બલેન ગુપ્તઃ ભરતઃ મહાત્મા । સહ આર્યકસ્ય આત્મ સમૈઃ અમાત્યૈઃ । આદાય શત્રુઘ્નમ્ અપેત શત્રુર્ । ગૃહાત્ યયૌ સિદ્ધૈવ ઇન્દ્ર લોકાત્ ॥૨-૭૦-
સેનાના રક્ષણ હેઠળ, મહાન આત્માવાળા ભરત, આર્યકના સમાન મંત્રીઓ અને શત્રુઘ્નને લઈને, દુશ્મનોથી મુક્ત થઈને, જાણે ઇન્દ્રલોકમાંથી નીકળ્યા હોય એમ ઘર છોડીને નીકળી પડ્યા.
thumb|એકસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે એકસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો એકસત્તેરમો સર્ગ સાંભળો.
સ પ્રાન્ મુખો રાજ ગૃહાત્ અભિનિર્યાય વીર્યવાન્ । તતઃ સુદામામ્ દ્યુતિમાન્ સમ્તીર્વાવેક્ષ્ય તામ્ નદીમ્ ॥૨-૭૧-
વીર ભરત રાજમહેલમાંથી આગળ મોઢું કરીને નીકળી પડ્યા અને પછી તેજસ્વી સુદામા નદી જોઈને તેને પાર કરી.
હ્લાદિનીમ્ દૂર પારામ્ ચ પ્રત્યક્ સ્રોતઃ તરન્ગિણીમ્ । શતદ્રૂમ્ અતરત્ શ્રીમાન્ નદીમ્ ઇક્ષ્વાકુ નન્દનઃ ॥૨-૭૧-
ઇક્ષ્વાકુ વંશના તેજસ્વી પુત્રએ આનંદદાયી, દૂર, પલટા વહેતી અને તરંગોથી ભરેલી શતદ્રુ નદી પાર કરી.
એલ ધાને નદીમ્ તીર્ત્વા પ્રાપ્ય ચ અપર પર્પટાન્ । શિલામ્ આકુર્વતીમ્ તીર્ત્વાઆગ્નેયમ્ શલ્ય કર્તનમ્ ॥૨-૭૧-
એલાધાન નદી પાર કરીને, બીજે કાંઠે પહોંચ્યા પછી, પથ્થરોથી ભરેલા રસ્તા અને અગ્નિબાણો વાળું સ્થળ પણ પાર કર્યું.
સત્ય સમ્ધઃ શુચિઃ શ્રીમાન્ પ્રેક્ષમાણઃ શિલા વહામ્ । અત્યયાત્ સ મહા શૈલાન્ વનમ્ ચૈત્ર રથમ્ પ્રતિ ॥૨-૭૧-
સત્યવચન, શુદ્ધ અને તેજસ્વી ભરતે પથ્થર વહન કરતા પહાડો જોઈને, મોટા પર્વતો પાર કરીને ચૈત્રવન તરફ આગળ વધ્યા.
સરસ્વતીમ્ ચ ગઙ્ગામ્ ચ ઉગ્મેન પ્રતિપદ્ય ચ । ઉત્તરમ્ વીરમત્સ્યાનામ્ ભારુણ્ડમ્ પ્રાવિશદ્વનમ્ ॥૨-૭૧-
પછી તેમણે સરસ્વતી અને ગંગા નદીઓ ઉત્સાહપૂર્વક પાર કરી અને વીર મત્સ્યોના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા ભરૂંડ વનમાં પ્રવેશ કર્યો.
વેગિનીમ્ ચ કુલિન્ગ આખ્યામ્ હ્રાદિનીમ્ પર્વત આવૃતામ્ । યમુનામ્ પ્રાપ્ય સમ્તીર્ણો બલમ્ આશ્વાસયત્ તદા ॥૨-૭૧-
પર્વતોથી ઘેરાયેલી, ઝડપી વહેતી અને કુલિંગા નામે ઓળખાતી યમુના નદી પર પહોંચીને, તેમણે તેને પાર કરી અને પછી પોતાની સેના ને આશ્વાસન આપ્યું.
શીતીકૃત્ય તુ ગાત્રાણિ ક્લાન્તાન્ આશ્વાસ્ય વાજિનઃ । તત્ર સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ પ્રાયાત્ આદાય ચ ઉદકમ્ ॥૨-૭૧-
ત્યાં, શરીર ઠંડા કરીને અને થાકેલા ઘોડાઓને આરામ આપીને, બધાએ સ્નાન કર્યું, પાણી પીધું અને પાણી ભરીને આગળ વધ્યા.
રાજ પુત્રઃ મહા અરણ્યમ્ અનભીક્ષ્ણ ઉપસેવિતમ્ । ભદ્રઃ ભદ્રેણ યાનેન મારુતઃ ખમ્ ઇવ અત્યયાત્ ॥૨-૭૧-
રાજકુમારે, જે અતિ વિશાળ અને દુર્લભ જંગલ હતો, તેમાં સુંદર વાહન દ્વારા જાણે પવન આકાશમાં દોડે તેમ આગળ વધ્યા.
ભાગીરથીમ્ દુષ્પ્રતરામમ્શુધાને મહાનદીમ્ । ઉપાયાદ્રાઘવસ્તૂર્ણમ્ પ્રાગ્વટે વિશ્રુતે પુરે ॥૨-૭૧-
રાઘવે ઝડપથી, પાર કરવી મુશ્કેલ એવી મહાન ભાગીરથી નદીના પૂર્વ કાંઠે પ્રસિદ્ધ શહેર પાસે પહોંચ્યા.
સ ગઙ્ગામ્ પ્રાગ્વટ્E તીર્ત્વે સમાયાત્કુટિકોષ્ઠિકામ્ । સબલસ્તામ્ સ તીર્ત્વાથ સમાયાદ્ધર્મવર્ધનમ્ ॥૨-૭૧-
પછી પૂર્વ કાંઠે ગંગા પાર કરીને, તેઓ કુટિકોષ્ઠિકા ગામે પહોંચ્યા અને ત્યાંથી પોતાની સેના સાથે ધર્મવર્ધન ગામે ગયા.
તોરણમ્ દક્ષિણ અર્ધેન જમ્બૂ પ્રસ્થમ્ ઉપાગમત્ । વરૂથમ્ ચ યયૌ રમ્યમ્ ગ્રામમ્ દશરથ આત્મજઃ ॥૨-૭૧-
દક્ષિણ બાજુના તોરણમાંથી જંબૂપ્રસ્થ ગામે પહોંચ્યા અને દશરથપુત્રે મનોહર એવા વરુથ ગામ તરફ પ્રયાણ કર્યું.
તત્ર રમ્યે વને વાસમ્ કૃત્વા અસૌ પ્રાન્ મુખો યયૌ । ઉદ્યાનમ્ ઉજ્જિહાનાયાઃ પ્રિયકા યત્ર પાદપાઃ ॥૨-૭૧-
ત્યાં સુખદ વનમાં રોકાઈ, પછી આગળ વધ્યા અને ઉજ્ઝિહાનાના ઉદ્યાન તરફ ગયા, જ્યાં પ્રિય વૃક્ષો ઉગે છે.
સાલામ્સ્ તુ પ્રિયકાન્ પ્રાપ્ય શીઘ્રાન્ આસ્થાય વાજિનઃ । અનુજ્ઞાપ્ય અથ ભરતઃ વાહિનીમ્ ત્વરિતઃ યયૌ ॥૨-૭૧-
પ્રિય સાળ વૃક્ષો સુધી પહોંચી, ભરતે ઝડપથી ઘોડા ચડ્યા, સેના ને પરવાનગી આપી અને આગળ ધસી ગયા.
વાસમ્ કૃત્વા સર્વ તીર્થે તીર્ત્વા ચ ઉત્તાનકામ્ નદીમ્ । અન્યા નદીઃ ચ વિવિધાઃ પાર્વતીયૈઅઃ તુરમ્ ગમૈઃ ॥૨-૭૧-
બધા તીર્થો પર રોકાઈ અને ઉત્તરાણકાં નદી પાર કરીને, વિવિધ પર્વતીય નદીઓ પણ ઝડપી વાહનો દ્વારા પાર કરી.
હસ્તિ પૃષ્ઠકમ્ આસાદ્ય કુટિકામ્ અત્યવર્તત । તતાર ચ નર વ્યાઘ્રઃ લૌહિત્યે સ કપીવતીમ્ ॥૨-૭૧-
હાથીની પીઠ પાસે આવેલી ઝૂંપડી સુધી પહોંચીને, મનુષ્યોમાં વાઘ સમાન ભરતે લૌહિત્ય નદી કપીવટા પાસે પાર કરી.
એક સાલે સ્થાણુમતીમ્ વિનતે ગોમતીમ્ નદીમ્ । કલિન્ગ નગરે ચ અપિ પ્રાપ્ય સાલ વનમ્ તદા ॥૨-૭૧-
એકસાલે, વિનતા અને ગોમતી નદીઓ પાર કરીને, કલિંગ શહેરમાં પહોંચી, ત્યારબાદ સાળના જંગલમાં પ્રવેશ્યો.
ભરતઃ ક્ષિપ્રમ્ આગચ્ચત્ સુપરિશ્રાન્ત વાહનઃ । વનમ્ ચ સમતીત્ય આશુ શર્વર્યામ્ અરુણ ઉદયે ॥૨-૭૧-
ભરતનું વાહન ખૂબ થાકી ગયું હતું, છતાં તે ઝડપથી પહોંચ્યો અને જંગલ પાર કરીને, વહેલી સવારના સમયે ત્યાં પહોંચ્યો.
અયોધ્યામ્ મનુના રાજ્ઞા નિર્મિતામ્ સ દદર્શ હ । તામ્ પુરીમ્ પુરુષ વ્યાઘ્રઃ સપ્ત રાત્ર ઉષિટઃ પથિ ॥૨-૭૧-
મનુષ્યોમાં વાઘ સમાન ભરતે રસ્તામાં સાત રાત વિતાવી, રાજા મનુએ બાંધેલી અયોધ્યા શહેરને જોયું.
અયોધ્યામ્ અગ્રતઃ દૃષ્ટ્વા રથે સારથિમ્ અબ્રવીત્ । એષા ન અતિપ્રતીતા મે પુણ્ય ઉદ્યાના યશસ્વિની ॥૨-૭૧-
અયોધ્યા સામે દેખાઈ, ત્યારે તેણે પોતાના રથચાલકને કહ્યું: 'આ પવિત્ર ઉદ્યાનો માટે પ્રખ્યાત શહેર મને ઓળખાણું લાગતું નથી.'
અયોધ્યા દૃશ્યતે દૂરાત્ સારથે પાણ્ડુ મૃત્તિકા । યજ્વભિર્ ગુણ સમ્પન્નૈઃ બ્રાહ્મણૈઃ વેદ પારગૈઃ ॥૨-૭૧-
'અયોધ્યા દૂરથી દેખાય છે, હે રથચાલક, તેની પીળી માટી સાથે, જ્યાં ગુણવાન અને વેદ પારંગત બ્રાહ્મણો વસે છે.'
ભૂયિષ્ઠમ્ ઋષૈઃ આકીર્ણા રાજ ઋષિ વર પાલિતા । અયોધ્યાયામ્ પુરા શબ્દઃ શ્રૂયતે તુમુલો મહાન્ ॥૨-૭૧-
'અયોધ્યા પહેલાં ઋષિઓથી ભરેલી અને રાજઋષિ દ્વારા સંરક્ષિત હતી; એ શહેરમાં હંમેશા મોટો ગુંજતો અવાજ સંભળાતો.'
સમન્તાન્ નર નારીણામ્ તમ્ અદ્ય ન શૃણોમ્ય્ અહમ્ । ઉદ્યાનાનિ હિ સાય અહ્ને ક્રીડિત્વા ઉપરતૈઃ નરૈઃ ॥૨-૭૧-
'પણ આજે, ચારે બાજુ પુરુષો અને સ્ત્રીઓના અવાજો સંભળાતા નથી; કારણ કે ઉદ્યાનોમાં લોકો રમ્યા પછી હવે શાંત છે.'
સમન્તાત્ વિપ્રધાવદ્ભિઃ પ્રકાશન્તે મમ અન્યદા । તાનિ અદ્ય અનુરુદન્તિ ઇવ પરિત્યક્તાનિ કામિભિઃ ॥૨-૭૧-
'પહેલાં ઉદ્યાનો ચારે બાજુ દોડતા લોકોથી ઝગમગતા હતા, પણ આજે એ ઉદ્યાનો કામી લોકો છોડીને ગયા હોય એમ દુઃખી લાગે છે.'
અરણ્ય ભૂતા ઇવ પુરી સારથે પ્રતિભાતિ મે । ન હિ અત્ર યાનૈઃ દૃશ્યન્તે ન ગજૈઃ ન ચ વાજિભિઃ ॥૨-૭૧-
'હે રથચાલક, આ શહેર મને જંગલ જેવું લાગે છે; અહીં ક્યાંય રથ, હાથી કે ઘોડા દેખાતા નથી.'
નિર્યાન્તઃ વા અભિયાન્તઃ વા નર મુખ્યા યથા પુરમ્ । ઉદ્યાનાનિ પુરા ભાન્તિ મત્તપ્રમુદિતાનિ ચ ॥૨-૭૧-
'પહેલાં જે મુખ્ય લોકો શહેરમાં આવતાં-જતાં, હવે એ દેખાતા નથી; અને ઉદ્યાનો પણ પહેલાં આનંદથી ભરેલા લાગતા.'
જનાનામ્ રતિસમ્યોગેષ્વત્યન્તગુણવન્તિ ચ । તાન્યેતાન્યદ્ય વશ્યામિ નિરાનન્દાનિ સર્વશઃ ॥૨-૭૧-
'પહેલાં આ ઉદ્યાનોમાં લોકો આનંદથી ભેગા થતા અને બહુ આનંદ માણતા; પણ હવે હું એ બધાંને સંપૂર્ણ નિરાનંદ જોઈ રહ્યો છું.'
સ્રસ્તપર્ણૈરનુપથમ્ વિક્રોશદ્ભિરિવ દ્રુમૈઃ । નાદ્યાપિ શ્રૂયતે શબ્દો મત્તાનામ્ મૃગપક્ષિણામ્ ॥૨-૭૧-
'રસ્તા પર પડેલા પાંદડાં અને ઝાડો જાણે રડતાં હોય એમ લાગે છે; અને હવે પણ મૃગો કે પક્ષીઓના આનંદભર્યા અવાજો સંભળાતા નથી.'
સમ્રક્તામ્ મધુરામ્ વાણીમ્ કલમ્ વ્યાહરતામ્ બહુ । ચન્દનાગુરુસમ્પૃક્તો ધૂપસમ્મૂર્ચિતોઽતુલઃ ॥૨-૭૧-
'પહેલાં જે મધુર અને કોમળ અવાજો સંભળાતા, ચંદન અને અગરુની સુગંધમાં ભળેલા અને અનન્ય ધૂપથી વ્યાપ્ત, હવે એ અવાજો ક્યાંય નથી.'