નિશા નક્ષત્ર હીના ઇવ સ્ત્રી ઇવ ભર્તૃ વિવર્જિતા । પુરી ન અરાજત અયોધ્યા હીના રાજ્ઞા મહાત્મના ॥૨-૬૬-
જેમ રાતે તારાઓ ન હોય, જેમ સ્ત્રી પતિ વિના હોય, તેમ મહાન રાજા વિના અયોધ્યા ચમકી નહોતી.
બાષ્પ પર્યાકુલ જના હાહા ભૂત કુલ અન્ગના । શૂન્ય ચત્વર વેશ્મ અન્તા ન બભ્રાજ યથા પુરમ્ ॥૨-૬૬-
લોકો આંસુઓથી વ્યાકુળ, કુટુંબની સ્ત્રીઓ 'હાય હાય' રડતી, ચોરાહા અને ઘરો ખાલી, શહેર પહેલાં જેવું તેજસ્વી રહ્યું નહોતું.
ગત પ્રભા દ્યૌર્ ઇવ ભાસ્કરમ્ વિના । વ્યપેત નક્ષત્ર ગણા ઇવ શર્વરી । નિવૃત્તચારઃ સહસા ગતો રવિઃ । પ્રવૃત્તચારા રાજની હ્યુપસ્થિતા ॥૨-૬૬-
જેમ આકાશ સૂર્ય વિના, રાત તારાઓ વિના, અચાનક સૂર્ય ડૂબી જાય અને દિવસ પૂરો થાય, તેમ રાત આવી પહોંચી.
ઋતે તુ પુત્રાદ્દહનમ્ મહીપતે । ર્નરોચયન્તે સુહૃદઃ સમાગતાઃ । ઇતીવ તસ્મિન્ શયને ન્યવેશય । ન્વિચિન્ત્ય રાજાનમચિન્ત્ય દર્શનમ્ ॥૨-૬૬-
રાજાના પુત્ર સિવાય, એકઠા થયેલા મિત્રોએ દાહ માટે સંમતિ આપી નહોતી. તેથી રાજાને શય્યામાં સુવડાવ્યો અને તેની અપરંપાર હાજરી વિશે વિચારતા રહ્યા.
ગતપ્રભા દ્યૌરિવ ભાસ્કરમ્ વિના । વ્યપેતનક્ષત્રગણેવ શર્વરી । પુરી બભાસે રહિતા મહ આત્મના । ન ચ અસ્ર કણ્ઠ આકુલ માર્ગ ચત્વરા ॥૨-૬૬-
જેમ આકાશ સૂર્ય વિના, રાત તારાઓ વિના, તેમ મહાન આત્મા વિના શહેર નિરાશ લાગતું હતું અને રસ્તા-ચોરાહા આંસુઓથી ભરાયેલા નહોતા.
નરાઃ ચ નાર્યઃ ચ સમેત્ય સમ્ઘશો । વિગર્હમાણા ભરતસ્ય માતરમ્ । તદા નગર્યામ્ નર દેવ સમ્ક્ષયે । બભૂવુર્ આર્તા ન ચ શર્મ લેભિરે ॥૨-૬૬-
પુરુષો અને સ્ત્રીઓ ટોળા-ટોળામાં ભેગા થઈ, ભરતની માતાને દોષ આપતા, રાજાના અવસાનથી શહેરમાં બધાં દુઃખી હતા અને કોઈને શાંતિ ન હતી.
thumb|સપ્તષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે સપ્તષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો સડસઠમો સર્ગ છે.
આક્રન્દિતનિરાનન્દા સાસ્રકમ્ઠજનાવિલા । આયોધ્યાયામતિતતા સા વ્યતીયાય શર્વરી ॥૨-૬૭-
અયોધ્યા રડવાની અવાજોથી, આનંદ વિના, લોકોના ગળા આંસુઓથી ભરાયેલા, એવી રાત પસાર થઈ.
વ્યતીતાયામ્ તુ શર્વર્યામ્ આદિત્યસ્ય ઉદયે તતઃ । સમેત્ય રાજ કર્તારઃ સભામ્ ઈયુર્ દ્વિજાતયઃ ॥૨-૬૭-
રાત પસાર થતાં અને સૂર્ય ઉગતાં, રાજપુરોહિતો અને દ્વિજજનો ભેગા થઈને સભામાં ગયા.
માર્કણ્ડેયો અથ મૌદ્ગલ્યો વામદેવઃ ચ કાશ્યપઃ । કાત્યયનો ગૌતમઃ ચ જાબાલિઃ ચ મહા યશાઃ ॥૨-૬૭-
માર્કંડેય, મૌદગલ્ય, વામદેવ, કાશ્યપ, કાત્યાયન, ગૌતમ અને પ્રસિદ્ધ જાબાલિ હાજર હતા.
એતે દ્વિજાઃ સહ અમાત્યૈઃ પૃથગ્ વાચમ્ ઉદીરયન્ । વસિષ્ઠમ્ એવ અભિમુખાઃ શ્રેષ્ઠઃ રાજ પુરોહિતમ્ ॥૨-૬૭-
આ બધા બ્રાહ્મણો અને મંત્રીઓએ અલગ-અલગ વાતો કરતા, સૌ વશિષ્ઠજી તરફ વળ્યા, કારણ કે વશિષ્ઠજી રાજપુરૂહિતોમાં સર્વશ્રેષ્ઠ છે.
અતીતા શર્વરી દુહ્ખમ્ યા નો વર્ષ શત ઉપમા । અસ્મિન્ પન્ચત્વમ્ આપન્ને પુત્ર શોકેન પાર્થિવે ॥૨-૬૭-
રાજાને પુત્રશોકથી મૃત્યુ પામ્યા પછી, અમારે માટે આ રાત શતાબ્દી જેટલી લાંબી અને દુઃખદાઈ લાગી, પણ હવે એ પસાર થઈ ગઈ છે.
સ્વર્ ગતઃ ચ મહા રાજો રામઃ ચ અરણ્યમ્ આશ્રિતઃ । લક્ષ્મણઃ ચ અપિ તેજસ્વી રામેણ એવ ગતઃ સહ ॥૨-૬૭-
મહાન રાજા સ્વર્ગે ગયા, રામજી વનમાં ગયા છે અને તેજસ્વી લક્ષ્મણ પણ રામજી સાથે જ વનમાં ગયા છે.
ઉભૌ ભરત શત્રુઘ્નૌ ક્કેકયેષુ પરમ્ તપૌ । પુરે રાજ ગૃહે રમ્યે માતામહ નિવેશને ॥૨-૬૭-
ભારત અને શત્રુઘ્ન, બંને મહાન તપસ્વી, કૈકય દેશમાં પોતાના નાનાના સુંદર રાજમહેલમાં છે.
ઇક્ષ્વાકૂણામ્ ઇહ અદ્ય એવ કશ્ચિત્ રાજા વિધીયતામ્ । અરાજકમ્ હિ નો રાષ્ટ્રમ્ ન વિનાશમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥૨-૬૭-
આજે જ અહીં ઇક્ષ્વાકુ વંશમાંથી કોઈને રાજા બનાવો, કેમ કે રાજા વિના આપણું રાજ્ય બગડી ન જાય.
ન અરાજલે જન પદે વિદ્યુન્ માલી મહા સ્વનઃ । અભિવર્ષતિ પર્જન્યો મહીમ્ દિવ્યેન વારિણા ॥૨-૬૭-
જ્યાં રાજા નથી, ત્યાં મેઘો ભલે ગર્જે, પણ ધરતી પર દેવલોક જેવું વરસાદ વરસતો નથી.
ન અરાજકે જન પદે બીજ મુષ્ટિઃ પ્રકીર્યતે । ન અરાકકે પિતુઃ પુત્રઃ ભાર્યા વા વર્તતે વશે ॥૨-૬૭-
જ્યાં રાજા નથી, ત્યાં ખેતરમાં બીજ પણ વાવાતા નથી, પુત્ર પિતાનું કહેવું માનતો નથી અને પત્ની પતિના વશમાં રહેતી નથી.
અરાજકે ધનમ્ ન અસ્તિ ન અસ્તિ ભાર્યા અપિ અરાજકે । ઇદમ્ અત્યાહિતમ્ ચ અન્યત્ કુતઃ સત્યમ્ અરાજકે ॥૨-૬૭-
જ્યાં રાજા નથી, ત્યાં ધન પણ નથી અને પત્ની પણ નથી; જ્યાં આવો અવ્યવસ્થાનો રાજ છે, ત્યાં સત્ય ક્યાંથી રહે?
ન અરાજકે જન પદે કારયન્તિ સભામ્ નરાઃ । ઉદ્યાનાનિ ચ રમ્યાણિ હૃષ્ટાઃ પુણ્ય ગૃહાણિ ચ ॥૨-૬૭-
જ્યાં રાજા નથી, ત્યાં લોકો સભા મંડપો બનાવતા નથી, ખુશખુશાલ લોકો neither સુંદર બગીચા ઊભા કરે છે, ન પુણ્ય ઘરો.
ન અરાજકે જન પદે યજ્ઞ શીલા દ્વિજાતયઃ । સત્રાણિ અન્વાસતે દાન્તા બ્રાહ્મણાઃ સમ્શિત વ્રતાઃ ॥૨-૬૭-
જ્યાં રાજા નથી, ત્યાં યજ્ઞમાં તત્પર, નિયમિત અને સંયમી દ્વિજ લોકો યજ્ઞાદિ વિધિઓ કરતા નથી.
ન અરાજકે જનપદે મહાયજ્ઞેષુ યજ્વનઃ । બ્રાહ્મણા વસુસમ્પન્ના વિસૃજન્ત્યાપ્તદક્ષિણાઃ ॥૨-૬૭-
જ્યાં રાજા નથી, ત્યાં મહાયજ્ઞોમાં ધનવાન બ્રાહ્મણો યોગ્ય દક્ષિણાથી દાન આપતા નથી.
ન અરાજકે જન પદે પ્રભૂત નટ નર્તકાઃ । ઉત્સવાઃ ચ સમાજાઃ ચ વર્ધન્તે રાષ્ટ્ર વર્ધનાઃ ॥૨-૬૭-
જ્યાં રાજા નથી, ત્યાં અનેક કલાકાર-નૃત્યકારો દેખાતા નથી, અને neither ઉત્સવો કે મેળા, જે રાજ્યને સમૃદ્ધ કરે, વધે છે.
ન અરજકે જન પદે સિદ્ધ અર્થા વ્યવહારિણઃ । કથાભિર્ અનુરજ્યન્તે કથા શીલાઃ કથા પ્રિયૈઃ ॥૨-૬૭-
જ્યાં રાજા નથી, ત્યાં વેપારીઓ પોતાના કામમાં સફળ થતા નથી અને વાર્તાલાપ પ્રેમીઓ મનગમતી વાતોમાં આનંદ પામતા નથી.
ન અરાજકે જનપદે ઉદ્યાનાનિ સમાગતાઃ । સાયાહ્ને ક્રીડિતુમ્ યાન્તિ કુમાર્યો હેમભૂષિતાઃ ॥૨-૬૭-
જ્યાં રાજા નથી, ત્યાં સજ્જડ કન્યાઓ સાંજના સમયે બગીચામાં રમવા જમાવટ કરતી નથી.
ન અરાજકે જન પદે વાહનૈઃ શીઘ્ર ગામિભિઃ । નરા નિર્યાન્તિ અરણ્યાનિ નારીભિઃ સહ કામિનઃ ॥૨-૬૭-
જ્યાં રાજા નથી, ત્યાં પુરુષો ઝડપી વાહનોમાં પોતાની પ્રિય સ્ત્રીઓ સાથે જંગલમાં ફરવા જતા નથી.
ન અરાકજે જન પદે ધનવન્તઃ સુરક્ષિતાઃ । શેરતે વિવૃત દ્વારાઃ કૃષિ ગો રક્ષ જીવિનઃ ॥૨-૬૭-
જ્યાં રાજા નથી, ત્યાં ધનવાન અને ખેતી-પશુપાલનથી જીવિકા ચલાવનારા લોકો સુરક્ષિત રીતે દરવાજા ખુલ્લા રાખી સુતા નથી.
ન અરાજકે જનપદે બદ્દઘણ્ટા વિષાણીનઃ । આટન્તિ રાજમાર્ગેષુ કુઞ્જરાઃ ષષ્ટિહાયનાઃ ॥૨-૬૭-
જ્યાં રાજા નથી, ત્યાં ઘંટા અને શૃંગોથી સજ્જ હાથીઓ સાઠ વર્ષના થયા પછી રાજમાર્ગે ફરતા નથી.
ન અરાજકે જનપદે શરાન્ સમ્તતમસ્યતામ્ । શ્રૂયતે તલનિર્ઘોષ ઇષ્વસ્ત્રાણામુપાસને ॥૨-૬૭-
જ્યાં રાજા નથી, ત્યાં ધનુષ્યની તાણ અને બાણ છોડવાના અવાજો યથાવત્ સાંભળાતા નથી, ન તો શસ્ત્રવિદ્યાના મેદાનમાં એ ધ્વનિ ગૂંજતી નથી.
ન અરાજકે જન પદે વણિજો દૂર ગામિનઃ । ગચ્ચન્તિ ક્ષેમમ્ અધ્વાનમ્ બહુ પુણ્ય સમાચિતાઃ ॥૨-૬૭-
રાજા વિના દેશમાં, દુર જતાં વેપારીઓ—even જો એમણે ઘણું પુણ્ય કમાયું હોય—માર્ગ પર સુરક્ષિત રીતે જઈ શકતા નથી.
ન અરાજકે જન પદે ચરતિ એક ચરઃ વશી । ભાવયન્ન્ આત્મના આત્માનમ્ યત્ર સાયમ્ ગૃહો મુનિઃ ॥૨-૬૭-
રાજા વિના દેશમાં, એકલો સંયમી મનુષ્ય પણ નિર્ભયતાથી ફરતો નથી, પોતાનું ધ્યાન કરતો નથી, અને ઋષિ પણ સાંજે ઘરે પાછા ફરતો નથી.