આત્મ કામા સદા ચણ્ડી ક્રોધના પ્રાજ્ઞ માનિની । અરોગા ચ અપિ કૈકેયી માતા મે કિમ્ ઉવાચ હ ॥૨-૭૦-
મારી માતા કૈકેયી, જે હંમેશા પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે ચાલે છે, કઠોર છે, જલદી ગુસ્સે થાય છે, બુદ્ધિશાળી અને ગર્વી છે, અને તંદુરસ્ત પણ છે—એમણે મને શું કહ્યું હતું?
એવમ્ ઉક્તાઃ તુ તે દૂતા ભરતેન મહાત્મના । ઊચુઃ સમ્પ્રશ્રિતમ્ વાક્યમ્ ઇદમ્ તમ્ ભરતમ્ તદા ॥૨-૭૦-
એવી રીતે મહાન આત્મા ભરત દ્વારા પૂછવામાં આવતા, દૂતોએ એ સમયે ભરતને આદરપૂર્વક આ શબ્દો કહ્યા.
કુશલાઃ તે નર વ્યાઘ્ર યેષામ્ કુશલમ્ ઇચ્ચસિ । શ્રીશ્ચ ત્વામ્ વૃણુતે પદ્મા યુજ્યતામ્ ચાપિ તે રકઃ ॥૨-૭૦-
હે પુરુષશાર્દૂલ, જેમના માટે તમે શુભેચ્છા રાખો છો, તેઓ સુખી છે; લક્ષ્મીદેવી પણ તમને પસંદ કરે છે અને તમારો રક્ષાકવચ પણ મજબૂત રહે.
ભરતઃ ચ અપિ તાન્ દૂતાન્ એવમ્ ઉક્તઃ અભ્યભાષત । આપૃચ્ચે અહમ્ મહા રાજમ્ દૂતાઃ સમ્ત્વરયન્તિ મામ્ ॥૨-૭૦-
દૂતોએ આમ કહ્યું ત્યારે ભરતે જવાબ આપ્યો: 'હું મહારાજ પાસેથી વિદાય લઉં છું; દૂતો મને જલદી જવા માટે ઉત્સાહિત કરે છે.'
એવમ્ ઉક્ત્વા તુ તાન્ દૂતાન્ ભરતઃ પાર્થિવ આત્મજઃ । દૂતૈઃ સમ્ચોદિતઃ વાક્યમ્ માતામહમ્ ઉવાચ હ ॥૨-૭૦-
આ રીતે દૂતોને કહીને, રાજપુત્ર ભરત દૂતોના શબ્દોથી પ્રેરિત થઈને પોતાના નાનાસા પાસે બોલ્યા.
રાજન્ પિતુર્ ગમિષ્યામિ સકાશમ્ દૂત ચોદિતઃ । પુનર્ અપિ અહમ્ એષ્યામિ યદા મે ત્વમ્ સ્મરિષ્યસિ ॥૨-૭૦-
'હે રાજા, દૂતોએ મને બોલાવ્યા છે એટલે હું પિતાજીના દરબારમાં જઇશ; જ્યારે તમે મને યાદ કરશો ત્યારે હું ફરી આવીશ.'
ભરતેન એવમ્ ઉક્તઃ તુ નૃપો માતામહઃ તદા । તમ્ ઉવાચ શુભમ્ વાક્યમ્ શિરસ્ય્ આઘ્રાય રાઘવમ્ ॥૨-૭૦-
ભરતે આમ કહ્યું ત્યારે, એના નાનાસા રાજાએ રાઘવના માથા પર હાથ ફેરવી શુભ આશીર્વાદ આપ્યા.
ગચ્ચ તાત અનુજાને ત્વામ્ કૈકેયી સુપ્રજાઃ ત્વયા । માતરમ્ કુશલમ્ બ્રૂયાઃ પિતરમ્ ચ પરમ્ તપ ॥૨-૭૦-
'જા બેટા, હું તને જવા દેું છું; કૈકેયી તારા જેવા પુત્રથી ધન્ય છે. મારી શુભેચ્છા તારી માતાને અને તારા પિતાને પણ કહેજે, જે મહાન તપસ્વી છે.'
પુરોહિતમ્ ચ કુશલમ્ યે ચ અન્યે દ્વિજ સત્તમાઃ । તૌ ચ તાત મહા ઇષ્વાસૌ ભ્રાતરુ રામ લક્ષ્મણૌ ॥૨-૭૦-
'પુત્ર, અમારા પુરોહિતને અને બધા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને પણ મારી શુભેચ્છા કહેજે; અને બંને મહાન ધનુર્ધારી, તારા ભાઈ રામ અને લક્ષ્મણને પણ.'
તસ્મૈ હસ્તિ ઉત્તમામઃ ચિત્રાન્ કમ્બલાન્ અજિનાનિ ચ । અભિસત્કૃત્ય કૈકેયો ભરતાય ધનમ્ દદૌ ॥૨-૭૦-
પછી કૈકેયના રાજાએ ભરતનું સન્માન કરીને, તેને ઉત્તમ હાથી, સુંદર કમ્બળ અને ચામડાં ભેટમાં આપ્યા.
રુક્મ નિષ્ક સહસ્રે દ્વે ષોડશ અશ્વ શતાનિ ચ । સત્કૃત્ય કૈકેયી પુત્રમ્ કેકયો ધનમ્ આદિશત્ ॥૨-૭૦-
કૈકેયના પુત્રનું સન્માન કરીને, કૈકેય દેશના રાજાએ બે હજાર સોનાના સિક્કા અને સોળસો ઘોડા ભેટમાં આપવાનું આદેશ આપ્યો.
તથા અમાત્યાન્ અભિપ્રેતાન્ વિશ્વાસ્યામઃ ચ ગુણ અન્વિતાન્ । દદાવ્ અશ્વ પતિઃ શીઘ્રમ્ ભરતાય અનુયાયિનઃ ॥૨-૭૦-
એ જ રીતે, ઘોડાના માલિક રાજાએ ભરતને વિશ્વાસપાત્ર અને ગુણવાન મંત્રીઓ પણ તરત જ સહાયક તરીકે આપ્યા.
ઐરાવતાન્ ઐન્દ્ર શિરાન્ નાગાન્ વૈ પ્રિય દર્શનાન્ । ખરાન્ શીઘ્રાન્ સુસમ્યુક્તાન્ માતુલો અસ્મૈ ધનમ્ દદૌ ॥૨-૭૦-
એના મામાએ એને એરાવત વંશના, ઇન્દ્ર જેવા મસ્તકવાળા, સુંદર દેખાવવાળા હાથીઓ અને ઝડપી, સારી રીતે જોડાયેલા ખચ્ચરો પણ ભેટમાં આપ્યા.
અન્તઃ પુરે અતિસમ્વૃદ્ધાન્ વ્યાઘ્ર વીર્ય બલ અન્વિતાન્ । દમ્ષ્ટ્ર આયુધાન્ મહા કાયાન્ શુનઃ ચ ઉપાયનમ્ દદૌ ॥૨-૭૦-
રાજમહેલમાં ઉછેરેલા, વાઘ જેવી તાકાત અને શક્તિ ધરાવતા, દાંત જેવા શસ્ત્રવાળા અને વિશાળ શરીરવાળા શ્વાનો પણ ભેટમાં આપ્યા.
સ માતામહમ્ આપૃચ્ચ્ય માતુલમ્ ચ યુધા જિતમ્ । રથમ્ આરુહ્ય ભરતઃ શત્રુઘ્ન સહિતઃ યયૌ ॥૨-૭૦-
પછી ભરતે પોતાના નાનાસા અને યુદ્ધમાં વિજયી મામાને વિદાય લઈને, શત્રુઘ્ન સાથે રથ પર ચડીને પ્રસ્થાન કર્યું.
બભૂવ હ્યસ્ય હૃદતે ચિન્તા સુમહતી તદા । ત્વરયા ચાપિ દૂતાનામ્ સ્વપ્નસ્યાપિ ચ દર્શનાત્ ॥૨-૭૦-
એ સમયે, દૂતોની ઉતાવળ અને સપનામાં જોયેલા દૃશ્યને લીધે, ભરતના હૃદયમાં ભારે ચિંતા ઊભી થઈ.
સ સ્વવેશ્માભ્યતિક્રમ્ય નરનાગશ્વસમ્વૃતમ્ । પ્રપેદે સુમહચ્છ્રીમાન્ રાજમાર્ગમનુત્તમમ્ ॥૨-૭૦-
પછી એ પોતાના મહેલમાંથી નીકળી, માણસો, હાથીઓ અને ઘોડાઓથી ઘેરાયેલો, તેજસ્વી અને શ્રેષ્ઠ રાજમાર્ગમાં પ્રવેશ્યો.
અભ્યતીત્ય તતોઽપશ્યદન્તઃ પુરમુદારધીઃ । તતસ્તદ્ભરતઃ શ્રીમાનાવિવેશાનિવારિતઃ ॥૨-૭૦-
પછી એ આગળ વધીને, ઉદાર મનવાળા ભરતે રાજમહેલનું આંતરિક ભાગ જોયું; અને પછી એ મહાન ભરત અવરોધ વિના અંદર પ્રવેશ્યો.
સ માતા મહમાપૃચ્ચ્ય માતુલમ્ ચ યુધાજિતમ્ । રથમારુહ્ય ભરતઃ શત્રુઘ્નસહિતો યયૌ ॥૨-૭૦-
ભરતે માતાને અને પોતાના મામા યુધાજિતને વિદાય આપી, શત્રુઘ્ન સાથે રથમાં બેઠા અને રવાના થયા.
રથાન્ મણ્ડલ ચક્રામઃ ચ યોજયિત્વા પરઃ શતમ્ । ઉષ્ટ્ર ગો અશ્વ ખરૈઃ ભૃત્યા ભરતમ્ યાન્તમ્ અન્વયુઃ ॥૨-૭૦-
પછી, સો કરતાં વધુ ગોળ ચકરાવાળા રથો તૈયાર કરીને, ઉંટ, ગાય, ઘોડા અને ખચ્ચરો પર ભરતના સેવકો પણ તેમની પાછળ ચાલ્યા.
બલેન ગુપ્તઃ ભરતઃ મહાત્મા । સહ આર્યકસ્ય આત્મ સમૈઃ અમાત્યૈઃ । આદાય શત્રુઘ્નમ્ અપેત શત્રુર્ । ગૃહાત્ યયૌ સિદ્ધૈવ ઇન્દ્ર લોકાત્ ॥૨-૭૦-
સેનાના રક્ષણ હેઠળ, મહાન આત્માવાળા ભરત, આર્યકના સમાન મંત્રીઓ અને શત્રુઘ્નને લઈને, દુશ્મનોથી મુક્ત થઈને, જાણે ઇન્દ્રલોકમાંથી નીકળ્યા હોય એમ ઘર છોડીને નીકળી પડ્યા.
thumb|એકસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે એકસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો એકસત્તેરમો સર્ગ સાંભળો.
સ પ્રાન્ મુખો રાજ ગૃહાત્ અભિનિર્યાય વીર્યવાન્ । તતઃ સુદામામ્ દ્યુતિમાન્ સમ્તીર્વાવેક્ષ્ય તામ્ નદીમ્ ॥૨-૭૧-
વીર ભરત રાજમહેલમાંથી આગળ મોઢું કરીને નીકળી પડ્યા અને પછી તેજસ્વી સુદામા નદી જોઈને તેને પાર કરી.
હ્લાદિનીમ્ દૂર પારામ્ ચ પ્રત્યક્ સ્રોતઃ તરન્ગિણીમ્ । શતદ્રૂમ્ અતરત્ શ્રીમાન્ નદીમ્ ઇક્ષ્વાકુ નન્દનઃ ॥૨-૭૧-
ઇક્ષ્વાકુ વંશના તેજસ્વી પુત્રએ આનંદદાયી, દૂર, પલટા વહેતી અને તરંગોથી ભરેલી શતદ્રુ નદી પાર કરી.
એલ ધાને નદીમ્ તીર્ત્વા પ્રાપ્ય ચ અપર પર્પટાન્ । શિલામ્ આકુર્વતીમ્ તીર્ત્વાઆગ્નેયમ્ શલ્ય કર્તનમ્ ॥૨-૭૧-
એલાધાન નદી પાર કરીને, બીજે કાંઠે પહોંચ્યા પછી, પથ્થરોથી ભરેલા રસ્તા અને અગ્નિબાણો વાળું સ્થળ પણ પાર કર્યું.
સત્ય સમ્ધઃ શુચિઃ શ્રીમાન્ પ્રેક્ષમાણઃ શિલા વહામ્ । અત્યયાત્ સ મહા શૈલાન્ વનમ્ ચૈત્ર રથમ્ પ્રતિ ॥૨-૭૧-
સત્યવચન, શુદ્ધ અને તેજસ્વી ભરતે પથ્થર વહન કરતા પહાડો જોઈને, મોટા પર્વતો પાર કરીને ચૈત્રવન તરફ આગળ વધ્યા.
સરસ્વતીમ્ ચ ગઙ્ગામ્ ચ ઉગ્મેન પ્રતિપદ્ય ચ । ઉત્તરમ્ વીરમત્સ્યાનામ્ ભારુણ્ડમ્ પ્રાવિશદ્વનમ્ ॥૨-૭૧-
પછી તેમણે સરસ્વતી અને ગંગા નદીઓ ઉત્સાહપૂર્વક પાર કરી અને વીર મત્સ્યોના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા ભરૂંડ વનમાં પ્રવેશ કર્યો.
વેગિનીમ્ ચ કુલિન્ગ આખ્યામ્ હ્રાદિનીમ્ પર્વત આવૃતામ્ । યમુનામ્ પ્રાપ્ય સમ્તીર્ણો બલમ્ આશ્વાસયત્ તદા ॥૨-૭૧-
પર્વતોથી ઘેરાયેલી, ઝડપી વહેતી અને કુલિંગા નામે ઓળખાતી યમુના નદી પર પહોંચીને, તેમણે તેને પાર કરી અને પછી પોતાની સેના ને આશ્વાસન આપ્યું.
શીતીકૃત્ય તુ ગાત્રાણિ ક્લાન્તાન્ આશ્વાસ્ય વાજિનઃ । તત્ર સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ પ્રાયાત્ આદાય ચ ઉદકમ્ ॥૨-૭૧-
ત્યાં, શરીર ઠંડા કરીને અને થાકેલા ઘોડાઓને આરામ આપીને, બધાએ સ્નાન કર્યું, પાણી પીધું અને પાણી ભરીને આગળ વધ્યા.
રાજ પુત્રઃ મહા અરણ્યમ્ અનભીક્ષ્ણ ઉપસેવિતમ્ । ભદ્રઃ ભદ્રેણ યાનેન મારુતઃ ખમ્ ઇવ અત્યયાત્ ॥૨-૭૧-
રાજકુમારે, જે અતિ વિશાળ અને દુર્લભ જંગલ હતો, તેમાં સુંદર વાહન દ્વારા જાણે પવન આકાશમાં દોડે તેમ આગળ વધ્યા.