ભાગીરથીમ્ દુષ્પ્રતરામમ્શુધાને મહાનદીમ્ । ઉપાયાદ્રાઘવસ્તૂર્ણમ્ પ્રાગ્વટે વિશ્રુતે પુરે ॥૨-૭૧-
રાઘવે ઝડપથી, પાર કરવી મુશ્કેલ એવી મહાન ભાગીરથી નદીના પૂર્વ કાંઠે પ્રસિદ્ધ શહેર પાસે પહોંચ્યા.
સ ગઙ્ગામ્ પ્રાગ્વટ્E તીર્ત્વે સમાયાત્કુટિકોષ્ઠિકામ્ । સબલસ્તામ્ સ તીર્ત્વાથ સમાયાદ્ધર્મવર્ધનમ્ ॥૨-૭૧-
પછી પૂર્વ કાંઠે ગંગા પાર કરીને, તેઓ કુટિકોષ્ઠિકા ગામે પહોંચ્યા અને ત્યાંથી પોતાની સેના સાથે ધર્મવર્ધન ગામે ગયા.
તોરણમ્ દક્ષિણ અર્ધેન જમ્બૂ પ્રસ્થમ્ ઉપાગમત્ । વરૂથમ્ ચ યયૌ રમ્યમ્ ગ્રામમ્ દશરથ આત્મજઃ ॥૨-૭૧-
દક્ષિણ બાજુના તોરણમાંથી જંબૂપ્રસ્થ ગામે પહોંચ્યા અને દશરથપુત્રે મનોહર એવા વરુથ ગામ તરફ પ્રયાણ કર્યું.
તત્ર રમ્યે વને વાસમ્ કૃત્વા અસૌ પ્રાન્ મુખો યયૌ । ઉદ્યાનમ્ ઉજ્જિહાનાયાઃ પ્રિયકા યત્ર પાદપાઃ ॥૨-૭૧-
ત્યાં સુખદ વનમાં રોકાઈ, પછી આગળ વધ્યા અને ઉજ્ઝિહાનાના ઉદ્યાન તરફ ગયા, જ્યાં પ્રિય વૃક્ષો ઉગે છે.
સાલામ્સ્ તુ પ્રિયકાન્ પ્રાપ્ય શીઘ્રાન્ આસ્થાય વાજિનઃ । અનુજ્ઞાપ્ય અથ ભરતઃ વાહિનીમ્ ત્વરિતઃ યયૌ ॥૨-૭૧-
પ્રિય સાળ વૃક્ષો સુધી પહોંચી, ભરતે ઝડપથી ઘોડા ચડ્યા, સેના ને પરવાનગી આપી અને આગળ ધસી ગયા.
વાસમ્ કૃત્વા સર્વ તીર્થે તીર્ત્વા ચ ઉત્તાનકામ્ નદીમ્ । અન્યા નદીઃ ચ વિવિધાઃ પાર્વતીયૈઅઃ તુરમ્ ગમૈઃ ॥૨-૭૧-
બધા તીર્થો પર રોકાઈ અને ઉત્તરાણકાં નદી પાર કરીને, વિવિધ પર્વતીય નદીઓ પણ ઝડપી વાહનો દ્વારા પાર કરી.
હસ્તિ પૃષ્ઠકમ્ આસાદ્ય કુટિકામ્ અત્યવર્તત । તતાર ચ નર વ્યાઘ્રઃ લૌહિત્યે સ કપીવતીમ્ ॥૨-૭૧-
હાથીની પીઠ પાસે આવેલી ઝૂંપડી સુધી પહોંચીને, મનુષ્યોમાં વાઘ સમાન ભરતે લૌહિત્ય નદી કપીવટા પાસે પાર કરી.
એક સાલે સ્થાણુમતીમ્ વિનતે ગોમતીમ્ નદીમ્ । કલિન્ગ નગરે ચ અપિ પ્રાપ્ય સાલ વનમ્ તદા ॥૨-૭૧-
એકસાલે, વિનતા અને ગોમતી નદીઓ પાર કરીને, કલિંગ શહેરમાં પહોંચી, ત્યારબાદ સાળના જંગલમાં પ્રવેશ્યો.
ભરતઃ ક્ષિપ્રમ્ આગચ્ચત્ સુપરિશ્રાન્ત વાહનઃ । વનમ્ ચ સમતીત્ય આશુ શર્વર્યામ્ અરુણ ઉદયે ॥૨-૭૧-
ભરતનું વાહન ખૂબ થાકી ગયું હતું, છતાં તે ઝડપથી પહોંચ્યો અને જંગલ પાર કરીને, વહેલી સવારના સમયે ત્યાં પહોંચ્યો.
અયોધ્યામ્ મનુના રાજ્ઞા નિર્મિતામ્ સ દદર્શ હ । તામ્ પુરીમ્ પુરુષ વ્યાઘ્રઃ સપ્ત રાત્ર ઉષિટઃ પથિ ॥૨-૭૧-
મનુષ્યોમાં વાઘ સમાન ભરતે રસ્તામાં સાત રાત વિતાવી, રાજા મનુએ બાંધેલી અયોધ્યા શહેરને જોયું.
અયોધ્યામ્ અગ્રતઃ દૃષ્ટ્વા રથે સારથિમ્ અબ્રવીત્ । એષા ન અતિપ્રતીતા મે પુણ્ય ઉદ્યાના યશસ્વિની ॥૨-૭૧-
અયોધ્યા સામે દેખાઈ, ત્યારે તેણે પોતાના રથચાલકને કહ્યું: 'આ પવિત્ર ઉદ્યાનો માટે પ્રખ્યાત શહેર મને ઓળખાણું લાગતું નથી.'
અયોધ્યા દૃશ્યતે દૂરાત્ સારથે પાણ્ડુ મૃત્તિકા । યજ્વભિર્ ગુણ સમ્પન્નૈઃ બ્રાહ્મણૈઃ વેદ પારગૈઃ ॥૨-૭૧-
'અયોધ્યા દૂરથી દેખાય છે, હે રથચાલક, તેની પીળી માટી સાથે, જ્યાં ગુણવાન અને વેદ પારંગત બ્રાહ્મણો વસે છે.'
ભૂયિષ્ઠમ્ ઋષૈઃ આકીર્ણા રાજ ઋષિ વર પાલિતા । અયોધ્યાયામ્ પુરા શબ્દઃ શ્રૂયતે તુમુલો મહાન્ ॥૨-૭૧-
'અયોધ્યા પહેલાં ઋષિઓથી ભરેલી અને રાજઋષિ દ્વારા સંરક્ષિત હતી; એ શહેરમાં હંમેશા મોટો ગુંજતો અવાજ સંભળાતો.'
સમન્તાન્ નર નારીણામ્ તમ્ અદ્ય ન શૃણોમ્ય્ અહમ્ । ઉદ્યાનાનિ હિ સાય અહ્ને ક્રીડિત્વા ઉપરતૈઃ નરૈઃ ॥૨-૭૧-
'પણ આજે, ચારે બાજુ પુરુષો અને સ્ત્રીઓના અવાજો સંભળાતા નથી; કારણ કે ઉદ્યાનોમાં લોકો રમ્યા પછી હવે શાંત છે.'
સમન્તાત્ વિપ્રધાવદ્ભિઃ પ્રકાશન્તે મમ અન્યદા । તાનિ અદ્ય અનુરુદન્તિ ઇવ પરિત્યક્તાનિ કામિભિઃ ॥૨-૭૧-
'પહેલાં ઉદ્યાનો ચારે બાજુ દોડતા લોકોથી ઝગમગતા હતા, પણ આજે એ ઉદ્યાનો કામી લોકો છોડીને ગયા હોય એમ દુઃખી લાગે છે.'
અરણ્ય ભૂતા ઇવ પુરી સારથે પ્રતિભાતિ મે । ન હિ અત્ર યાનૈઃ દૃશ્યન્તે ન ગજૈઃ ન ચ વાજિભિઃ ॥૨-૭૧-
'હે રથચાલક, આ શહેર મને જંગલ જેવું લાગે છે; અહીં ક્યાંય રથ, હાથી કે ઘોડા દેખાતા નથી.'
નિર્યાન્તઃ વા અભિયાન્તઃ વા નર મુખ્યા યથા પુરમ્ । ઉદ્યાનાનિ પુરા ભાન્તિ મત્તપ્રમુદિતાનિ ચ ॥૨-૭૧-
'પહેલાં જે મુખ્ય લોકો શહેરમાં આવતાં-જતાં, હવે એ દેખાતા નથી; અને ઉદ્યાનો પણ પહેલાં આનંદથી ભરેલા લાગતા.'
જનાનામ્ રતિસમ્યોગેષ્વત્યન્તગુણવન્તિ ચ । તાન્યેતાન્યદ્ય વશ્યામિ નિરાનન્દાનિ સર્વશઃ ॥૨-૭૧-
'પહેલાં આ ઉદ્યાનોમાં લોકો આનંદથી ભેગા થતા અને બહુ આનંદ માણતા; પણ હવે હું એ બધાંને સંપૂર્ણ નિરાનંદ જોઈ રહ્યો છું.'
સ્રસ્તપર્ણૈરનુપથમ્ વિક્રોશદ્ભિરિવ દ્રુમૈઃ । નાદ્યાપિ શ્રૂયતે શબ્દો મત્તાનામ્ મૃગપક્ષિણામ્ ॥૨-૭૧-
'રસ્તા પર પડેલા પાંદડાં અને ઝાડો જાણે રડતાં હોય એમ લાગે છે; અને હવે પણ મૃગો કે પક્ષીઓના આનંદભર્યા અવાજો સંભળાતા નથી.'
સમ્રક્તામ્ મધુરામ્ વાણીમ્ કલમ્ વ્યાહરતામ્ બહુ । ચન્દનાગુરુસમ્પૃક્તો ધૂપસમ્મૂર્ચિતોઽતુલઃ ॥૨-૭૧-
'પહેલાં જે મધુર અને કોમળ અવાજો સંભળાતા, ચંદન અને અગરુની સુગંધમાં ભળેલા અને અનન્ય ધૂપથી વ્યાપ્ત, હવે એ અવાજો ક્યાંય નથી.'
પ્રવાતિ પવનઃ શ્રીમાન્ કિમ્ નુ નાદ્ય યથાપુરમ્ । ભેરીમૃદઙ્ગવીણાનામ્ કોણસમ્ઘટ્ટિતઃ પુનઃ ॥૨-૭૧-
'આજે પવિત્ર પવન પહેલાની જેમ કેમ નથી વહી રહ્યો, જેમાં બેરિ, મૃદંગ અને વીના ના સંગીતના મીઠા અવાજો ભળેલા હોય?'
કિમદ્ય શબ્દો વિરતઃ સદાઽદીનગતિઃ પુરા । અનિષ્ટાનિ ચ પાપાનિ પશ્યામિ વિવિધાનિ ચ ॥૨-૭૧-
'આજે જે અવાજ હંમેશા સંભળાતો હતો, એ કેમ બંધ થઈ ગયો છે અને શહેર પણ ઉદાસ લાગે છે; અનેક અશુભ અને દુઃખદ સંકેતો દેખાય છે.'
નિમિત્તાનિ અમનોજ્ઞાનિ તેન સીદતિ તે મનઃ । સર્વથા કુશલમ્ સૂત દુર્લભમ્ મમ બન્ધુષુ ॥૨-૭૧-
'આ અશુભ સંકેતોને કારણે મારું મન દુઃખી છે; હે રથચાલક, મારા સગાંમાં સુખ-શાંતિ મળવી બહુ મુશ્કેલ લાગે છે.'
તથા હ્યસતિ સમ્મોહે હૃદયમ્ સીદતીવ મે । વિષણ્ણઃ શાન્તહૃદયસ્ત્રસ્તઃ સુલુલિતેન્દ્રિયઃ ॥૨-૭૧-
'જ્યારે મનમાં ભ્રમ નથી, ત્યારે પણ મારું હૃદય બેસી જાય છે; હું ઉદાસ છું, મન શાંત છે, ભયભીત છું અને ઇન્દ્રિયોએ પણ શાંતિ ગુમાવી છે.'
ભરતઃ પ્રવિવેશાશુ પુરીમિક્ષ્વાકુપાલિતામ્ । દ્વારેણ વૈજયન્તેન પ્રાવિશત્ શ્રાન્ત વાહનઃ ॥૨-૭૧-
ભરત ઝડપથી ઇક્ષ્વાકુ વંશે સંરક્ષિત શહેરમાં પ્રવેશ્યા, વૈજયંત દરવાજા પરથી અંદર ગયા, તેમનું વાહન લાંબી મુસાફરીથી થાકી ગયું હતું.
દ્વાહ્સ્થૈઃ ઉત્થાય વિજયમ્ પૃષ્ટઃ તૈઃ સહિતઃ યયૌ । સ તુ અનેક અગ્ર હૃદયો દ્વાહ્સ્થમ્ પ્રત્યર્ચ્ય તમ્ જનમ્ ॥૨-૭૧-
દરવાજા પર ઉભેલા રક્ષકોએ ઊભા રહીને તેમની જીત વિશે પૂછ્યું. તેઓ સાથે ચાલતા ભરત, મનમાં અનેક ચિંતાઓ સાથે, દરવાજા પર ઉભેલા લોકોને વંદન કરતા આગળ વધ્યા.
સૂતમ્ અશ્વ પતેઃ ક્લાન્તમ્ અબ્રવીત્ તત્ર રાઘવઃ । કિમહમ્ ત્વરયાનીતઃ કારણેન વિનાનઘ ॥૨-૭૧-
ત્યાં રાઘવએ થાકેલા રથચાલકને પૂછ્યું: 'હે નિર્દોષ, મને આવી ઝડપથી અહીં શા માટે લાવવામાં આવ્યો છું?'
અશુભાશઙ્કિ હૃદયમ્ શીલમ્ ચ પતતીવ મે । શ્રુતા નો યાદૃશાઃ પૂર્વમ્ નૃપતીનામ્ વિનાશને ॥૨-૭૧-
'મારા મનમાં અશુભ શંકા ઉઠે છે અને મારું સ્વભાવ પણ будто તૂટી રહ્યું છે; મેં અગાઉ પણ આવી ચિન્હો સાંભળી છે, જ્યારે રાજાઓનું અંત આવ્યું હતું.'
આકારાઃ તાન્ અહમ્ સર્વાન્ ઇહ પશ્યામિ સારથે । સમ્માર્જનવિહીનાનિ પરુષાણ્યુપલક્ષયે ॥૨-૭૧-
'હે રથચાલક, હું અહીં એ બધા ચિન્હો જોઈ રહ્યો છું: રસ્તાઓ સાફ નથી, અને બધે કઠોરતા દેખાય છે.'
અસમ્યતકવાટાનિ શ્રીવિહીનાનિ સર્વશઃ । બલિકર્મવિહીનાનિ ધૂપસમ્મેદનેન ચ ॥૨-૭૧-
'દરવાજા યોગ્ય રીતે બંધ નથી, સૌંદર્ય ક્યાંય દેખાતું નથી, પૂજાના કાર્યો પણ અટકી ગયા છે અને હવા ધૂપના ધૂમાડાથી ભરાઈ ગઈ છે.'