વિદેહ રાજસ્ય સુતા તહા સીતા તપસ્વિની । દુહ્ખસ્ય અનુચિતા દુહ્ખમ્ વને પર્યુદ્વિજિષ્યતિ ॥૨-૬૬-
વિદેહના રાજાની પુત્રી, તપસ્વિ સીતાને, દુઃખની આદત નથી; એ વનમાં ચોક્કસ દુઃખથી કાંપી ઉઠશે.
નદતામ્ ભીમ ઘોષાણામ્ નિશાસુ મૃગ પક્ષિણામ્ । નિશમ્ય નૂનમ્ સમ્સ્ત્રસ્તા રાઘવમ્ સમ્શ્રયિષ્યતિ ॥૨-૬૬-
રાત્રે જંગલના જાનવરો અને પક્ષીઓના ભયાનક અવાજો સાંભળીને, એ ચોક્કસ ડરી જશે અને રાઘવ પાસે આશરો લેશે.
વૃદ્ધઃ ચૈવ અલ્પ પુત્રઃ ચ વૈદેહીમ્ અનિચિન્તયન્ । સો અપિ શોક સમાવિષ્ટઃ નનુ ત્યક્ષ્યતિ જીવિતમ્ ॥૨-૬૬-
જનક, વૃદ્ધ અને ઓછા પુત્રો ધરાવનારા, વૈદેહીનું વિચાર કરતાં, દુઃખથી ઘેરાઈને, ચોક્કસ પોતાનું જીવન પણ છોડશે.
સાહમદ્યૈવ દિષ્ટાન્તમ્ ગમિષ્યામિ પતિવ્રતા । ઇદમ્ શરીરમાલિઙ્ગ્ય પ્રવેક્ષ્યામિ હુતાશનમ્ ॥૨-૬૬-
હું, પતિવ્રતા, આજે જ પોતાનો અંત આવી ગયો છે એમ માનું છું; આ શરીરને વળી લઈને, અગ્નિમાં પ્રવેશી જઈશ.
તામ્ તતઃ સમ્પરિષ્વજ્ય વિલપન્તીમ્ તપસ્વિનીમ્ । વ્યપનિન્યુઃ સુદુહ્ખ આર્તામ્ કૌસલ્યામ્ વ્યાવહારિકાઃ ॥૨-૬૬-
પછી ઘરનાં સ્ત્રીઓએ, ભારે દુઃખથી રડતી અને વિલાપ કરતી કૌશલ્યાને વળી લઈ, ધીરે ધીરે તેને સંભાળી રાખી.
તૈલ દ્રોણ્યામ્ અથ અમાત્યાઃ સમ્વેશ્ય જગતી પતિમ્ । રાજ્ઞઃ સર્વાણિ અથ આદિષ્ટાઃ ચક્રુઃ કર્માણિ અનન્તરમ્ ॥૨-૬૬-
પછી મંત્રીઓએ રાજાને તેલની ડોલીમાં મુક્યો અને જે વિધિ કહેવામાં આવી હતી, એ પ્રમાણે રાજાની બધી ક્રિયાઓ કરી.
ન તુ સમ્કલનમ્ રાજ્ઞો વિના પુત્રેણ મન્ત્રિણઃ । સર્વજ્ઞાઃ કર્તુમ્ ઈષુસ્ તે તતઃ રક્ષન્તિ ભૂમિપમ્ ॥૨-૬૬-
પણ રાજકુમાર વિના, બુદ્ધિશાળી મંત્રીઓએ રાજાની અંત્યક્રિયા કરવા ઇચ્છી નહીં; એટલે તેઓએ રાજાને રખાવા રાખ્યો.
તૈલ દ્રોણ્યામ્ તુ સચિવૈઃ શાયિતમ્ તમ્ નર અધિપમ્ । હા મૃતઃ અયમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વા સ્ત્રિયઃ તાઃ પર્યદેવયન્ ॥૨-૬૬-
મંત્રીઓએ રાજાને તેલના ડોળમાં સુવડાવ્યો હતો. સ્ત્રીઓએ જાણ્યું કે હવે રાજા નથી રહ્યા, ત્યારે તેઓ ઉંચે ઉંચે રડવા લાગી.
બાહૂન્ ઉદ્યમ્ય કૃપણા નેત્ર પ્રસ્રવણૈઃ મુખૈઃ । રુદન્ત્યઃ શોક સમ્તપ્તાઃ કૃપણમ્ પર્યદેવયન્ ॥૨-૬૬-
બેચેન સ્ત્રીઓએ હાથ ઊંચા કરીને, આંખોમાંથી આંસુ વહાવતાં, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને કરૂણ રડાણું કર્યું.
હા મહારાજ રામેણ સતતમ્ પ્રિયવાદિના । વિહીનાઃ સત્યસન્ધેન કિમર્થમ્ વિજહાસિ નઃ ॥૨-૬૬-
હાય મહારાજ! તમે અમને કેમ છોડી દીધા? હવે તો રામ પણ નથી, જે હંમેશા પ્રેમથી વાત કરતો અને સાચા માર્ગે ચાલતો હતો.
કૈકેય્યા દુષ્ટભાવાયા રાઘવેણ વિયોજિતાઃ । કથમ્ પતિઘ્ન્યા વત્સ્યામઃ સમીપે વિધવા વયમ્ ॥૨-૬૬-
કૈકેયીની દુષ્ટતાથી રાઘવથી વિહોણી થઈ, હવે અમે વિધવાઓ પતિના ઘાતકની પાસે કેવી રીતે રહી શકીશું?
સ હિ નાથઃ સદાસ્માકમ્ તવ ચ પ્રભુરાત્મવાન્ । વનમ્ રામો ગતઃ શ્રીમાન્ વિહાય નૃપતિશ્રિયમ્ ॥૨-૬૬-
તે હંમેશા અમારો અને તમારો રક્ષણકર્તા હતો. રામે રાજમહિમા છોડી, વનમાં જવાનું પસંદ કર્યું.
ત્વયા તેન ચ વીરેણ વિના વ્યસનમોહિતાઃ । કથમ્ વયમ્ નિવત્સ્યામઃ કૈકેય્યા ચ વિદૂષિતાઃ ॥૨-૬૬-
તમારા અને એ વીર વિના, દુઃખમાં ગરકાવ, કૈકેયીથી અપમાનિત થઈ, હવે અમે અહીં કેવી રીતે રહી શકીશું?
યયા તુ રાજા રામશ્ચ લક્ષ્મણશ્ચ મહાબલઃ । સીતયા સહ સમ્ત્ય્ક્તાઃ સા કમન્યમ્ ન હાસ્યતિ ॥૨-૬૬-
જે સ્ત્રી રાજા, રામ, બલવાન લક્ષ્મણ અને સીતાને પણ છોડી શકે, એ બીજાને કેમ નહિ છોડે?
તા બાષ્પેણ ચ સમ્વીતાઃ શોકેન વિપુલેન ચ । વ્યવેષ્ટન્ત નિરાનન્દા રાઘવસ્ય વરસ્ત્રીયઃ ॥૨-૬૬-
રાઘવની રાણીઓ આંસુઓથી ભીંજાઈ, ભારે શોકમાં ડૂબી, આનંદ વિહોણી થઈને તડપતી રહી.
નિશા નક્ષત્ર હીના ઇવ સ્ત્રી ઇવ ભર્તૃ વિવર્જિતા । પુરી ન અરાજત અયોધ્યા હીના રાજ્ઞા મહાત્મના ॥૨-૬૬-
જેમ રાતે તારાઓ ન હોય, જેમ સ્ત્રી પતિ વિના હોય, તેમ મહાન રાજા વિના અયોધ્યા ચમકી નહોતી.
બાષ્પ પર્યાકુલ જના હાહા ભૂત કુલ અન્ગના । શૂન્ય ચત્વર વેશ્મ અન્તા ન બભ્રાજ યથા પુરમ્ ॥૨-૬૬-
લોકો આંસુઓથી વ્યાકુળ, કુટુંબની સ્ત્રીઓ 'હાય હાય' રડતી, ચોરાહા અને ઘરો ખાલી, શહેર પહેલાં જેવું તેજસ્વી રહ્યું નહોતું.
ગત પ્રભા દ્યૌર્ ઇવ ભાસ્કરમ્ વિના । વ્યપેત નક્ષત્ર ગણા ઇવ શર્વરી । નિવૃત્તચારઃ સહસા ગતો રવિઃ । પ્રવૃત્તચારા રાજની હ્યુપસ્થિતા ॥૨-૬૬-
જેમ આકાશ સૂર્ય વિના, રાત તારાઓ વિના, અચાનક સૂર્ય ડૂબી જાય અને દિવસ પૂરો થાય, તેમ રાત આવી પહોંચી.
ઋતે તુ પુત્રાદ્દહનમ્ મહીપતે । ર્નરોચયન્તે સુહૃદઃ સમાગતાઃ । ઇતીવ તસ્મિન્ શયને ન્યવેશય । ન્વિચિન્ત્ય રાજાનમચિન્ત્ય દર્શનમ્ ॥૨-૬૬-
રાજાના પુત્ર સિવાય, એકઠા થયેલા મિત્રોએ દાહ માટે સંમતિ આપી નહોતી. તેથી રાજાને શય્યામાં સુવડાવ્યો અને તેની અપરંપાર હાજરી વિશે વિચારતા રહ્યા.
ગતપ્રભા દ્યૌરિવ ભાસ્કરમ્ વિના । વ્યપેતનક્ષત્રગણેવ શર્વરી । પુરી બભાસે રહિતા મહ આત્મના । ન ચ અસ્ર કણ્ઠ આકુલ માર્ગ ચત્વરા ॥૨-૬૬-
જેમ આકાશ સૂર્ય વિના, રાત તારાઓ વિના, તેમ મહાન આત્મા વિના શહેર નિરાશ લાગતું હતું અને રસ્તા-ચોરાહા આંસુઓથી ભરાયેલા નહોતા.
નરાઃ ચ નાર્યઃ ચ સમેત્ય સમ્ઘશો । વિગર્હમાણા ભરતસ્ય માતરમ્ । તદા નગર્યામ્ નર દેવ સમ્ક્ષયે । બભૂવુર્ આર્તા ન ચ શર્મ લેભિરે ॥૨-૬૬-
પુરુષો અને સ્ત્રીઓ ટોળા-ટોળામાં ભેગા થઈ, ભરતની માતાને દોષ આપતા, રાજાના અવસાનથી શહેરમાં બધાં દુઃખી હતા અને કોઈને શાંતિ ન હતી.
thumb|સપ્તષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે સપ્તષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો સડસઠમો સર્ગ છે.
આક્રન્દિતનિરાનન્દા સાસ્રકમ્ઠજનાવિલા । આયોધ્યાયામતિતતા સા વ્યતીયાય શર્વરી ॥૨-૬૭-
અયોધ્યા રડવાની અવાજોથી, આનંદ વિના, લોકોના ગળા આંસુઓથી ભરાયેલા, એવી રાત પસાર થઈ.
વ્યતીતાયામ્ તુ શર્વર્યામ્ આદિત્યસ્ય ઉદયે તતઃ । સમેત્ય રાજ કર્તારઃ સભામ્ ઈયુર્ દ્વિજાતયઃ ॥૨-૬૭-
રાત પસાર થતાં અને સૂર્ય ઉગતાં, રાજપુરોહિતો અને દ્વિજજનો ભેગા થઈને સભામાં ગયા.
માર્કણ્ડેયો અથ મૌદ્ગલ્યો વામદેવઃ ચ કાશ્યપઃ । કાત્યયનો ગૌતમઃ ચ જાબાલિઃ ચ મહા યશાઃ ॥૨-૬૭-
માર્કંડેય, મૌદગલ્ય, વામદેવ, કાશ્યપ, કાત્યાયન, ગૌતમ અને પ્રસિદ્ધ જાબાલિ હાજર હતા.
એતે દ્વિજાઃ સહ અમાત્યૈઃ પૃથગ્ વાચમ્ ઉદીરયન્ । વસિષ્ઠમ્ એવ અભિમુખાઃ શ્રેષ્ઠઃ રાજ પુરોહિતમ્ ॥૨-૬૭-
આ બધા બ્રાહ્મણો અને મંત્રીઓએ અલગ-અલગ વાતો કરતા, સૌ વશિષ્ઠજી તરફ વળ્યા, કારણ કે વશિષ્ઠજી રાજપુરૂહિતોમાં સર્વશ્રેષ્ઠ છે.
અતીતા શર્વરી દુહ્ખમ્ યા નો વર્ષ શત ઉપમા । અસ્મિન્ પન્ચત્વમ્ આપન્ને પુત્ર શોકેન પાર્થિવે ॥૨-૬૭-
રાજાને પુત્રશોકથી મૃત્યુ પામ્યા પછી, અમારે માટે આ રાત શતાબ્દી જેટલી લાંબી અને દુઃખદાઈ લાગી, પણ હવે એ પસાર થઈ ગઈ છે.
સ્વર્ ગતઃ ચ મહા રાજો રામઃ ચ અરણ્યમ્ આશ્રિતઃ । લક્ષ્મણઃ ચ અપિ તેજસ્વી રામેણ એવ ગતઃ સહ ॥૨-૬૭-
મહાન રાજા સ્વર્ગે ગયા, રામજી વનમાં ગયા છે અને તેજસ્વી લક્ષ્મણ પણ રામજી સાથે જ વનમાં ગયા છે.
ઉભૌ ભરત શત્રુઘ્નૌ ક્કેકયેષુ પરમ્ તપૌ । પુરે રાજ ગૃહે રમ્યે માતામહ નિવેશને ॥૨-૬૭-
ભારત અને શત્રુઘ્ન, બંને મહાન તપસ્વી, કૈકય દેશમાં પોતાના નાનાના સુંદર રાજમહેલમાં છે.
ઇક્ષ્વાકૂણામ્ ઇહ અદ્ય એવ કશ્ચિત્ રાજા વિધીયતામ્ । અરાજકમ્ હિ નો રાષ્ટ્રમ્ ન વિનાશમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥૨-૬૭-
આજે જ અહીં ઇક્ષ્વાકુ વંશમાંથી કોઈને રાજા બનાવો, કેમ કે રાજા વિના આપણું રાજ્ય બગડી ન જાય.