ત્વામ્ પ્રાપ્ય હિ પિતા મે.દ્ય સત્યસન્ધો મહાયશાઃ । તીવ્રદુઃખાભિસમ્તપ્તો વૃત્તો દશરથો નૃપઃ ॥૨-૭૩-
મારા પિતાશ્રી, સત્યનિષ્ઠ અને મહાન પ્રતિષ્ઠાવાળા, તમને મળ્યા પછી ભારે દુઃખે દઝળી ગયા અને દશરથ રાજા જીવતા રહ્યા નહીં.
વિનાશિતો મહારાજઃ પિતા મે ધર્મવત્સલઃ । કસ્માત્પ્રવ્રાજિતો રામઃ કસ્માદેવ વનમ્ ગતઃ ॥૨-૭૩-
મારા પિતા, ધર્મપ્રેમી મહારાજા, વિનાશ પામ્યા. રામને શા માટે વનમાં મોકલવામાં આવ્યા? એનું કારણ શું છે?
કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ પુત્ર શોક અભિપીડિતે । દુષ્કરમ્ યદિ જીવેતામ્ પ્રાપ્ય ત્વામ્ જનનીમ્ મમ ॥૨-૭૩-
પુત્રશોકથી પીડાયેલી કૌશલ્યા અને સુમિત્રા, તમને મળ્યા પછી, કેમ જીવતી રહી શકે?
નનુ તુ આર્યો અપિ ધર્મ આત્મા ત્વયિ વૃત્તિમ્ અનુત્તમામ્ । વર્તતે ગુરુ વૃત્તિજ્ઞો યથા માતરિ વર્તતે ॥૨-૭૩-
નિષ્ઠાવાન અને ધર્મમય રામ તો હંમેશા તમારી સાથે માતા તરીકે જ વર્તે છે, જેમ પુત્રને પોતાની માતા સાથે વર્તવું જોઈએ.
તથા જ્યેષ્ઠા હિ મે માતા કૌસલ્યા દીર્ઘ દર્શિની । ત્વયિ ધર્મમ્ સમાસ્થાય ભગિન્યામ્ ઇવ વર્તતે ॥૨-૭૩-
એ જ રીતે, મારી મોટી માતા કૌશલ્યા, દૂરની વિચારવાળી, તમારી સાથે ધર્મ પાળીને બહેન જેવી વર્તે છે.
તસ્યાઃ પુત્રમ્ કૃત આત્માનમ્ ચીર વલ્કલ વાસસમ્ । પ્રસ્થાપ્ય વન વાસાય કથમ્ પાપે ન શોચસિ ॥૨-૭૩-
પોતાના આત્મસંયમી અને વનવાસી વસ્ત્રધારી પુત્રને વનમાં મોકલ્યા પછી, હે પાપી, તમને શા માટે દુઃખ થતું નથી?
અપાપ દર્શિનમ્ શૂરમ્ કૃત આત્માનમ્ યશસ્વિનમ્ । પ્રવ્રાજ્ય ચીર વસનમ્ કિમ્ નુ પશ્યસિ કારણમ્ ॥૨-૭૩-
દોષરહિત, શૂરવીર, આત્મસંયમી અને પ્રતિષ્ઠિત એવા, વનવાસી વસ્ત્રધારીને દૂર મોકલ્યા પછી, તમે આ માટે શું કારણ માનો છો?
લુબ્ધાયા વિદિતઃ મન્યે ન તે અહમ્ રાઘવમ્ પ્રતિ । તથા હિ અનર્થો રાજ્ય અર્થમ્ ત્વયા નીતઃ મહાન્ અયમ્ ॥૨-૭૩-
હું તો જાણતો જ હતો કે રાઘવ માટે તમારો લોભ છુપાયો નથી. રાજ્ય માટે તમે આ મોટું દુઃખ લાવ્યું છે.
અહમ્ હિ પુરુષ વ્યાઘ્રાવ્ અપશ્યન્ રામ લક્ષ્મણૌ । કેન શક્તિ પ્રભાવેન રાજ્યમ્ રક્ષિતુમ્ ઉત્સહે ॥૨-૭૩-
રામ અને લક્ષ્મણ જેવા પુરુષશ્રેષ્ઠ વિના, હું કઈ શક્તિથી કે બળથી રાજ્યની રક્ષા કરી શકું?
તમ્ હિ નિત્યમ્ મહા રાજો બલવન્તમ્ મહા બલઃ । ઉઅપાશ્રિતઃ અભૂદ્ ધર્મ આત્મા મેરુર્ મેરુ વનમ્ યથા ॥૨-૭૩-
મહાન રાજા તો હંમેશા રામ પર આધાર રાખતા, જેમ મેરુ પર્વત પોતાના વનમાં આધાર રાખે છે.
સો અહમ્ કથમ્ ઇમમ્ ભારમ્ મહા ધુર્ય સમુદ્યતમ્ । દમ્યો ધુરમ્ ઇવ આસાદ્ય સહેયમ્ કેન ચ ઓજસા ॥૨-૭૩-
હું તો કમજોર પ્રાણીની જેમ ભારે ભાર કેવી રીતે સહન કરી શકું? કઈ શક્તિથી આ બધું સહન કરી શકું?
અથ વા મે ભવેત્ શક્તિર્ યોગૈઃ બુદ્ધિ બલેન વા । સકામામ્ ન કરિષ્યામિ ત્વામ્ અહમ્ પુત્ર ગર્ધિનીમ્ ॥૨-૭૩-
મને જો તપ કે બુદ્ધિબળથી શક્તિ હોય, તો પણ હું કદી પણ, હે પુત્રલોભી, તમારી ઈચ્છા પૂરી કરું નહીં.
ન મે વિકાઙ્ખા જાયેત ત્યક્તુમ્ ત્વામ્ પાપનિશ્ચયામ્ । યદિ રામસ્ય નાવેક્ષા ત્વયિ સ્યાન્માતૃવત્સદા ॥૨-૭૩-
હું કદી પણ તમારો ત્યાગ કરવા ઇચ્છતો નહીં, હે પાપમન, જો રામ હંમેશા તમારી સાથે માતા જેવો વ્યવહાર કરતો.
ઉત્પન્ના તુ કથમ્ બુદ્ધિસ્તવેયમ્ પાપદર્શિનિ । સાધુચારિત્રવિભ્રાષ્ટે પૂર્વેષામ્ નો વિગર્હિતા ॥૨-૭૩-
પણ, હે પાપી, સારા વર્તનથી વિમુખ અને પૂર્વજોએ પણ જેને નિંદ્યા છે, એવી વિચાર તમારા મનમાં કેવી રીતે આવી?
અસ્મિન્ કુલે હિ સર્વેષામ્ જ્યેષ્ઠો રાજ્યેઽભિષિચ્યતે । અપરે ભ્રાતરસ્તસ્મિન્ પ્રવર્તન્તે સમાહિતાઃ ॥૨-૭૩-
આ વંશમાં હંમેશા મોટાભાઈને રાજસિંહાસન પર બેસાડવામાં આવે છે; બીજા ભાઈઓ મનથી એકાગ્ર રહીને તેની આજ્ઞા પ્રમાણે વર્તે છે.
ન હિ મન્યે નૃશસે ત્વમ્ રાજધર્મમવેક્ષસે । ગતિમ્ વા ન વિજાનાસિ રાજવૃત્તસ્ય શાશ્વતીમ્ ॥૨-૭૩-
મને તો લાગતું નથી કે તું ન્યાયી છે કે રાજધર્મનું પાલન કરે છે; તને રાજકીય વર્તનનો સદાકાળનો માર્ગ પણ સમજાતો નથી.
સતતમ્ રાજવૃત્તે હિ જ્યેષ્ઠો રાજ્યેઽભિષિચ્યતે । રાજ્ઞામેતત્સમમ્ તત્સ્યાદિક્ષ્વાકૂણામ્ વિશેષતઃ ॥૨-૭૩-
રાજવી પરંપરામાં હંમેશા મોટાભાઈને રાજા બનાવવામાં આવે છે; રાજાઓમાં આ જ રીત ચાલે છે, ખાસ કરીને ઇક્ષ્વાકુઓમાં તો એ ખાસ માન્ય છે.
તેષામ્ ધર્મૈકરક્ષાણામ્ કુલચારિત્રયોગિનામ્ । અત્ર ચારિત્રશૌણ્ડીર્યમ્ ત્વામ્ પ્રાપ્ય વિનિવર્તતમ્ ॥૨-૭૩-
જે લોકો માત્ર ધર્મને જ પાળે છે અને વંશની પરંપરાને જાળવે છે, તેમના આચરણનો ગૌરવ તને મળ્યા પછી હવે રહી ગયો નથી.
તવાપિ સુમહાભાગા જનેન્દ્રાઃ કુલપૂર્વગાઃ । બુદ્ધેર્મોહઃ કથમયમ્ સમ્ભૂતસ્ત્વયિ ગર્હિતઃ ॥૨-૭૩-
તારાં પૂર્વજ તો મહાન અને પ્રતિષ્ઠિત રાજાઓ હતા, તો પણ તારા મનમાં આવો નિંદનીય ભ્રમ કેમ ઊભો થયો છે?
ન તુ કામમ્ કરિષ્યામિ તવાઽહ્મ્ પાપનિશ્ચયે । ત્વયા વ્યસનમારબ્ધમ્ જીવિતાન્તકરમ્ મમ ॥૨-૭૩-
પણ હું તારી પાપભરી ઈચ્છા પૂરી કરીશ નહીં; તું તો દુષ્ટ મનથી મારા માટે જીવનું અંત લાવનારો દુઃખ શરૂ કર્યું છે.
એષ ત્વિદાનીમેવાહમપ્રિયાર્થમ્ તવનઘમ્ । નિવર્તયિષ્યામિ વનાત્ ભ્રાતરમ્ સ્વજન પ્રિયમ્ ॥૨-૭૩-
હવે તારા માટે હું આ દુઃખદ કાર્ય કરીશ: વનમાં ગયેલા મારા ભાઈને, જે અમારા સૌને પ્રિય છે, પાછો લાવીશ.
નિવર્તયિત્વા રામમ્ ચ તસ્યાહમ્ દીપ્તતેજનઃ । દાસભૂતો ભવિષ્યામિ સુસ્થિરેણાન્તરાત્મના ॥૨-૭૩-
રામને પાછા લાવ્યા પછી, હું દૃઢ મનથી તેનો સચ્ચો સેવક બનીશ અને અંતરમાં તેજથી ઉજવાઈશ.
ઇતિ એવમ્ ઉક્ત્વા ભરતઃ મહાત્મા । પ્રિય ઇતરૈઃ વાક્ય ગણૈઅઃ તુદમ્સ્ તામ્ । શોક આતુરઃ ચ અપિ નનાદ ભૂયઃ । સિમ્હો યથા પર્વત ગહ્વરસ્થઃ ॥૨-૭૩-
આ રીતે મહાન આત્મા ભરતે કઠોર વચનો કહીને, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને, ફરીથી ગર્જના કરી — જાણે પર્વતની ગુફામાં સિંહ દહાડે તેમ.
thumb|ચતુઃસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ચતુઃસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે ચૌસઠમો અધ્યાય સાંભળો.
તામ્ તથા ગર્હયિત્વા તુ માતરમ્ ભરતઃ તદા । રોષેણ મહતા આવિષ્ટઃ પુનર્ એવ અબ્રવીદ્ વચઃ ॥૨-૭૪-
માતાને આ રીતે ધિક્કારીને, ભરત ભારે ગુસ્સાથી ફરી બોલ્યો.
રાજ્યાત્ ભ્રમ્શસ્વ કૈકેયિ નૃશમ્સે દુષ્ટ ચારિણિ । પરિત્યક્તા ચ ધર્મેણ મા મૃતમ્ રુદતી ભવ ॥૨-૭૪-
કૈકેયી, તું ક્રૂર અને દુષ્ટ કર્મો કરનારી છે, તને રાજ્ય ગુમાવવું પડે; ધર્મે તને ત્યજી દીધેલી છે, તું રડતી રડતી મરશો નહીં.
કિમ્ નુ તે અદૂષયદ્ રાજા રામઃ વા ભૃશ ધાર્મિકઃ । યયોઃ મૃત્યુર્ વિવાસઃ ચ ત્વત્ કૃતે તુલ્યમ્ આગતૌ ॥૨-૭૪-
રાજા કે રામે, જે સાચા ધર્મી છે, તને શું ખોટું કર્યું હતું કે તારા કારણે બંનેને મૃત્યુ અને વનમાં જવું આવી પડ્યું?
ભ્રૂણહત્યામ્ અસિ પ્રાપ્તા કુલસ્ય અસ્ય વિનાશનાત્ । કૈકેયિ નરકમ્ ગચ્ચ મા ચ ભર્તુઃ સલોકતામ્ ॥૨-૭૪-
તારે આ વંશનો નાશ કરીને જાણે ગર્ભહત્યા કરી છે; કૈકેયી, તું નરકમાં જા અને પતિના લોકને ન પામે.
યત્ત્વયા હીદૃશમ્ પાપમ્ કૃતમ્ ઘોરેણ કર્મણા । સર્વલોકપ્રિયમ્ હિત્વા મમાપ્યાપાદિતમ્ ભયમ્ ॥૨-૭૪-
તારે જે ભયાનક પાપ કર્યું છે, એથી સર્વે લોકપ્રિય વ્યક્તિને તું ત્યજી દીધી અને મને પણ ભયમાં મૂકી દીધો.
ત્વત્ કૃતે મે પિતા વૃત્તઃ રામઃ ચ અરણ્યમ્ આશ્રિતઃ । અયશો જીવ લોકે ચ ત્વયા અહમ્ પ્રતિપાદિતઃ ॥૨-૭૪-
તારા કારણે મારા પિતા મૃત્યુ પામ્યા અને રામ વનમાં ગયા; તું મને જીવતા લોકમાં બદનામ કરી નાખ્યો.