતોઽનઘઃ । વિવ્યથે ભરતસ્તીવ્રમ્ વ્રણે તુદ્યેવ સૂચિના ॥૨-૭૫-
આ રીતે અનેક કઠોર વચનોથી નિર્દોષ ભરતને દુઃખ આપ્યું અને તે એવો વ્યથિત થયો, જાણે ઘા પર સૂઈથી ચુંભાયો હોય.
પપાત ચરણૌ તસ્યાસ્તદા સમ્ભ્રાન્તચેતનઃ । વિલપ્ય બહુધાઽસમ્જ્ઞો લબ્ધસમ્જ્ઞ્સ્તતઃ સ્થિતઃ ॥૨-૭૫-
પછી, ભયભીત મનથી, તે કૌશલ્યાના પગે પડી ગયો, ઘણાં રીતે વિલાપ કર્યો, અચેત થયો અને પછી સંભળી ઊભો રહ્યો.
એવમ્ વિલપમાનામ્ તામ્ ભરતઃ પ્રાન્જલિસ્ તદા । કૌસલ્યામ્ પ્રત્યુવાચ ઇદમ્ શોકૈઃ બહુભિર્ આવૃતામ્ ॥૨-૭૫-
એવી રીતે કૌશલ્યા વિલાપ કરતી હતી ત્યારે ભરતે હાથ જોડીને, અનેક શોકથી ઘેરાયેલી કૌશલ્યાને કહ્યું.