શૂન્યો અયમ્ શયનીયઃ તે પર્યન્કો હેમ ભૂષિતઃ । ન ચ અયમ્ ઇક્ષ્વાકુ જનઃ પ્રહૃષ્ટઃ પ્રતિભાતિ મે ॥૨-૭૨-
માતાજી, તમારો સોનાથી શોભતો પથારો ખાલી દેખાય છે અને ઇક્ષ્વાકુ કુળના લોકો પણ મને ખુશ દેખાતા નથી.
રાજા ભવતિ ભૂયિષ્ઠ્ગમ્ ઇહ અમ્બાયા નિવેશને । તમ્ અહમ્ ન અદ્ય પશ્યામિ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્ચન્ન્ ઇહ આગતઃ ॥૨-૭૨-
માતા, રાજા તો મોટાભાગે અહીં, તમારા મહેલમાં રહેતા હતા. હું તેમને જોવા આવ્યો છું, પણ આજે તેઓ અહીં દેખાતા નથી.
પિતુર્ ગ્રહીષ્યે ચરણૌ તમ્ મમ આખ્યાહિ પૃચ્ચતઃ । આહોસ્વિદ્ અમ્બ જ્યેષ્ઠાયાઃ કૌસલ્યાયા નિવેશને ॥૨-૭૨-
મારે પિતાજીના પગ પકડી લેવા છે. મને કહો, તેઓ ક્યાં છે? કે પછી, માતા, શું તેઓ કૌશલ્યાજીના મહેલમાં છે?
તમ્ પ્રત્યુવાચ કૈકેયી પ્રિયવદ્ ઘોરમ્ અપ્રિયમ્ । અજાનન્તમ્ પ્રજાનન્તી રાજ્ય લોભેન મોહિતા ॥૨-૭૨-
કૈકેયીએ, રાજ્યની લાલચે મનમાં રાખીને, જાણતી હોવા છતાં અજાણ બની, ભરતને પ્રેમથી પણ દુઃખદ અને અપ્રિય વાત કહી.
યા ગતિઃ સર્વ ભૂતાનામ્ તામ્ ગતિમ્ તે પિતા ગતઃ । રાજા મહાત્મા તેજસ્વી યાયજૂકઃ સતામ્ ગતિઃ ॥૨-૭૨-
બેટા, જે માર્ગ બધા જીવ માટે નિશ્ચિત છે, એ જ માર્ગે તારા પિતા ગયા છે. મહાન અને તેજસ્વી રાજા, યજ્ઞપ્રેમી, સદ્ગતિને પામ્યા છે.
તત્ શ્રુત્વા ભરતઃ વાક્યમ્ ધર્મ અભિજનવાન્ શુચિઃ । પપાત સહસા ભૂમૌ પિતૃ શોક બલ અર્દિતઃ ॥૨-૭૨-
આ વાત સાંભળીને, પવિત્ર અને ઉન્નત કુળમાં જન્મેલો ભરત પિતાના શોકથી ઘેરાઈને, અચાનક જમીન પર પડી ગયો.
હા હાતોઽસ્મીતિ કૃપણામ્ દીનામ્ વાચમુદીરયન્ । નિપપાત મહાબાહુર્બાહુ વિક્ષિપ્ય વીર્યવાન્ ॥૨-૭૨-
હાય, હું તો બળી ગયો! એવી દયાની વાત બોલતો, શક્તિશાળી ભરત પોતાના હાથ ફેલાવીને જમીન પર પડી ગયો.
તતઃ શોકેન સમ્વીતઃ પિતુર્ મરણ દુહ્ખિતઃ । વિલલાપ મહા તેજા ભ્રાન્ત આકુલિત ચેતનઃ ॥૨-૭૨-
પિતાના મૃત્યુના દુઃખથી ઘેરાઈને, તેજસ્વી ભરતનું મન ગભરાઈ ગયું અને તેણે ઉંચે અવાજે રડવું શરૂ કર્યું.
એતત્ સુરુચિરમ્ ભાતિ પિતુર્ મે શયનમ્ પુરા । શશિનેવામલમ્ રાત્રૌ ગગનમ્ તોયદાત્યયે ॥૨-૭૨-
આ પથારો, જે પહેલા મારા પિતાનો હતો, ચાંદની રાતે વાદળ વિહોણા આકાશ જેવો સુંદર લાગતો હતો.
તત્ ઇદમ્ ન વિભાતિ અદ્ય વિહીનમ્ તેન ધીમતા । વ્યોમેવ શ્શિના હીનમપ્ભુષ્ક ઇવ સાગરઃ ॥૨-૭૨-
પણ આજે એ વિદ્વાન પિતાના અભાવે આ પથારો તેજ આપતો નથી—જેમ ચાંદ વિના આકાશ કે પાણી વિના દરિયો સુન્યો લાગે છે.
બાષ્પમુત્સૃજ્ય કણ્ઠે સ્વાત્મના પરિપીડિતઃ । આચ્ચાદ્ય વદનમ્ શ્રીમદ્વસ્ત્રેણ જયતામ્ વરઃ ॥૨-૭૨-
દુઃખથી ગળું ભરાઈ આવ્યું, પણ રડવાનું રોકી, વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ એ મહાન પુરુષે પોતાનું મુખ સુંદર વસ્ત્રથી ઢાંકી દીધું.
તમ્ આર્તમ્ દેવ સમ્કાશમ્ સમીક્ષ્ય પતિતમ્ ભુવિ । નિકૃત્તમિવ સાલસ્ય સ્કન્ધમ્ પરશુના વને ॥૨-૭૨-
તે દુઃખી અને ધરતી પર પડેલા, દેવ જેવો તેજસ્વી, જંગલમાં કાપી નાખેલા સાળના ડાળ જેવો, તેને જોઈ સૌએ આશ્ચર્યથી નિહાળ્યો.
મત્તમાતઙ્ગસમ્કાશમ્ ચન્દ્રાર્કસદૃશમ્ ભુવઃ । ઉત્થાપયિત્વા શોક આર્તમ્ વચનમ્ ચ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥૨-૭૨-
મદમાં આવેલા હાથી જેવો, ચાંદ્ર અને સૂર્ય જેવો પ્રકાશમાન, એ દુઃખથી વ્યાકુળને ઉઠાવીને એમણે કહ્યું:
ઉત્તિષ્ઠ ઉત્તિષ્ઠ કિમ્ શેષે રાજ પુત્ર મહા યશઃ । ત્વદ્ વિધા ન હિ શોચન્તિ સન્તઃ સદસિ સમ્મતાઃ ॥૨-૭૨-
ઉઠો, ઊઠો! શા માટે અહીં પડ્યા છો, મહાન યશવંત રાજકુમાર? તમારા જેવા સજ્જન, સભામાં માન પામેલા, કદી દુઃખ નથી કરતા.
દાનયજ્ઞાધિકારા હિ શીલશ્રુતિવચોનુગા । બુદ્ધિસ્તે બુદ્ધિસમ્પન્ન પ્રભેવાર્કસ્ય મન્દિરે ॥૨-૭૨-
તમે દાન અને યજ્ઞમાં પાત્ર છો, તમારો સ્વભાવ, શીખેલા શબ્દો અને વાણી ઉત્તમ છે; હે વિદ્વાન, તમારી બુદ્ધિ મહેલમાં સૂર્ય જેવો તેજ આપે છે.
સ રુદત્યા ચિરમ્ કાલમ્ ભૂમૌ વિપરિવૃત્ય ચ । જનનીમ્ પ્રત્યુવાચ ઇદમ્ શોકૈઃ બહુભિર્ આવૃતઃ ॥૨-૭૨-
એ લાંબો સમય રડ્યા પછી, જમીન પર લથડતાં, અનેક દુઃખોથી ઘેરાઈ, માતાને એમણે આ શબ્દો કહ્યા.
અભિષેક્ષ્યતિ રામમ્ તુ રાજા યજ્ઞમ્ નુ યક્ષ્યતિ । ઇતિ અહમ્ કૃત સમ્કલ્પો હૃષ્ટઃ યાત્રામ્ અયાસિષમ્ ॥૨-૭૨-
મને લાગ્યું હતું કે રાજા રામને અભિષેક કરશે અને યજ્ઞ કરશે, એ વિચારે આનંદથી હું યાત્રા પર નીકળી પડ્યો હતો.
તત્ ઇદમ્ હિ અન્યથા ભૂતમ્ વ્યવદીર્ણમ્ મનો મમ । પિતરમ્ યો ન પશ્યામિ નિત્યમ્ પ્રિય હિતે રતમ્ ॥૨-૭૨-
પણ હવે બધું જ બદલાઈ ગયું છે, મન તૂટી ગયું છે, કેમ કે હું મારા પિતાને નથી જોઈ શકતો, જે હંમેશાં મારા હિત અને આનંદમાં રત હતા.
અમ્બ કેન અત્યગાત્ રાજા વ્યાધિના મય્ય્ અનાગતે । ધન્યા રામ આદયઃ સર્વે યૈઃ પિતા સમ્સ્કૃતઃ સ્વયમ્ ॥૨-૭૨-
માતા, કઈ બીમારીથી રાજા મારા આવતાં પહેલાં જ ગયા? ધન્ય છે રામ અને બીજા બધા, જેમના પિતા પોતે અંત્યક્રિયા કરી શક્યા.
ન નૂનમ્ મામ્ મહા રાજઃ પ્રાપ્તમ્ જાનાતિ કીર્તિમાન્ । ઉપજિઘ્રેદ્દ્ હિ મામ્ મૂર્ધ્નિ તાતઃ સમ્નમ્ય સત્વરમ્ ॥૨-૭૨-
નિષ્ઠિત છે કે મહારાજા, જે પ્રસિદ્ધ છે, તેમને ખબર નથી કે હું આવી ગયો છું; નહિતર પિતા તરત જ વળી મારા માથા પર હાથ ફેરવી લેતા.
ક્વ સ પાણિઃ સુખ સ્પર્શઃ તાતસ્ય અક્લિષ્ટ કર્મણઃ । યેન મામ્ રજસા ધ્વસ્તમ્ અભીક્ષ્ણમ્ પરિમાર્જતિ ॥૨-૭૨-
ક્યાં છે પિતાજીનો એ સુખદ સ્પર્શવાળો હાથ, જેમણે કદી દુષ્કર્મ ન કર્યું, જે વારંવાર મારા ઉપર પડેલો ધૂળ સાફ કરતા?
યો મે ભ્રાતા પિતા બન્ધુર્ યસ્ય દાસો અસ્મિ ધીમતઃ । તસ્ય મામ્ શીઘ્રમ્ આખ્યાહિ રામસ્ય અક્લિષ્ટ કર્મણઃ ॥૨-૭૨-
જે મારા માટે ભાઈ, પિતા અને મિત્ર છે, જેમનો હું દાસ છું, હે વિદ્વાન, એ નિર્દોષ કર્મવાળા રામ વિશે જલ્દી કહો.
પિતા હિ ભવતિ જ્યેષ્ઠો ધર્મમ્ આર્યસ્ય જાનતઃ । તસ્ય પાદૌ ગ્રહીષ્યામિ સ હિ ઇદાનીમ્ ગતિર્ મમ ॥૨-૭૨-
કેમ કે ધર્મ જાણનાર માટે મોટો ભાઈ પિતાજી સમાન હોય છે; હવે તો એજ મારું આશ્રય છે, એમના પગ પકડીશ.
ધર્મવિદ્ધર્મનિત્યશ્ચ સત્યસન્ધો દૃઢવ્રતઃ । આર્યે કિમ્ અબ્રવીદ્ રાજા પિતા મે સત્ય વિક્રમઃ ॥૨-૭૨-
જે ધર્મ જાણે છે, હંમેશા ધર્મમાં સ્થિર છે, સત્યનિષ્ઠ અને દૃઢ પ્રતિજ્ઞા ધરાવે છે, હે આર્યે, મારા વીર પિતાએ એમને શું કહ્યું હતું?
પશ્ચિમમ્ સાધુ સમ્દેશમ્ ઇચ્ચામિ શ્રોતુમ્ આત્મનઃ । ઇતિ પૃષ્ટા યથા તત્ત્વમ્ કૈકેયી વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥૨-૭૨-
હું મારા પિતાનું અંતિમ શુભ સંદેશ સાંભળવા ઇચ્છું છું; આમ પૂછતાં કૈકેયીએ સાચું સાચું કહેલું.
રામ ઇતિ રાજા વિલપન્ હા સીતે લક્ષ્મણ ઇતિ ચ । સ મહાત્મા પરમ્ લોકમ્ ગતઃ ગતિમતામ્ વરઃ ॥૨-૭૨-
રાજા 'રામ! હાય સીતા! હાય લક્ષ્મણ!' એમ વિલાપ કરતા કરતા, મહાન આત્મા, સર્વોત્તમ લોકમાં ગયા.
ઇમામ્ તુ પશ્ચિમામ્ વાચમ્ વ્યાજહાર પિતા તવ । કાલ ધર્મ પરિક્ષિપ્તઃ પાશૈઃ ઇવ મહા ગજઃ ॥૨-૭૨-
કાળના બંધનથી ઘેરાયેલા મહા હાથી જેવાં, તમારા પિતાએ આ અંતિમ વાણી ઉચ્ચારી હતી.
સિદ્ધ અર્થાઃ તુ નરા રામમ્ આગતમ્ સીતયા સહ । લક્ષ્મણમ્ ચ મહા બાહુમ્ દ્રક્ષ્યન્તિ પુનર્ આગતમ્ ॥૨-૭૨-
જેઓના કાર્યો સિદ્ધ થયા છે, તેઓ રામને સીતાસહિત પાછા આવેલા અને મહાબાહુ લક્ષ્મણને ફરીથી પરત ફરેલા જોઈ શકશે.
તત્ શ્રુત્વા વિષસાદ એવ દ્વિતીયા પ્રિય શમ્સનાત્ । વિષણ્ણ વદનો ભૂત્વા ભૂયઃ પપ્રચ્ચ માતરમ્ ॥૨-૭૨-
આ સાંભળીને, બીજી વાર દુઃખદ સમાચાર મળતાં, તેનો ચહેરો ઉતરી ગયો અને તેણે ફરીથી પોતાની માતાને પૂછ્યું.
ક્વ ચ ઇદાનીમ્ સ ધર્મ આત્મા કૌસલ્ય આનન્દ વર્ધનઃ । લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા સીતયા ચ સમમ્ ગતઃ ॥૨-૭૨-
હવે એ ધર્મનિષ્ઠ, કૌશલ્યાને આનંદ આપનાર, લક્ષ્મણ અને સીતા સાથે ક્યાં ગયો હશે?