thumb|સપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે સપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યા કાંડના વૈભવી વાલ્મીકી રામાયણનો સિત્તેરમો અધ્યાય હવે સાંભળો.
ભરતે બ્રુવતિ સ્વપ્નમ્ દૂતાઃ તે ક્લાન્ત વાહનાઃ । પ્રવિશ્ય અસહ્ય પરિખમ્ રમ્યમ્ રાજ ગૃહમ્ પુરમ્ ॥૨-૭૦-
ભરતે પોતાનું સ્વપ્ન કહ્યા ત્યારે, થાકેલા ઘોડા સાથે દૂતોએ અતિ કઠિન ખાઈ પાર કરી, સુંદર રાજમહેલ અને શહેરમાં પ્રવેશ કર્યો.
સમાગમ્ય તુ રાજ્ઞા ચ રાજ પુત્રેણ ચ અર્ચિતાઃ । રાજ્ઞઃ પાદૌ ગૃહીત્વા તુ તમ્ ઊચુર્ ભરતમ્ વચઃ ॥૨-૭૦-
રાજા અને રાજકુમાર સાથે મળીને, તેમનો સન્માન થયો. પછી રાજાના પગ પકડી, દૂતોએ ભરતને કહ્યું.
પુરોહિતઃ ત્વા કુશલમ્ પ્રાહ સર્વે ચ મન્ત્રિણઃ । ત્વરમાણઃ ચ નિર્યાહિ કૃત્યમ્ આત્યયિકમ્ ત્વયા ॥૨-૭૦-
પૂજારીએ અને બધા મંત્રીઓએ તને શુભેચ્છા પાઠવી છે; તું જલદી નીકળી પડ, તારી માટે અગત્યનું કામ છે.
ઇમાનિ ચ મહાર્હાણિ વસ્ત્રાણ્Yઆભરણાનિ ચ । પ્રતિગૃહ્ય વિશાલાક્ષ માતુલસ્ય ચ દાપય ॥૨-૭૦-
આ કિંમતી વસ્ત્રો અને આભૂષણો લઈ, વિશાળ આંખવાળા, તારા મામાને આપી દે.
અત્ર વિમ્શતિ કોટ્યઃ તુ નૃપતેર્ માતુલસ્ય તે । દશ કોટ્યઃ તુ સમ્પૂર્ણાઃ તથૈવ ચ નૃપ આત્મજ ॥૨-૭૦-
અહીં રાજાએ તારા મામા માટે વીસ કરોડ અને તારા માટે દસ કરોડ રૂપિયા મોકલ્યા છે.
પ્રતિગૃહ્ય ચ તત્ સર્વમ્ સ્વનુરક્તઃ સુહૃજ્ જને । દૂતાન્ ઉવાચ ભરતઃ કામૈઃ સમ્પ્રતિપૂજ્ય તાન્ ॥૨-૭૦-
આ બધું સ્વીકારી, મિત્રો પ્રત્યે પ્રેમભર્યા ભરતે, દૂતોને પોતાની ઈચ્છા મુજબ સન્માન આપી, તેમને સંબોધ્યા.
કચ્ચિત્ સુકુશલી રાજા પિતા દશરથો મમ । કચ્ચિચ્ ચ અરાગતા રામે લક્ષ્મણે વા મહાત્મનિ ॥૨-૭૦-
મારો પિતા દશરથ રાજા સુખી છે ને? રામ કે મહાન આત્માવાળા લક્ષ્મણને તો કોઈ દુઃખ નથી પડ્યું ને?
આર્યા ચ ધર્મ નિરતા ધર્મજ્ઞા ધર્મ દર્શિની । અરોગા ચ અપિ કૌસલ્યા માતા રામસ્ય ધીમતઃ ॥૨-૭૦-
આર્ય, ધર્મમાં તત્પર, ધર્મને જાણનારી અને સમજનારી, રામની માતા કૌશલ્યા પણ આરોગ્યથી છે ને?
કચ્ચિત્ સુમિત્રા ધર્મજ્ઞા જનની લક્ષ્મણસ્ય યા । શત્રુઘ્નસ્ય ચ વીરસ્ય સારોગા ચ અપિ મધ્યમા ॥૨-૭૦-
લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્નની માતા, ધર્મજ્ઞા અને મધ્યમ સુમિત્રા પણ આરોગ્યથી છે ને?
આત્મ કામા સદા ચણ્ડી ક્રોધના પ્રાજ્ઞ માનિની । અરોગા ચ અપિ કૈકેયી માતા મે કિમ્ ઉવાચ હ ॥૨-૭૦-
મારી માતા કૈકેયી, જે હંમેશા પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે ચાલે છે, કઠોર છે, જલદી ગુસ્સે થાય છે, બુદ્ધિશાળી અને ગર્વી છે, અને તંદુરસ્ત પણ છે—એમણે મને શું કહ્યું હતું?
એવમ્ ઉક્તાઃ તુ તે દૂતા ભરતેન મહાત્મના । ઊચુઃ સમ્પ્રશ્રિતમ્ વાક્યમ્ ઇદમ્ તમ્ ભરતમ્ તદા ॥૨-૭૦-
એવી રીતે મહાન આત્મા ભરત દ્વારા પૂછવામાં આવતા, દૂતોએ એ સમયે ભરતને આદરપૂર્વક આ શબ્દો કહ્યા.
કુશલાઃ તે નર વ્યાઘ્ર યેષામ્ કુશલમ્ ઇચ્ચસિ । શ્રીશ્ચ ત્વામ્ વૃણુતે પદ્મા યુજ્યતામ્ ચાપિ તે રકઃ ॥૨-૭૦-
હે પુરુષશાર્દૂલ, જેમના માટે તમે શુભેચ્છા રાખો છો, તેઓ સુખી છે; લક્ષ્મીદેવી પણ તમને પસંદ કરે છે અને તમારો રક્ષાકવચ પણ મજબૂત રહે.
ભરતઃ ચ અપિ તાન્ દૂતાન્ એવમ્ ઉક્તઃ અભ્યભાષત । આપૃચ્ચે અહમ્ મહા રાજમ્ દૂતાઃ સમ્ત્વરયન્તિ મામ્ ॥૨-૭૦-
દૂતોએ આમ કહ્યું ત્યારે ભરતે જવાબ આપ્યો: 'હું મહારાજ પાસેથી વિદાય લઉં છું; દૂતો મને જલદી જવા માટે ઉત્સાહિત કરે છે.'
એવમ્ ઉક્ત્વા તુ તાન્ દૂતાન્ ભરતઃ પાર્થિવ આત્મજઃ । દૂતૈઃ સમ્ચોદિતઃ વાક્યમ્ માતામહમ્ ઉવાચ હ ॥૨-૭૦-
આ રીતે દૂતોને કહીને, રાજપુત્ર ભરત દૂતોના શબ્દોથી પ્રેરિત થઈને પોતાના નાનાસા પાસે બોલ્યા.
રાજન્ પિતુર્ ગમિષ્યામિ સકાશમ્ દૂત ચોદિતઃ । પુનર્ અપિ અહમ્ એષ્યામિ યદા મે ત્વમ્ સ્મરિષ્યસિ ॥૨-૭૦-
'હે રાજા, દૂતોએ મને બોલાવ્યા છે એટલે હું પિતાજીના દરબારમાં જઇશ; જ્યારે તમે મને યાદ કરશો ત્યારે હું ફરી આવીશ.'
ભરતેન એવમ્ ઉક્તઃ તુ નૃપો માતામહઃ તદા । તમ્ ઉવાચ શુભમ્ વાક્યમ્ શિરસ્ય્ આઘ્રાય રાઘવમ્ ॥૨-૭૦-
ભરતે આમ કહ્યું ત્યારે, એના નાનાસા રાજાએ રાઘવના માથા પર હાથ ફેરવી શુભ આશીર્વાદ આપ્યા.
ગચ્ચ તાત અનુજાને ત્વામ્ કૈકેયી સુપ્રજાઃ ત્વયા । માતરમ્ કુશલમ્ બ્રૂયાઃ પિતરમ્ ચ પરમ્ તપ ॥૨-૭૦-
'જા બેટા, હું તને જવા દેું છું; કૈકેયી તારા જેવા પુત્રથી ધન્ય છે. મારી શુભેચ્છા તારી માતાને અને તારા પિતાને પણ કહેજે, જે મહાન તપસ્વી છે.'
પુરોહિતમ્ ચ કુશલમ્ યે ચ અન્યે દ્વિજ સત્તમાઃ । તૌ ચ તાત મહા ઇષ્વાસૌ ભ્રાતરુ રામ લક્ષ્મણૌ ॥૨-૭૦-
'પુત્ર, અમારા પુરોહિતને અને બધા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને પણ મારી શુભેચ્છા કહેજે; અને બંને મહાન ધનુર્ધારી, તારા ભાઈ રામ અને લક્ષ્મણને પણ.'
તસ્મૈ હસ્તિ ઉત્તમામઃ ચિત્રાન્ કમ્બલાન્ અજિનાનિ ચ । અભિસત્કૃત્ય કૈકેયો ભરતાય ધનમ્ દદૌ ॥૨-૭૦-
પછી કૈકેયના રાજાએ ભરતનું સન્માન કરીને, તેને ઉત્તમ હાથી, સુંદર કમ્બળ અને ચામડાં ભેટમાં આપ્યા.
રુક્મ નિષ્ક સહસ્રે દ્વે ષોડશ અશ્વ શતાનિ ચ । સત્કૃત્ય કૈકેયી પુત્રમ્ કેકયો ધનમ્ આદિશત્ ॥૨-૭૦-
કૈકેયના પુત્રનું સન્માન કરીને, કૈકેય દેશના રાજાએ બે હજાર સોનાના સિક્કા અને સોળસો ઘોડા ભેટમાં આપવાનું આદેશ આપ્યો.
તથા અમાત્યાન્ અભિપ્રેતાન્ વિશ્વાસ્યામઃ ચ ગુણ અન્વિતાન્ । દદાવ્ અશ્વ પતિઃ શીઘ્રમ્ ભરતાય અનુયાયિનઃ ॥૨-૭૦-
એ જ રીતે, ઘોડાના માલિક રાજાએ ભરતને વિશ્વાસપાત્ર અને ગુણવાન મંત્રીઓ પણ તરત જ સહાયક તરીકે આપ્યા.
ઐરાવતાન્ ઐન્દ્ર શિરાન્ નાગાન્ વૈ પ્રિય દર્શનાન્ । ખરાન્ શીઘ્રાન્ સુસમ્યુક્તાન્ માતુલો અસ્મૈ ધનમ્ દદૌ ॥૨-૭૦-
એના મામાએ એને એરાવત વંશના, ઇન્દ્ર જેવા મસ્તકવાળા, સુંદર દેખાવવાળા હાથીઓ અને ઝડપી, સારી રીતે જોડાયેલા ખચ્ચરો પણ ભેટમાં આપ્યા.
અન્તઃ પુરે અતિસમ્વૃદ્ધાન્ વ્યાઘ્ર વીર્ય બલ અન્વિતાન્ । દમ્ષ્ટ્ર આયુધાન્ મહા કાયાન્ શુનઃ ચ ઉપાયનમ્ દદૌ ॥૨-૭૦-
રાજમહેલમાં ઉછેરેલા, વાઘ જેવી તાકાત અને શક્તિ ધરાવતા, દાંત જેવા શસ્ત્રવાળા અને વિશાળ શરીરવાળા શ્વાનો પણ ભેટમાં આપ્યા.
સ માતામહમ્ આપૃચ્ચ્ય માતુલમ્ ચ યુધા જિતમ્ । રથમ્ આરુહ્ય ભરતઃ શત્રુઘ્ન સહિતઃ યયૌ ॥૨-૭૦-
પછી ભરતે પોતાના નાનાસા અને યુદ્ધમાં વિજયી મામાને વિદાય લઈને, શત્રુઘ્ન સાથે રથ પર ચડીને પ્રસ્થાન કર્યું.
બભૂવ હ્યસ્ય હૃદતે ચિન્તા સુમહતી તદા । ત્વરયા ચાપિ દૂતાનામ્ સ્વપ્નસ્યાપિ ચ દર્શનાત્ ॥૨-૭૦-
એ સમયે, દૂતોની ઉતાવળ અને સપનામાં જોયેલા દૃશ્યને લીધે, ભરતના હૃદયમાં ભારે ચિંતા ઊભી થઈ.
સ સ્વવેશ્માભ્યતિક્રમ્ય નરનાગશ્વસમ્વૃતમ્ । પ્રપેદે સુમહચ્છ્રીમાન્ રાજમાર્ગમનુત્તમમ્ ॥૨-૭૦-
પછી એ પોતાના મહેલમાંથી નીકળી, માણસો, હાથીઓ અને ઘોડાઓથી ઘેરાયેલો, તેજસ્વી અને શ્રેષ્ઠ રાજમાર્ગમાં પ્રવેશ્યો.
અભ્યતીત્ય તતોઽપશ્યદન્તઃ પુરમુદારધીઃ । તતસ્તદ્ભરતઃ શ્રીમાનાવિવેશાનિવારિતઃ ॥૨-૭૦-
પછી એ આગળ વધીને, ઉદાર મનવાળા ભરતે રાજમહેલનું આંતરિક ભાગ જોયું; અને પછી એ મહાન ભરત અવરોધ વિના અંદર પ્રવેશ્યો.
સ માતા મહમાપૃચ્ચ્ય માતુલમ્ ચ યુધાજિતમ્ । રથમારુહ્ય ભરતઃ શત્રુઘ્નસહિતો યયૌ ॥૨-૭૦-
ભરતે માતાને અને પોતાના મામા યુધાજિતને વિદાય આપી, શત્રુઘ્ન સાથે રથમાં બેઠા અને રવાના થયા.
રથાન્ મણ્ડલ ચક્રામઃ ચ યોજયિત્વા પરઃ શતમ્ । ઉષ્ટ્ર ગો અશ્વ ખરૈઃ ભૃત્યા ભરતમ્ યાન્તમ્ અન્વયુઃ ॥૨-૭૦-
પછી, સો કરતાં વધુ ગોળ ચકરાવાળા રથો તૈયાર કરીને, ઉંટ, ગાય, ઘોડા અને ખચ્ચરો પર ભરતના સેવકો પણ તેમની પાછળ ચાલ્યા.