ક્વ સ પાણિઃ સુખ સ્પર્શઃ તાતસ્ય અક્લિષ્ટ કર્મણઃ । યેન મામ્ રજસા ધ્વસ્તમ્ અભીક્ષ્ણમ્ પરિમાર્જતિ ॥૨-૭૨-
ક્યાં છે પિતાજીનો એ સુખદ સ્પર્શવાળો હાથ, જેમણે કદી દુષ્કર્મ ન કર્યું, જે વારંવાર મારા ઉપર પડેલો ધૂળ સાફ કરતા?
યો મે ભ્રાતા પિતા બન્ધુર્ યસ્ય દાસો અસ્મિ ધીમતઃ । તસ્ય મામ્ શીઘ્રમ્ આખ્યાહિ રામસ્ય અક્લિષ્ટ કર્મણઃ ॥૨-૭૨-
જે મારા માટે ભાઈ, પિતા અને મિત્ર છે, જેમનો હું દાસ છું, હે વિદ્વાન, એ નિર્દોષ કર્મવાળા રામ વિશે જલ્દી કહો.
પિતા હિ ભવતિ જ્યેષ્ઠો ધર્મમ્ આર્યસ્ય જાનતઃ । તસ્ય પાદૌ ગ્રહીષ્યામિ સ હિ ઇદાનીમ્ ગતિર્ મમ ॥૨-૭૨-
કેમ કે ધર્મ જાણનાર માટે મોટો ભાઈ પિતાજી સમાન હોય છે; હવે તો એજ મારું આશ્રય છે, એમના પગ પકડીશ.
ધર્મવિદ્ધર્મનિત્યશ્ચ સત્યસન્ધો દૃઢવ્રતઃ । આર્યે કિમ્ અબ્રવીદ્ રાજા પિતા મે સત્ય વિક્રમઃ ॥૨-૭૨-
જે ધર્મ જાણે છે, હંમેશા ધર્મમાં સ્થિર છે, સત્યનિષ્ઠ અને દૃઢ પ્રતિજ્ઞા ધરાવે છે, હે આર્યે, મારા વીર પિતાએ એમને શું કહ્યું હતું?
પશ્ચિમમ્ સાધુ સમ્દેશમ્ ઇચ્ચામિ શ્રોતુમ્ આત્મનઃ । ઇતિ પૃષ્ટા યથા તત્ત્વમ્ કૈકેયી વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥૨-૭૨-
હું મારા પિતાનું અંતિમ શુભ સંદેશ સાંભળવા ઇચ્છું છું; આમ પૂછતાં કૈકેયીએ સાચું સાચું કહેલું.
રામ ઇતિ રાજા વિલપન્ હા સીતે લક્ષ્મણ ઇતિ ચ । સ મહાત્મા પરમ્ લોકમ્ ગતઃ ગતિમતામ્ વરઃ ॥૨-૭૨-
રાજા 'રામ! હાય સીતા! હાય લક્ષ્મણ!' એમ વિલાપ કરતા કરતા, મહાન આત્મા, સર્વોત્તમ લોકમાં ગયા.
ઇમામ્ તુ પશ્ચિમામ્ વાચમ્ વ્યાજહાર પિતા તવ । કાલ ધર્મ પરિક્ષિપ્તઃ પાશૈઃ ઇવ મહા ગજઃ ॥૨-૭૨-
કાળના બંધનથી ઘેરાયેલા મહા હાથી જેવાં, તમારા પિતાએ આ અંતિમ વાણી ઉચ્ચારી હતી.
સિદ્ધ અર્થાઃ તુ નરા રામમ્ આગતમ્ સીતયા સહ । લક્ષ્મણમ્ ચ મહા બાહુમ્ દ્રક્ષ્યન્તિ પુનર્ આગતમ્ ॥૨-૭૨-
જેઓના કાર્યો સિદ્ધ થયા છે, તેઓ રામને સીતાસહિત પાછા આવેલા અને મહાબાહુ લક્ષ્મણને ફરીથી પરત ફરેલા જોઈ શકશે.
તત્ શ્રુત્વા વિષસાદ એવ દ્વિતીયા પ્રિય શમ્સનાત્ । વિષણ્ણ વદનો ભૂત્વા ભૂયઃ પપ્રચ્ચ માતરમ્ ॥૨-૭૨-
આ સાંભળીને, બીજી વાર દુઃખદ સમાચાર મળતાં, તેનો ચહેરો ઉતરી ગયો અને તેણે ફરીથી પોતાની માતાને પૂછ્યું.
ક્વ ચ ઇદાનીમ્ સ ધર્મ આત્મા કૌસલ્ય આનન્દ વર્ધનઃ । લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા સીતયા ચ સમમ્ ગતઃ ॥૨-૭૨-
હવે એ ધર્મનિષ્ઠ, કૌશલ્યાને આનંદ આપનાર, લક્ષ્મણ અને સીતા સાથે ક્યાં ગયો હશે?
તથા પૃષ્ટા યથા તત્ત્વમ્ આખ્યાતુમ્ ઉપચક્રમે । માતા અસ્ય યુગપદ્ વાક્યમ્ વિપ્રિયમ્ પ્રિય શન્કયા ॥૨-૭૨-
એ રીતે પુછાતા, માતાએ સાચું જ કહવાનું શરૂ કર્યું, ભલે એ વાતો દુઃખદ હતી, પણ દીકરાને ગમશે કે નહીં એ ભય પણ હતો.
સ હિ રાજ સુતઃ પુત્ર ચીર વાસા મહા વનમ્ । દણ્ડકાન્ સહ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણ અનુચરઃ ગતઃ ॥૨-૭૨-
મારો દીકરો, રાજકુમાર, વનવાસી વસ્ત્ર પહેરી, વૈદેહી અને લક્ષ્મણ સાથે દંડકવનમાં ગયો છે.
તત્ શ્રુત્વા ભરતઃ ત્રસ્તઃ ભ્રાતુઃ ચારિત્ર શન્કયા । સ્વસ્ય વમ્શસ્ય માહાત્મ્યાત્ પ્રષ્ટુમ્ સમુપચક્રમે ॥૨-૭૨-
આ સાંભળીને, ભરતને ભાઈના વર્તન વિશે શંકા જાગી અને પોતાનાં કુળની મહાનતાને યાદ કરીને વધુ પૂછવા લાગ્યો.
કચ્ચિન્ ન બ્રાહ્મણ વધમ્ હૃતમ્ રામેણ કસ્યચિત્ । કચ્ચિન્ ન આઢ્યો દરિદ્રઃ વા તેન અપાપો વિહિમ્સિતઃ ॥૨-૭૨-
રામે ક્યાંક કોઈ બ્રાહ્મણને મારી નાખ્યો તો નથી ને? ક્યાંક કોઈનું ધન બળજબરીથી લીધું તો નથી ને? ક્યાંક કોઈ નિર્દોષ ધનવાન કે ગરીબને દુઃખ તો નથી આપ્યું ને?
કચ્ચિન્ ન પર દારાન્ વા રાજ પુત્રઃ અભિમન્યતે । કસ્માત્ સ દણ્ડક અરણ્યે ભ્રૂણહા ઇવ વિવાસિતઃ ॥૨-૭૨-
રાજકુમારે ક્યાંક બીજાની પત્ની પર લાલચ તો નથી રાખી ને? પછી એ દંડકવનમાં, જેમ કોઈ ભયાનક પાપ કરનારને કાઢી મુકાય, એમ કેમ મોકલાયો?
અથ અસ્ય ચપલા માતા તત્ સ્વ કર્મ યથા તથમ્ । તેન એવ સ્ત્રી સ્વભાવેન વ્યાહર્તુમ્ ઉપચક્રમે ॥૨-૭૨-
પછી તેની ચંચળ માતાએ, પોતાનાં કર્મ પ્રમાણે અને સ્ત્રીસ્વભાવથી, જે થયું એ જ રીતે બોલવાનું શરૂ કર્યું.
એવમુક્તા તુ કૈકેયી ભરતેન મહાત્મના । ઉવાચ વચનમ્ હૃષ્ટા મૂઢા પણ્ડિતમાનિની ॥૨-૭૨-
મહાન આત્માવાળા ભરતે એમ પુછતાં, કૈકેયી ખુશ થઈને પણ મોહમાં પડી, પોતે જ્ઞાનવાન છે એમ માનીને બોલી.
ન બ્રાહ્મણ ધનમ્ કિમ્ચિદ્દ્ હૃતમ્ રામેણ કસ્યચિત્ । કશ્ચિન્ ન આઢ્યો દરિદ્રઃ વા તેન અપાપો વિહિમ્સિતઃ ॥૨-૭૨-
રામે ક્યાંય કોઈ બ્રાહ્મણનું ધન લીધું નથી, અને કોઈ નિર્દોષ ધનવાન કે ગરીબને દુઃખ પણ આપ્યું નથી.
ન રામઃ પર દારામઃ ચ ચક્ષુર્ભ્યામ્ અપિ પશ્યતિ । મયા તુ પુત્ર શ્રુત્વા એવ રામસ્ય એવ અભિષેચનમ્ ॥૨-૭૨-
રામે તો બીજાની પત્ની તરફ નજર પણ ઉઠાવી નથી. પણ, દીકરા, જ્યારે મેં રામના રાજ્યાભિષેકની વાત સાંભળી,
યાચિતઃ તે પિતા રાજ્યમ્ રામસ્ય ચ વિવાસનમ્ । સ સ્વ વૃત્તિમ્ સમાસ્થાય પિતા તે તત્ તથા અકરોત્ ॥૨-૭૨-
ત્યારે મેં તારા પપાને તારા માટે રાજ્ય અને રામના વનવાસની વિનંતી કરી. તારા પપાએ પોતાનું વચન પાળીને એ જ કર્યું.
રામઃ ચ સહ સૌમિત્રિઃ પ્રેષિતઃ સહ સીતયા । તમ્ અપશ્યન્ પ્રિયમ્ પુત્રમ્ મહી પાલો મહા યશાઃ ॥૨-૭૨-
રામ, લક્ષ્મણ અને સીતા સાથે વનવાસે મોકલાયો; અને મહાન યશસ્વી રાજાએ, પ્રિય પુત્રને ન જોઈ શકતાં,
પુત્ર શોક પરિદ્યૂનઃ પન્ચત્વમ્ ઉપપેદિવાન્ । ત્વયા તુ ઇદાનીમ્ ધર્મજ્ઞ રાજત્વમ્ અવલમ્બ્યતામ્ ॥૨-૭૨-
પુત્રશોકથી દુઃખી થઈ, દેહ ત્યાગ કર્યો. હવે, ધર્મને જાણનારા, તું રાજ્ય સંભાળ.
ત્વત્ કૃતે હિ મયા સર્વમ્ ઇદમ્ એવમ્ વિધમ્ કૃતમ્ । મા શોકમ્ મા ચ સમ્તાપમ્ ધૈર્યમાશ્રય પુત્રક ॥૨-૭૨-
આ બધું મેં ફક્ત તારા માટે જ કર્યું છે. હવે દુઃખ કે પીડા ન લે, દીકરા, ધીરજ રાખ.
ત્વદધીના હિ નગરી રાજ્યમ્ ચૈતદનામયમ્ । તત્ પુત્ર શીઘ્રમ્ વિધિના વિધિજ્ઞૈઃ । વસિષ્ઠ મુખ્યૈઃ સહિતઃ દ્વિજ ઇન્દ્રૈઃ । સમ્કાલ્ય રાજાનમ્ અદીન સત્ત્વમ્ । આત્માનમ્ ઉર્વ્યામ્ અભિષેચયસ્વ ॥૨-૭૨-
હવે શહેર અને રાજ્ય બધું તારા હાથમાં છે અને નિરાપદ છે. તેથી, દીકરા, ઝડપથી યોગ્ય વિધિ પ્રમાણે, વશિષ્ઠજી અને અન્ય મહાન બ્રાહ્મણો સાથે, રાજસિંહાસન પર બેસી, પોતે રાજાભિષેક કરાવ.
thumb|ત્રિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ત્રિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો ત્રિસપ્તતિમો સર્ગ હવે સાંભળો.
શ્રુત્વા તુ પિતરમ્ વૃત્તમ્ ભ્રાતરુ ચ વિવાસિતૌ । ભરતઃ દુહ્ખ સમ્તપ્તૈદમ્ વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥૨-૭૩-
પિતાની અવસાન અને ભાઈઓના વનવાસની વાત સાંભળી, દુઃખથી વ્યાકુળ ભરતે આ શબ્દો કહ્યા.
કિમ્ નુણ્કાર્યમ્ હતસ્ય ઇહ મમ રાજ્યેન શોચતઃ । વિહીનસ્ય અથ પિત્રા ચ ભ્રાત્રા પિતૃ સમેન ચ ॥૨-૭૩-
હવે મને રાજયથી શું લાભ? પિતાશ્રી અને પિતા સમાન ભાઈ વિના, હું અહીં દુઃખી છું.
દુહ્ખે મે દુહ્ખમ્ અકરોર્ વ્રણે ક્ષારમ્ ઇવ આદધાઃ । રાજાનમ્ પ્રેત ભાવસ્થમ્ કૃત્વા રામમ્ ચ તાપસમ્ ॥૨-૭૩-
તમે તો મારા દુઃખ પર વધુ દુઃખ ઉમેર્યું છે, જાણે ઘા પર મીઠું છાંટ્યું હોય. રાજાને સ્વર્ગે મોકલી દીધા અને રામને વનવાસી બનાવી દીધા.
કુલસ્ય ત્વમ્ અભાવાય કાલ રાત્રિર્ ઇવ આગતા । અન્ગારમ્ ઉપગૂહ્ય સ્મ પિતા મે ન અવબુદ્ધવાન્ ॥૨-૭૩-
તમે તો અમારા કુળના વિનાશ માટે કાળરાત્રિ બની આવી છો. પિતાશ્રીએ જાણે અગ્નિનું કણ હાથે પકડી લીધું, પણ એ તમે છો એ સમજ્યા જ નહીં.
મૃત્યુમાપાદિતો રાજા ત્વયા મે પાપદર્શિનિ । સુખમ્ પરિહૃતમ્ મોહાત્કુલેઽસ્મિન્ કુલપામ્સનિ ॥૨-૭૩-
હે પાપી! તમારી કારણે રાજાને મૃત્યુ આવી. તમારા મોહથી આ કુળમાંથી સુખ દૂર થઈ ગયું, અને તમે તો કુળનું કલંક બની ગઈ.