વ્યુષ્ટામ્ એવ તુ તામ્ રાત્રિમ્ દૃષ્ટ્વા તમ્ સ્વપ્નમ્ અપ્રિયમ્ । પુત્રઃ રાજ અધિરાજસ્ય સુભૃશમ્ પર્યતપ્યત ॥૨-૬૯-
રાત્રિ વીતી ગઈ પછી, જ્યારે એ દુઃખદ સ્વપ્ન યાદ આવ્યું, ત્યારે મહારાજના પુત્ર ભરત ખૂબ જ વ્યથિત થયો.
તપ્યમાનમ્ સમાજ્ઞાય વયસ્યાઃ પ્રિય વાદિનઃ । આયાસમ્ હિ વિનેષ્યન્તઃ સભાયામ્ ચક્રિરે કથાઃ ॥૨-૬૯-
ભરતના ચહેરા પરની ચિંતા જોઈ, તેના પ્રિય મિત્રોએ તેનો દુઃખ દૂર કરવા સભામાં વાર્તાલાપ શરૂ કર્યો.
વાદયન્તિ તથા શાન્તિમ્ લાસયન્તિ અપિ ચ અપરે । નાટકાનિ અપરે પ્રાહુર્ હાસ્યાનિ વિવિધાનિ ચ ॥૨-૬૯-
કેટલાંક સંગીત વગાડતા, બીજાઓ નૃત્ય કરતા અને કેટલાક વિવિધ નાટકો તથા રમૂજી પ્રહસનો રજૂ કરતા.
સ તૈઃ મહાત્મા ભરતઃ સખિભિઃ પ્રિય વાદિભિઃ । ગોષ્ઠી હાસ્યાનિ કુર્વદ્ભિર્ ન પ્રાહૃષ્યત રાઘવઃ ॥૨-૬૯-
મહાન ભરત પોતાના પ્રિય મિત્રો અને તેમની રમૂજી વાતોથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં આનંદિત થયો નહીં.
તમ્ અબ્રવીત્ પ્રિય સખો ભરતમ્ સખિભિર્ વૃતમ્ । સુહૃદ્ભિઃ પર્યુપાસીનઃ કિમ્ સખે ન અનુમોદસે ॥૨-૬૯-
મિત્રો વચ્ચે બેઠેલા એક પ્રિય મિત્રએ ભરતને પૂછ્યું: 'મિત્ર, તું આનંદ કેમ નથી માનતો?'
એવમ્ બ્રુવાણમ્ સુહૃદમ્ ભરતઃ પ્રત્યુવાચ હ । શૃણુ ત્વમ્ યન્ નિમિત્તમ્મે દૈન્યમ્ એતત્ ઉપાગતમ્ ॥૨-૬૯-
એમ કહેનારા મિત્રને ભરતે જવાબ આપ્યો: 'મિત્ર, સાંભળ, આ દુઃખ કેમ આવ્યું છે એની સાચી વાત કહું છું.'
સ્વપ્ને પિતરમ્ અદ્રાક્ષમ્ મલિનમ્ મુક્ત મૂર્ધજમ્ । પતન્તમ્ અદ્રિ શિખરાત્ કલુષે ગોમયે હ્રદે ॥૨-૬૯-
'સ્વપ્નમાં મેં મારા પિતાને ગંદા વસ્ત્રો અને છૂટેલા વાળ સાથે, પર્વતની ટોચ પરથી કાદવાળાં ગંદા જળમાં પડતા જોયા.'
પ્લવમાનઃ ચ મે દૃષ્ટઃ સ તસ્મિન્ ગોમય હ્રદે । પિબન્ન્ અન્જલિના તૈલમ્ હસન્ન્ ઇવ મુહુર્ મુહુઃ ॥૨-૬૯-
'એ જ કાદવાળાં જળમાં પિતાજીને તરતા અને હાથથી તેલ પીતા, વારંવાર હસતા જોયા.'
તતઃ તિલોદનમ્ ભુક્ત્વા પુનઃ પુનર્ અધઃ શિરાઃ । તૈલેન અભ્યક્ત સર્વ અન્ગઃ તૈલમ્ એવ અવગાહત ॥૨-૬૯-
'પછી તેઓએ તલના પિંડ ખાધા, માથું નીચે લટકાવ્યું, આખું શરીર તેલથી લપેટેલું અને વારંવાર તેલમાં ડૂબતા જોયા.'
સ્વપ્ને અપિ સાગરમ્ શુષ્કમ્ ચન્દ્રમ્ ચ પતિતમ્ ભુવિ । સહસા ચ અપિ સમ્શન્તમ્ જ્વલિતમ્ જાત વેદસમ્ ॥૨-૬૯-
'સ્વપ્નમાં મેં દરિયો સુકાઈ ગયો, ચાંદ્રમો જમીન પર પડી ગયો અને જ્વલંત અગ્નિ અચાનક બુઝાઈ ગઈ એ પણ જોયું.'
ઔપવાહ્યસ્ય નાગસ્ય વિષાણમ્ શકલીકૃતમ્ । સહસા ચાપિ સમ્શાન્તમ્ જ્વલિતમ્ જાતવેદસમ્ ॥૨-૬૯-
'રાજહાથીનો દાંત તૂટી ગયો અને જ્વલંત અગ્નિ અચાનક બુઝાઈ ગઈ એ પણ મેં જોયું.'
અવદીર્ણામ્ ચ પૃથિવીમ્ શુષ્કામઃ ચ વિવિધાન્ દ્રુમાન્ । અહમ્ પશ્યામિ વિધ્વસ્તાન્ સધૂમામઃ ચૈવ પાર્વતાન્ ॥૨-૬૯-
'પૃથ્વી ફાટી ગઈ, અનેક વૃક્ષો સુકાઈ ગયા અને પર્વતો પણ વિખૂટા થઈ ધૂમ્રપાન કરતા જોયા.'
પીઠે કાર્ષ્ણાયસે ચ એનમ્ નિષણ્ણમ્ કૃષ્ણ વાસસમ્ । પ્રહસન્તિ સ્મ રાજાનમ્ પ્રમદાઃ કૃષ્ણ પિન્ગલાઃ ॥૨-૬૯-
કાળાં કપડાં પહેરેલા રાજાને, લોખંડના સિંહાસન પર બેઠેલા, કાળી અને પીળાશ પડતી છોકરીઓએ હસી કાઢ્યો.
ત્વરમાણઃ ચ ધર્મ આત્મા રક્ત માલ્ય અનુલેપનઃ । રથેન ખર યુક્તેન પ્રયાતઃ દક્ષિણા મુખઃ ॥૨-૬૯-
ધર્મપ્રિય રાજા, લાલ ફૂલોની માળા અને સુગંધિત લિપણ લગાવેલી, ગધેડાં જોડાયેલા રથમાં દક્ષિણ તરફ વેગથી નીકળી પડ્યો.
પ્રહસન્તીવ રાજાનમ્ પ્રમદા રક્તવાસિની । પ્રકર્ષન્તી મયા દૃષ્ટા રાક્ષસી વિકૃતાસના ॥૨-૬૯-
મારે એવું લાગ્યું કે લાલ વસ્ત્ર પહેરેલી, વિકૃત દેહવાળી રાક્ષસી જેવી સ્ત્રી રાજાને ખેંચી રહી છે.
એવમ્ એતન્ મયા દૃષ્ટમ્ ઇમામ્ રાત્રિમ્ ભય આવહામ્ । અહમ્ રામઃ અથ વા રાજા લક્ષ્મણો વા મરિષ્યતિ ॥૨-૬૯-
આવી ભયજનક રાત મેં જોઈ છે; હવે તો હું, રામ, રાજા કે લક્ષ્મણ, અમાથી કોઈક મરી જશે.
નરઃ યાનેન યઃ સ્વપ્ને ખર યુક્તેન યાતિ હિ । અચિરાત્ તસ્ય ધૂમ અગ્રમ્ ચિતાયામ્ સમ્પ્રદૃશ્યતે ॥૨-૬૯-
જે માણસ સપનામાં ગધેડાં જોડાયેલા વાહનમાં જાય છે, તેને ટૂંક સમયમાં ચિતાની ધૂમાડાની ટોચ દેખાય છે.
એતન્ નિમિત્તમ્ દીનો અહમ્ તન્ ન વઃ પ્રતિપૂજયે । શુષ્યતિ ઇવ ચ મે કણ્ઠો ન સ્વસ્થમ્ ઇવ મે મનઃ ॥૨-૬૯-
આ અશુભ સંકેતથી હું ખૂબ દુઃખી છું અને તમને યોગ્ય માન આપતો નથી; મારો ગળો સુકાઈ ગયો છે અને મન પણ બેચેન છે.
ન પશ્યામિ ભયસ્થાનમ્ ભયમ્ ચૈવોપધારયે । ભ્રષ્ટશ્ચ સ્વરયોગો મે ચાયા ચોપહતા મમ ॥૨-૬૯-
મને કોઈ ભયનું કારણ દેખાતું નથી, છતાં મનમાં ભય છે; મારો અવાજ પણ કમજોર થયો છે અને મારી છાંયાં પણ ધૂંધળી પડી છે.
જુગુપ્સન્ન્ ઇવ ચ આત્માનમ્ ન ચ પશ્યામિ કારણમ્ । ઇમામ્ હિ દુહ્સ્વપ્ન ગતિમ્ નિશામ્ય તામ્ । અનેક રૂપામ્ અવિતર્કિતામ્ પુરા । ભયમ્ મહત્ તદ્દ્ હૃદયાન્ ન યાતિ મે । વિચિન્ત્ય રાજાનમ્ અચિન્ત્ય દર્શનમ્ ॥૨-૬૯-
મને જાણે પોતે જ ગમતો નથી, પણ કારણ સમજાતું નથી; આ દુઃસ્વપ્નની અનેક રૂપ અને અણધારી ઘટનાઓ સાંભળી, રાજાના અસમજણ ભરેલા રૂપને વિચારી, મારો ભય હૃદયમાંથી જતો નથી.
thumb|સપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે સપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યા કાંડના વૈભવી વાલ્મીકી રામાયણનો સિત્તેરમો અધ્યાય હવે સાંભળો.
ભરતે બ્રુવતિ સ્વપ્નમ્ દૂતાઃ તે ક્લાન્ત વાહનાઃ । પ્રવિશ્ય અસહ્ય પરિખમ્ રમ્યમ્ રાજ ગૃહમ્ પુરમ્ ॥૨-૭૦-
ભરતે પોતાનું સ્વપ્ન કહ્યા ત્યારે, થાકેલા ઘોડા સાથે દૂતોએ અતિ કઠિન ખાઈ પાર કરી, સુંદર રાજમહેલ અને શહેરમાં પ્રવેશ કર્યો.
સમાગમ્ય તુ રાજ્ઞા ચ રાજ પુત્રેણ ચ અર્ચિતાઃ । રાજ્ઞઃ પાદૌ ગૃહીત્વા તુ તમ્ ઊચુર્ ભરતમ્ વચઃ ॥૨-૭૦-
રાજા અને રાજકુમાર સાથે મળીને, તેમનો સન્માન થયો. પછી રાજાના પગ પકડી, દૂતોએ ભરતને કહ્યું.
પુરોહિતઃ ત્વા કુશલમ્ પ્રાહ સર્વે ચ મન્ત્રિણઃ । ત્વરમાણઃ ચ નિર્યાહિ કૃત્યમ્ આત્યયિકમ્ ત્વયા ॥૨-૭૦-
પૂજારીએ અને બધા મંત્રીઓએ તને શુભેચ્છા પાઠવી છે; તું જલદી નીકળી પડ, તારી માટે અગત્યનું કામ છે.
ઇમાનિ ચ મહાર્હાણિ વસ્ત્રાણ્Yઆભરણાનિ ચ । પ્રતિગૃહ્ય વિશાલાક્ષ માતુલસ્ય ચ દાપય ॥૨-૭૦-
આ કિંમતી વસ્ત્રો અને આભૂષણો લઈ, વિશાળ આંખવાળા, તારા મામાને આપી દે.
અત્ર વિમ્શતિ કોટ્યઃ તુ નૃપતેર્ માતુલસ્ય તે । દશ કોટ્યઃ તુ સમ્પૂર્ણાઃ તથૈવ ચ નૃપ આત્મજ ॥૨-૭૦-
અહીં રાજાએ તારા મામા માટે વીસ કરોડ અને તારા માટે દસ કરોડ રૂપિયા મોકલ્યા છે.
પ્રતિગૃહ્ય ચ તત્ સર્વમ્ સ્વનુરક્તઃ સુહૃજ્ જને । દૂતાન્ ઉવાચ ભરતઃ કામૈઃ સમ્પ્રતિપૂજ્ય તાન્ ॥૨-૭૦-
આ બધું સ્વીકારી, મિત્રો પ્રત્યે પ્રેમભર્યા ભરતે, દૂતોને પોતાની ઈચ્છા મુજબ સન્માન આપી, તેમને સંબોધ્યા.
કચ્ચિત્ સુકુશલી રાજા પિતા દશરથો મમ । કચ્ચિચ્ ચ અરાગતા રામે લક્ષ્મણે વા મહાત્મનિ ॥૨-૭૦-
મારો પિતા દશરથ રાજા સુખી છે ને? રામ કે મહાન આત્માવાળા લક્ષ્મણને તો કોઈ દુઃખ નથી પડ્યું ને?
આર્યા ચ ધર્મ નિરતા ધર્મજ્ઞા ધર્મ દર્શિની । અરોગા ચ અપિ કૌસલ્યા માતા રામસ્ય ધીમતઃ ॥૨-૭૦-
આર્ય, ધર્મમાં તત્પર, ધર્મને જાણનારી અને સમજનારી, રામની માતા કૌશલ્યા પણ આરોગ્યથી છે ને?
કચ્ચિત્ સુમિત્રા ધર્મજ્ઞા જનની લક્ષ્મણસ્ય યા । શત્રુઘ્નસ્ય ચ વીરસ્ય સારોગા ચ અપિ મધ્યમા ॥૨-૭૦-
લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્નની માતા, ધર્મજ્ઞા અને મધ્યમ સુમિત્રા પણ આરોગ્યથી છે ને?