તે પ્રસન્નોદકામ્ દિવ્યામ્ નાનાવિહગસેવિતામ્ । ઉપાતિજગ્મુર્વેગેન શરદણ્ડામ્ જનાકુલામ્ ॥૨-૬૮-
એવી સ્પષ્ટ અને દિવ્ય, વિવિધ પક્ષીઓથી ભરેલી અને લોકોથી ગભરાયેલી શરદંડા નદી સુધી તેઓ ઝડપથી પહોંચી ગયા.
નિકૂલવૃક્ષમાસાદ્ય દિવ્યમ્ સત્યોપયાચનમ્ । અભિગમ્યાભિવાદ્યમ્ તમ્ કુલિઙ્ગામ્ પ્રાવિશન્ પુરીમ્ ॥૨-૬૮-
નિકૂળ વૃક્ષોના વન પાસે, જે ઇચ્છાપૂર્તિ સ્થાન છે, પહોંચી, તેમણે વંદન કર્યું અને પછી કુલિંગા શહેરમાં પ્રવેશ કર્યો.
અભિકાલમ્ તતઃ પ્રાપ્યતે બોધિભવનાચ્ચ્યુતામ્ । પિતૃપૈતામહીમ્ પુણ્યામ્ તેરુરિક્ષુમતીમ્ નદીમ્ ॥૨-૬૮-
પછી યોગ્ય સમયે તેઓ પિતૃ-પિતામહોની પવિત્ર ઇક્ષુમતી નદી, જે બોધિભવનથી વહે છે, ત્યાં પહોંચ્યા.
અવેક્સ્યાઞ્જલિપાનામ્શ્ચ બ્રાહ્મણાન્ વેદપારગાન્ । યયુર્મધ્યેન બાહ્લીકાન્ સુદામાનમ્ ચ પર્વતમ્ ॥૨-૬૮-
અંજલિથી પાણી પીતા અને વેદમાં પારંગત બ્રાહ્મણોને જોઈ, તેઓ બાહ્લીક દેશ અને સુદામાન નામના પર્વતમાંથી પસાર થયા.
વિષ્ણોઃ પદમ્ પ્રેક્ષમાણા વિપાશામ્ ચાપિ શાલ્માલીમ્ । નદીર્વાપીસ્તટાકાનિ પલ્વલાનિ સરામ્સિ ચ ॥૨-૬૮-
વિષ્ણુનું પવિત્ર સ્થાન અને વિપાશા તથા શાલ્માલી નદીઓ જોઈ, તેઓએ અનેક નદીઓ, તળાવો, સરોવરો, કાદવાળાં ખાડાં અને જળાશયો નિહાળ્યા.
પસ્યન્તો વિવિધામ્શ્ચાપિ સિમહવ્યાગ્રમૃગદ્વિપાન્ । યયુઃ પથાતિમહતા શાસનમ્ ભર્તુરીપ્સવઃ ॥૨-૬૮-
વિવિધ સિંહો, વાઘો, હરણો અને હાથીઓને જોઈને, તેઓ પોતાના સ્વામીનો આદેશ પાળવાની ઉત્સુકતા સાથે વિશાળ માર્ગે આગળ વધ્યા.
તે શ્રાન્ત વાહના દૂતા વિકૃષ્ટેન સતા પથા । ગિરિ વ્રજમ્ પુર વરમ્ શીઘ્રમ્ આસેદુર્ અન્જસા ॥૨-૬૮-
લાંબા પ્રવાસથી તેમના વાહનો થાકી ગયા હતા, છતાં દૂતોએ વિલંબ કર્યા વિના ઝડપથી એ પર્વતીય શ્રેષ્ઠ નગરમાં પહોંચી ગયા.
ભર્તુઃ પ્રિય અર્થમ્ કુલ રક્ષણ અર્થમ્ । ભર્તુઃ ચ વમ્શસ્ય પરિગ્રહ અર્થમ્ । અહેડમાનાઃ ત્વરયા સ્મ દૂતા । રાત્ર્યામ્ તુ તે તત્ પુરમ્ એવ યાતાઃ ॥૨-૬૮-
પોતાના સ્વામીના આનંદ માટે, કુટુંબની રક્ષા માટે અને વંશની જાળવણી માટે, દૂતોએ કોઈ અવરોધ વિના ઉતાવળથી રાત્રે જ એ નગરમાં પ્રવેશ કર્યો.
thumb|એકોનસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે એકોનસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો ઉગણસિત્તેરમો સર્ગ સાંભળો.
યામ્ એવ રાત્રિમ્ તે દૂતાઃ પ્રવિશન્તિ સ્મ તામ્ પુરીમ્ । ભરતેન અપિ તામ્ રાત્રિમ્ સ્વપ્નો દૃષ્ટઃ અયમ્ અપ્રિયઃ ॥૨-૬૯-
જે રાત્રે દૂતોએ એ નગરમાં પ્રવેશ કર્યો, એ જ રાત્રે ભરતને પણ આ અપ્રિય સ્વપ્ન આવ્યો.
વ્યુષ્ટામ્ એવ તુ તામ્ રાત્રિમ્ દૃષ્ટ્વા તમ્ સ્વપ્નમ્ અપ્રિયમ્ । પુત્રઃ રાજ અધિરાજસ્ય સુભૃશમ્ પર્યતપ્યત ॥૨-૬૯-
રાત્રિ વીતી ગઈ પછી, જ્યારે એ દુઃખદ સ્વપ્ન યાદ આવ્યું, ત્યારે મહારાજના પુત્ર ભરત ખૂબ જ વ્યથિત થયો.
તપ્યમાનમ્ સમાજ્ઞાય વયસ્યાઃ પ્રિય વાદિનઃ । આયાસમ્ હિ વિનેષ્યન્તઃ સભાયામ્ ચક્રિરે કથાઃ ॥૨-૬૯-
ભરતના ચહેરા પરની ચિંતા જોઈ, તેના પ્રિય મિત્રોએ તેનો દુઃખ દૂર કરવા સભામાં વાર્તાલાપ શરૂ કર્યો.
વાદયન્તિ તથા શાન્તિમ્ લાસયન્તિ અપિ ચ અપરે । નાટકાનિ અપરે પ્રાહુર્ હાસ્યાનિ વિવિધાનિ ચ ॥૨-૬૯-
કેટલાંક સંગીત વગાડતા, બીજાઓ નૃત્ય કરતા અને કેટલાક વિવિધ નાટકો તથા રમૂજી પ્રહસનો રજૂ કરતા.
સ તૈઃ મહાત્મા ભરતઃ સખિભિઃ પ્રિય વાદિભિઃ । ગોષ્ઠી હાસ્યાનિ કુર્વદ્ભિર્ ન પ્રાહૃષ્યત રાઘવઃ ॥૨-૬૯-
મહાન ભરત પોતાના પ્રિય મિત્રો અને તેમની રમૂજી વાતોથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં આનંદિત થયો નહીં.
તમ્ અબ્રવીત્ પ્રિય સખો ભરતમ્ સખિભિર્ વૃતમ્ । સુહૃદ્ભિઃ પર્યુપાસીનઃ કિમ્ સખે ન અનુમોદસે ॥૨-૬૯-
મિત્રો વચ્ચે બેઠેલા એક પ્રિય મિત્રએ ભરતને પૂછ્યું: 'મિત્ર, તું આનંદ કેમ નથી માનતો?'
એવમ્ બ્રુવાણમ્ સુહૃદમ્ ભરતઃ પ્રત્યુવાચ હ । શૃણુ ત્વમ્ યન્ નિમિત્તમ્મે દૈન્યમ્ એતત્ ઉપાગતમ્ ॥૨-૬૯-
એમ કહેનારા મિત્રને ભરતે જવાબ આપ્યો: 'મિત્ર, સાંભળ, આ દુઃખ કેમ આવ્યું છે એની સાચી વાત કહું છું.'
સ્વપ્ને પિતરમ્ અદ્રાક્ષમ્ મલિનમ્ મુક્ત મૂર્ધજમ્ । પતન્તમ્ અદ્રિ શિખરાત્ કલુષે ગોમયે હ્રદે ॥૨-૬૯-
'સ્વપ્નમાં મેં મારા પિતાને ગંદા વસ્ત્રો અને છૂટેલા વાળ સાથે, પર્વતની ટોચ પરથી કાદવાળાં ગંદા જળમાં પડતા જોયા.'
પ્લવમાનઃ ચ મે દૃષ્ટઃ સ તસ્મિન્ ગોમય હ્રદે । પિબન્ન્ અન્જલિના તૈલમ્ હસન્ન્ ઇવ મુહુર્ મુહુઃ ॥૨-૬૯-
'એ જ કાદવાળાં જળમાં પિતાજીને તરતા અને હાથથી તેલ પીતા, વારંવાર હસતા જોયા.'
તતઃ તિલોદનમ્ ભુક્ત્વા પુનઃ પુનર્ અધઃ શિરાઃ । તૈલેન અભ્યક્ત સર્વ અન્ગઃ તૈલમ્ એવ અવગાહત ॥૨-૬૯-
'પછી તેઓએ તલના પિંડ ખાધા, માથું નીચે લટકાવ્યું, આખું શરીર તેલથી લપેટેલું અને વારંવાર તેલમાં ડૂબતા જોયા.'
સ્વપ્ને અપિ સાગરમ્ શુષ્કમ્ ચન્દ્રમ્ ચ પતિતમ્ ભુવિ । સહસા ચ અપિ સમ્શન્તમ્ જ્વલિતમ્ જાત વેદસમ્ ॥૨-૬૯-
'સ્વપ્નમાં મેં દરિયો સુકાઈ ગયો, ચાંદ્રમો જમીન પર પડી ગયો અને જ્વલંત અગ્નિ અચાનક બુઝાઈ ગઈ એ પણ જોયું.'
ઔપવાહ્યસ્ય નાગસ્ય વિષાણમ્ શકલીકૃતમ્ । સહસા ચાપિ સમ્શાન્તમ્ જ્વલિતમ્ જાતવેદસમ્ ॥૨-૬૯-
'રાજહાથીનો દાંત તૂટી ગયો અને જ્વલંત અગ્નિ અચાનક બુઝાઈ ગઈ એ પણ મેં જોયું.'
અવદીર્ણામ્ ચ પૃથિવીમ્ શુષ્કામઃ ચ વિવિધાન્ દ્રુમાન્ । અહમ્ પશ્યામિ વિધ્વસ્તાન્ સધૂમામઃ ચૈવ પાર્વતાન્ ॥૨-૬૯-
'પૃથ્વી ફાટી ગઈ, અનેક વૃક્ષો સુકાઈ ગયા અને પર્વતો પણ વિખૂટા થઈ ધૂમ્રપાન કરતા જોયા.'
પીઠે કાર્ષ્ણાયસે ચ એનમ્ નિષણ્ણમ્ કૃષ્ણ વાસસમ્ । પ્રહસન્તિ સ્મ રાજાનમ્ પ્રમદાઃ કૃષ્ણ પિન્ગલાઃ ॥૨-૬૯-
કાળાં કપડાં પહેરેલા રાજાને, લોખંડના સિંહાસન પર બેઠેલા, કાળી અને પીળાશ પડતી છોકરીઓએ હસી કાઢ્યો.
ત્વરમાણઃ ચ ધર્મ આત્મા રક્ત માલ્ય અનુલેપનઃ । રથેન ખર યુક્તેન પ્રયાતઃ દક્ષિણા મુખઃ ॥૨-૬૯-
ધર્મપ્રિય રાજા, લાલ ફૂલોની માળા અને સુગંધિત લિપણ લગાવેલી, ગધેડાં જોડાયેલા રથમાં દક્ષિણ તરફ વેગથી નીકળી પડ્યો.
પ્રહસન્તીવ રાજાનમ્ પ્રમદા રક્તવાસિની । પ્રકર્ષન્તી મયા દૃષ્ટા રાક્ષસી વિકૃતાસના ॥૨-૬૯-
મારે એવું લાગ્યું કે લાલ વસ્ત્ર પહેરેલી, વિકૃત દેહવાળી રાક્ષસી જેવી સ્ત્રી રાજાને ખેંચી રહી છે.
એવમ્ એતન્ મયા દૃષ્ટમ્ ઇમામ્ રાત્રિમ્ ભય આવહામ્ । અહમ્ રામઃ અથ વા રાજા લક્ષ્મણો વા મરિષ્યતિ ॥૨-૬૯-
આવી ભયજનક રાત મેં જોઈ છે; હવે તો હું, રામ, રાજા કે લક્ષ્મણ, અમાથી કોઈક મરી જશે.
નરઃ યાનેન યઃ સ્વપ્ને ખર યુક્તેન યાતિ હિ । અચિરાત્ તસ્ય ધૂમ અગ્રમ્ ચિતાયામ્ સમ્પ્રદૃશ્યતે ॥૨-૬૯-
જે માણસ સપનામાં ગધેડાં જોડાયેલા વાહનમાં જાય છે, તેને ટૂંક સમયમાં ચિતાની ધૂમાડાની ટોચ દેખાય છે.
એતન્ નિમિત્તમ્ દીનો અહમ્ તન્ ન વઃ પ્રતિપૂજયે । શુષ્યતિ ઇવ ચ મે કણ્ઠો ન સ્વસ્થમ્ ઇવ મે મનઃ ॥૨-૬૯-
આ અશુભ સંકેતથી હું ખૂબ દુઃખી છું અને તમને યોગ્ય માન આપતો નથી; મારો ગળો સુકાઈ ગયો છે અને મન પણ બેચેન છે.
ન પશ્યામિ ભયસ્થાનમ્ ભયમ્ ચૈવોપધારયે । ભ્રષ્ટશ્ચ સ્વરયોગો મે ચાયા ચોપહતા મમ ॥૨-૬૯-
મને કોઈ ભયનું કારણ દેખાતું નથી, છતાં મનમાં ભય છે; મારો અવાજ પણ કમજોર થયો છે અને મારી છાંયાં પણ ધૂંધળી પડી છે.
જુગુપ્સન્ન્ ઇવ ચ આત્માનમ્ ન ચ પશ્યામિ કારણમ્ । ઇમામ્ હિ દુહ્સ્વપ્ન ગતિમ્ નિશામ્ય તામ્ । અનેક રૂપામ્ અવિતર્કિતામ્ પુરા । ભયમ્ મહત્ તદ્દ્ હૃદયાન્ ન યાતિ મે । વિચિન્ત્ય રાજાનમ્ અચિન્ત્ય દર્શનમ્ ॥૨-૬૯-
મને જાણે પોતે જ ગમતો નથી, પણ કારણ સમજાતું નથી; આ દુઃસ્વપ્નની અનેક રૂપ અને અણધારી ઘટનાઓ સાંભળી, રાજાના અસમજણ ભરેલા રૂપને વિચારી, મારો ભય હૃદયમાંથી જતો નથી.