એહિ સિદ્ધ અર્થ વિજય જયન્ત અશોક નન્દન । શ્રૂયતામ્ ઇતિકર્તવ્યમ્ સર્વાન્ એવ બ્રવીમિ વઃ ॥૨-૬૮-
સિદ્ધાર્થ, વિજય, જયંત, અશોક અને નંદન, આવો, સાંભળો, હું બધાને શું કરવું તે કહું છું.
પુરમ્ રાજ ગૃહમ્ ગત્વા શીઘ્રમ્ શીઘ્ર જવૈઃ હયૈઃ । ત્યક્ત શોકૈઃ ઇદમ્ વાચ્યઃ શાસનાત્ ભરતઃ મમ ॥૨-૬૮-
શહેર અને રાજમહેલમાં ઝડપથી જાઓ, ઝડપી ઘોડા લઈને, દુઃખ છોડીને, અને મારા કહેવા મુજબ ભરતને આ કહો:
પુરોહિતઃ ત્વામ્ કુશલમ્ પ્રાહ સર્વે ચ મન્ત્રિણઃ । ત્વરમાણઃ ચ નિર્યાહિ કૃત્યમ્ આત્યયિકમ્ ત્વયા ॥૨-૬૮-
'પુરોહિત અને બધા મંત્રી તમારો સુખ પૂછે છે. તાત્કાલિક અને ઝડપથી નીકળી પડો; તુમારે માટે અગત્યનું કામ છે.'
મા ચ અસ્મૈ પ્રોષિતમ્ રામમ્ મા ચ અસ્મૈ પિતરમ્ મૃતમ્ । ભવન્તઃ શમ્સિષુર્ ગત્વા રાઘવાણામ્ ઇમમ્ ક્ષયમ્ ॥૨-૬૮-
પણ ભરતને એ ન કહો કે રામ વનમાં ગયા છે કે પિતા અવસાન પામ્યા છે; ફક્ત રાઘવકુળના આ સંદેશ વિશે જ કહો.
કૌશેયાનિ ચ વસ્ત્રાણિ ભૂષણાનિ વરાણિ ચ । ક્ષિપ્રમ્ આદાય રાજ્ઞઃ ચ ભરતસ્ય ચ ગચ્ચત ॥૨-૬૮-
રાજા અને ભરત માટે સુંદર રેશમી વસ્ત્રો અને ઉત્તમ આભૂષણો ઝડપથી લઈ જાઓ.
દત્તપથ્યશના દૂતાજગ્મુઃ સ્વમ્ સ્વમ્ નિવેશનમ્ । કેકયામ્સ્તે ગમિષ્યન્તો હયાનારુહ્ય સમ્મતાન્ ॥૨-૬૮-
માર્ગ માટે યોગ્ય ભોજન કરીને દૂતોએ પોતાના ઘરે જઈ તૈયારીઓ કરી, પસંદ કરેલા ઘોડા પર કૈકય દેશ જવા નીકળ્યા.
તતઃ પ્રાસ્થાનિકમ્ કૃત્વા કાર્યશેષમનન્તરમ્ । વસિષ્ઠેનાભ્યનુજ્ઞાતા દૂતાઃ સમ્ત્વરિતા યયુઃ ॥૨-૬૮-
પછી વિદાયવિધિ અને બાકી કામ પૂરા કરીને, વસિષ્ઠજીની આજ્ઞાથી દૂતોએ ઉત્સાહપૂર્વક પ્રસ્થાન કર્યું.
ન્યન્તેનાપરતાલસ્ય પ્રલમ્બસ્યોત્તરમ્ પ્રતિ । નિષેવમાણાસ્તે જગ્મુર્નદીમ્ મધ્યેન માલિનીમ્ ॥૨-૬૮-
લાંબા અપરતાલા નદીના પશ્ચિમ કાંઠે ઉત્તર તરફ જતા, તેઓએ મધ્યમાં માલિની નદી પાર કરી.
તે હસ્તિનાપુરે ગઙ્ગામ્ તીર્ત્વા પ્રત્યઙ્મુખા યયુઃ । પાઞલદેશમાસાદ્ય મધ્યેન કુરુજાઙ્ગલમ્ ॥૨-૬૮-
હસ્તિનાપુર પાસે ગંગા પાર કરીને, તેઓ પશ્ચિમ તરફ ગયા, પાંજલ દેશ પહોંચ્યા અને મધ્યમાં કુરુજાંગલ પ્રદેશમાંથી પસાર થયા.
સરામ્સિ ચ સુપૂર્ણાનિ નદીશ્ચ વિમલોદકાઃ । નિરીક્ષમાણાસ્તે જગ્મુર્દૂતાઃ કાર્યવશાદ્દ્રુતમ્ ॥૨-૬૮-
સંપૂર્ણ સરોવર અને શુદ્ધ પાણીવાળી નદીઓ જોઈને, દૂતોએ પોતાના કાર્ય માટે ઝડપથી યાત્રા કરી.
તે પ્રસન્નોદકામ્ દિવ્યામ્ નાનાવિહગસેવિતામ્ । ઉપાતિજગ્મુર્વેગેન શરદણ્ડામ્ જનાકુલામ્ ॥૨-૬૮-
એવી સ્પષ્ટ અને દિવ્ય, વિવિધ પક્ષીઓથી ભરેલી અને લોકોથી ગભરાયેલી શરદંડા નદી સુધી તેઓ ઝડપથી પહોંચી ગયા.
નિકૂલવૃક્ષમાસાદ્ય દિવ્યમ્ સત્યોપયાચનમ્ । અભિગમ્યાભિવાદ્યમ્ તમ્ કુલિઙ્ગામ્ પ્રાવિશન્ પુરીમ્ ॥૨-૬૮-
નિકૂળ વૃક્ષોના વન પાસે, જે ઇચ્છાપૂર્તિ સ્થાન છે, પહોંચી, તેમણે વંદન કર્યું અને પછી કુલિંગા શહેરમાં પ્રવેશ કર્યો.
અભિકાલમ્ તતઃ પ્રાપ્યતે બોધિભવનાચ્ચ્યુતામ્ । પિતૃપૈતામહીમ્ પુણ્યામ્ તેરુરિક્ષુમતીમ્ નદીમ્ ॥૨-૬૮-
પછી યોગ્ય સમયે તેઓ પિતૃ-પિતામહોની પવિત્ર ઇક્ષુમતી નદી, જે બોધિભવનથી વહે છે, ત્યાં પહોંચ્યા.
અવેક્સ્યાઞ્જલિપાનામ્શ્ચ બ્રાહ્મણાન્ વેદપારગાન્ । યયુર્મધ્યેન બાહ્લીકાન્ સુદામાનમ્ ચ પર્વતમ્ ॥૨-૬૮-
અંજલિથી પાણી પીતા અને વેદમાં પારંગત બ્રાહ્મણોને જોઈ, તેઓ બાહ્લીક દેશ અને સુદામાન નામના પર્વતમાંથી પસાર થયા.
વિષ્ણોઃ પદમ્ પ્રેક્ષમાણા વિપાશામ્ ચાપિ શાલ્માલીમ્ । નદીર્વાપીસ્તટાકાનિ પલ્વલાનિ સરામ્સિ ચ ॥૨-૬૮-
વિષ્ણુનું પવિત્ર સ્થાન અને વિપાશા તથા શાલ્માલી નદીઓ જોઈ, તેઓએ અનેક નદીઓ, તળાવો, સરોવરો, કાદવાળાં ખાડાં અને જળાશયો નિહાળ્યા.
પસ્યન્તો વિવિધામ્શ્ચાપિ સિમહવ્યાગ્રમૃગદ્વિપાન્ । યયુઃ પથાતિમહતા શાસનમ્ ભર્તુરીપ્સવઃ ॥૨-૬૮-
વિવિધ સિંહો, વાઘો, હરણો અને હાથીઓને જોઈને, તેઓ પોતાના સ્વામીનો આદેશ પાળવાની ઉત્સુકતા સાથે વિશાળ માર્ગે આગળ વધ્યા.
તે શ્રાન્ત વાહના દૂતા વિકૃષ્ટેન સતા પથા । ગિરિ વ્રજમ્ પુર વરમ્ શીઘ્રમ્ આસેદુર્ અન્જસા ॥૨-૬૮-
લાંબા પ્રવાસથી તેમના વાહનો થાકી ગયા હતા, છતાં દૂતોએ વિલંબ કર્યા વિના ઝડપથી એ પર્વતીય શ્રેષ્ઠ નગરમાં પહોંચી ગયા.
ભર્તુઃ પ્રિય અર્થમ્ કુલ રક્ષણ અર્થમ્ । ભર્તુઃ ચ વમ્શસ્ય પરિગ્રહ અર્થમ્ । અહેડમાનાઃ ત્વરયા સ્મ દૂતા । રાત્ર્યામ્ તુ તે તત્ પુરમ્ એવ યાતાઃ ॥૨-૬૮-
પોતાના સ્વામીના આનંદ માટે, કુટુંબની રક્ષા માટે અને વંશની જાળવણી માટે, દૂતોએ કોઈ અવરોધ વિના ઉતાવળથી રાત્રે જ એ નગરમાં પ્રવેશ કર્યો.
thumb|એકોનસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે એકોનસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો ઉગણસિત્તેરમો સર્ગ સાંભળો.
યામ્ એવ રાત્રિમ્ તે દૂતાઃ પ્રવિશન્તિ સ્મ તામ્ પુરીમ્ । ભરતેન અપિ તામ્ રાત્રિમ્ સ્વપ્નો દૃષ્ટઃ અયમ્ અપ્રિયઃ ॥૨-૬૯-
જે રાત્રે દૂતોએ એ નગરમાં પ્રવેશ કર્યો, એ જ રાત્રે ભરતને પણ આ અપ્રિય સ્વપ્ન આવ્યો.
વ્યુષ્ટામ્ એવ તુ તામ્ રાત્રિમ્ દૃષ્ટ્વા તમ્ સ્વપ્નમ્ અપ્રિયમ્ । પુત્રઃ રાજ અધિરાજસ્ય સુભૃશમ્ પર્યતપ્યત ॥૨-૬૯-
રાત્રિ વીતી ગઈ પછી, જ્યારે એ દુઃખદ સ્વપ્ન યાદ આવ્યું, ત્યારે મહારાજના પુત્ર ભરત ખૂબ જ વ્યથિત થયો.
તપ્યમાનમ્ સમાજ્ઞાય વયસ્યાઃ પ્રિય વાદિનઃ । આયાસમ્ હિ વિનેષ્યન્તઃ સભાયામ્ ચક્રિરે કથાઃ ॥૨-૬૯-
ભરતના ચહેરા પરની ચિંતા જોઈ, તેના પ્રિય મિત્રોએ તેનો દુઃખ દૂર કરવા સભામાં વાર્તાલાપ શરૂ કર્યો.
વાદયન્તિ તથા શાન્તિમ્ લાસયન્તિ અપિ ચ અપરે । નાટકાનિ અપરે પ્રાહુર્ હાસ્યાનિ વિવિધાનિ ચ ॥૨-૬૯-
કેટલાંક સંગીત વગાડતા, બીજાઓ નૃત્ય કરતા અને કેટલાક વિવિધ નાટકો તથા રમૂજી પ્રહસનો રજૂ કરતા.
સ તૈઃ મહાત્મા ભરતઃ સખિભિઃ પ્રિય વાદિભિઃ । ગોષ્ઠી હાસ્યાનિ કુર્વદ્ભિર્ ન પ્રાહૃષ્યત રાઘવઃ ॥૨-૬૯-
મહાન ભરત પોતાના પ્રિય મિત્રો અને તેમની રમૂજી વાતોથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં આનંદિત થયો નહીં.
તમ્ અબ્રવીત્ પ્રિય સખો ભરતમ્ સખિભિર્ વૃતમ્ । સુહૃદ્ભિઃ પર્યુપાસીનઃ કિમ્ સખે ન અનુમોદસે ॥૨-૬૯-
મિત્રો વચ્ચે બેઠેલા એક પ્રિય મિત્રએ ભરતને પૂછ્યું: 'મિત્ર, તું આનંદ કેમ નથી માનતો?'
એવમ્ બ્રુવાણમ્ સુહૃદમ્ ભરતઃ પ્રત્યુવાચ હ । શૃણુ ત્વમ્ યન્ નિમિત્તમ્મે દૈન્યમ્ એતત્ ઉપાગતમ્ ॥૨-૬૯-
એમ કહેનારા મિત્રને ભરતે જવાબ આપ્યો: 'મિત્ર, સાંભળ, આ દુઃખ કેમ આવ્યું છે એની સાચી વાત કહું છું.'
સ્વપ્ને પિતરમ્ અદ્રાક્ષમ્ મલિનમ્ મુક્ત મૂર્ધજમ્ । પતન્તમ્ અદ્રિ શિખરાત્ કલુષે ગોમયે હ્રદે ॥૨-૬૯-
'સ્વપ્નમાં મેં મારા પિતાને ગંદા વસ્ત્રો અને છૂટેલા વાળ સાથે, પર્વતની ટોચ પરથી કાદવાળાં ગંદા જળમાં પડતા જોયા.'
પ્લવમાનઃ ચ મે દૃષ્ટઃ સ તસ્મિન્ ગોમય હ્રદે । પિબન્ન્ અન્જલિના તૈલમ્ હસન્ન્ ઇવ મુહુર્ મુહુઃ ॥૨-૬૯-
'એ જ કાદવાળાં જળમાં પિતાજીને તરતા અને હાથથી તેલ પીતા, વારંવાર હસતા જોયા.'
તતઃ તિલોદનમ્ ભુક્ત્વા પુનઃ પુનર્ અધઃ શિરાઃ । તૈલેન અભ્યક્ત સર્વ અન્ગઃ તૈલમ્ એવ અવગાહત ॥૨-૬૯-
'પછી તેઓએ તલના પિંડ ખાધા, માથું નીચે લટકાવ્યું, આખું શરીર તેલથી લપેટેલું અને વારંવાર તેલમાં ડૂબતા જોયા.'
સ્વપ્ને અપિ સાગરમ્ શુષ્કમ્ ચન્દ્રમ્ ચ પતિતમ્ ભુવિ । સહસા ચ અપિ સમ્શન્તમ્ જ્વલિતમ્ જાત વેદસમ્ ॥૨-૬૯-
'સ્વપ્નમાં મેં દરિયો સુકાઈ ગયો, ચાંદ્રમો જમીન પર પડી ગયો અને જ્વલંત અગ્નિ અચાનક બુઝાઈ ગઈ એ પણ જોયું.'