તાઃ સ્ત્રીયઃ સ્વપ્નશીલજ્ઞાસ્ચેષ્ટાસમ્ચલનાદિષુ । તા વેપથુ પરીતાઃ ચ રાજ્ઞઃ પ્રાણેષુ શન્કિતાઃ ॥૨-૬૫-
એ સ્ત્રીઓ, જે સુવનાની આદતો અને હલનચલન જાણતી હતી, રાજાના જીવ માટે ડરીને કાંપવા લાગી.
પ્રતિસ્રોતઃ તૃણ અગ્રાણામ્ સદૃશમ્ સમ્ચકમ્પિરે । અથ સમ્વેપમનાનામ્ સ્ત્રીણામ્ દૃષ્ટ્વા ચ પાર્થિવમ્ ॥૨-૬૫-
નદીના કિનારે વહેતા પાણીમાં જેમ ઘાસના પાંદડા ધ્રૂજી ઊઠે છે, તેમ એ સ્ત્રીઓ પણ કાંપવા લાગી; અને રાજાને જોઈને તો વધુ જ ધ્રૂજી ઉઠી.
યત્ તત્ આશન્કિતમ્ પાપમ્ તસ્ય જજ્ઞે વિનિશ્ચયઃ । કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ પુત્રશોકપરાજિતે ॥૨-૬૫-
જે દુઃખની આશંકા હતી તે હવે સાચી સાબિત થઈ; અને કૌશલ્યા તથા સુમિત્રા પોતાના પુત્રના શોકમાં તૂટી પડી હતી.
પ્રસુપ્તે ન પ્રબુધ્યેતે યથા કાલસમન્વિતે । નિષ્પ્રભા ચ વિવર્ણા ચ સન્ના શોકેન સન્નતા ॥૨-૬૫-
એમને ઊંઘ હતી છતાં યોગ્ય સમયે જાગી શકી નહીં; તેઓ કાંઈ તેજ વગર, ફિક્કી પડી ગઈ અને દુઃખથી વાંકી થઈ ગઈ.
ન વ્યરાજત કૌસલ્યા તારેવ તિમિરાવૃતા । કૌસલ્યાનન્તરમ્ રાજ્ઞઃ સુમિત્રા તદન્તનરમ્ ॥૨-૬૫-
કૌશલ્યા અંધકારથી ઢંકાયેલી તારાની જેમ તેજવી રહી નહોતી; કૌશલ્યા પછી રાજાની પત્ની સુમિત્રા પણ એ જ રીતે લાગી.
ન સ્મ વિભ્રાજતે દેવી શોકાશ્રુલુલિતાનના । તે ચ દૃષ્ટ્વા તથા સુપ્તે શુભે દેવ્યૌ ચ તમ્ નૃપમ્ ॥૨-૬૫-
મહારાણી દુઃખના આંસુઓથી ભીંજાયેલી હતી, તેથી હવે એમાં તેજ નહોતું; રાજા અને એ બે પવિત્ર રાણીઓને એમ જ સુતેલા જોઈને—
સુપ્તમે વોદ્ગતપ્રાણમન્તઃ પુરમન્યત । તતઃ પ્રચુક્રુશુર્ દીનાઃ સસ્વરમ્ તા વર અન્ગનાઃ ॥૨-૬૫-
અંદરનું મહેલ, જેમાં તેનો સ્વામી નિર્વાણ પામેલો સુતો હતો, બદલાઈ ગયું લાગતું હતું; ત્યારે એ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ દુઃખથી ભરાઈને જોરે રડવા લાગી.
કરેણવૈવ અરણ્યે સ્થાન પ્રચ્યુત યૂથપાઃ । તાસામ્ આક્રન્દ શબ્દેન સહસા ઉદ્ગત ચેતને ॥૨-૬૫-
જેમ જંગલમાં હાથીની માદાઓ પોતાના નાયકના વિયોગમાં રડે છે, તેમ એ સ્ત્રીઓ અચાનક જાગી અને ઉંચા અવાજે વિલાપ કરવા લાગી.
કૌસલ્યા ચ સુમિત્રાચ ત્યક્ત નિદ્રે બભૂવતુઃ । કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ દૃષ્ટ્વા સ્પૃષ્ટ્વા ચ પાર્થિવમ્ ॥૨-૬૫-
કૌશલ્યા અને સુમિત્રાએ ઊંઘ છોડી અને ઊભી રહી; રાજાને જોઈને અને સ્પર્શીને—
હા નાથ ઇતિ પરિક્રુશ્ય પેતતુર્ ધરણી તલે । સા કોસલ ઇન્દ્ર દુહિતા વેષ્ટમાના મહી તલે ॥૨-૬૫-
'હાય, સ્વામી!' એમ રડીને બંને જમીન પર ઢળી પડી; કોશલ દેશના રાજાની દીકરી ધરતી પર લથડતી હતી.
ન બભ્રાજ રજો ધ્વસ્તા તારા ઇવ ગગન ચ્યુતા । નૃપે શાન્તગુણે જાતે કૌસલ્યામ્ પતિતામ્ ભુવિ ॥૨-૬૫-
એ ધૂળથી ઢંકાઈ ગઈ હતી, એટલે આકાશમાંથી પડેલી તારાની જેમ તેજવી રહી નહોતી; રાજા હવે શાંત થઈ ગયા હતા અને કૌશલ્યા જમીન પર પડી હતી.
આપશ્યમ્સ્તાઃ સ્ત્રિયઃ સર્વા હતામ્ નાગવધૂમિવ । તતઃ સર્વા નરેન્દ્રસ્ય કૈકેયીપ્રમુખાઃ સ્ત્રિયઃ ॥૨-૬૫-
હું એ તમામ સ્ત્રીઓને મરણ પામેલી હાથીની માદાઓ જેવી જોઈ; પછી રાજાની તમામ પત્નીઓ, કૈકેયી આગેવાન રહી—
રુદન્ત્યઃ શોકસન્તપ્તા નિપેતુર્ગતચેતનાઃ । તાભિઃ સ બલવાન્નાદઃ ક્રોશન્તીભિરનુદ્રુતઃ ॥૨-૬૫-
દુઃખથી રડતી અને પીડાયેલી, બધી બેભાન થઈને પડી ગઈ; અને તેમની રડવાની ગર્જના મહેલમાં ગૂંજવા લાગી.
યેન સ્ફીતીકૃતો ભૂયસ્તદ્ગૃહમ્ સમનાદયત્ । તત્ સમુત્ત્રસ્ત સમ્ભ્રાન્તમ્ પર્યુત્સુક જન આકુલમ્ ॥૨-૬૫-
જે અવાજે ક્યારેક એ ઘર સમૃદ્ધિથી ભર્યું હતું, એ જ અવાજ હવે આખા મહેલમાં ડર, ગભરાટ અને ચિંતા ફેલાવી રહ્યો હતો.
સર્વતઃ તુમુલ આક્રન્દમ્ પરિતાપ આર્ત બાન્ધવમ્ । સદ્યો નિપતિત આનન્દમ્ દીન વિક્લવ દર્શનમ્ ॥૨-૬૫-
ચારે બાજુ દુઃખી સગાંઓનો ભારે રડવાનો અવાજ ઊઠ્યો, જેમની ખુશી અચાનક છીનવાઈ ગઈ હતી, અને એ બધાં દયનીય અને નિરાશ દેખાતા હતા.
બભૂવ નર દેવસ્ય સદ્મ દિષ્ટ અન્તમ્ ઈયુષઃ । અતીતમ્ આજ્ઞાય તુ પાર્થિવ ઋષભમ્ । યશસ્વિનમ્ સમ્પરિવાર્ય પત્નયઃ । ભૃશમ્ રુદન્ત્યઃ કરુણમ્ સુદુહ્ખિતાઃ । પ્રગૃહ્ય બાહૂ વ્યલપન્ન્ અનાથવત્ ॥૨-૬૫-
રાજાના મૃત્યુ પછી મહેલમાં શોક છવાઈ ગયો; યશસ્વી રાજાને તેની પત્નીઓએ ઘેરી રાખ્યો હતો, અને એ બધાં ખૂબ જ દુઃખી થઈને, રાજાના હાથ પકડીને અનાથની જેમ કરુણ રડવા લાગી.
thumb|ષટ્ષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ષટ્ષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકી રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો છાસઠમો સર્ગ સાંભળો.
તમ્ અગ્નિમ્ ઇવ સમ્શાન્તમ્ અમ્બુ હીનમ્ ઇવ અર્ણવમ્ । હતપ્રભમ્ ઇવ આદિત્યમ્ સ્વર્ગથમ્ પ્રેક્ષ્ય ભૂમિપમ્ ॥૨-૬૬-
પછી, જેમ અગ્નિ બુઝાઈ જાય, જેમ દરિયો પાણી વિના સુકાઈ જાય, જેમ સૂર્ય તેજ વિના થાઈ જાય, એમ સ્વર્ગવાસી થયેલા રાજાને જોઈને—
કૌસલ્યા બાષ્પ પૂર્ણ અક્ષી વિવિધમ્ શોક કર્શિતા । ઉપગૃહ્ય શિરઃ રાજ્ઞઃ કૈકેયીમ્ પ્રત્યભાષત ॥૨-૬૬-
કૌશલ્યાના આંખોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા હતા, અનેક શોકથી કાંઈકળી ગઈ હતી; તેણે રાજાના માથાને વળી લઈ, કૈકેયીને કહ્યું—
સકામા ભવ કૈકેયિ ભુન્ક્ષ્વ રાજ્યમ્ અકણ્ટકમ્ । ત્યક્ત્વા રાજાનમ્ એક અગ્રા નૃશમ્સે દુષ્ટ ચારિણિ ॥૨-૬૬-
હવે તું ખુશ થા, કૈકેયી, અને રાજયે નિરોધ વિના ભોગવી લે; તું રાજાને છોડીને, એકલી, ક્રૂર અને દુષ્ટ કામો કરનારી બની ગઈ છે.
વિહાય મામ્ ગતઃ રામઃ ભર્તા ચ સ્વર્ ગતઃ મમ । વિપથે સાર્થ હીના ઇવ ન અહમ્ જીવિતુમ્ ઉત્સહે ॥૨-૬૬-
રામ મને છોડીને ગયો છે, અને મારા પતિ પણ સ્વર્ગે ગયા છે; હું તો રસ્તામાં છૂટી પડેલી ટોળી જેવી બની ગઈ છું, હવે જીવવાનો મને મન નથી.
ભર્તારમ્ તમ્ પરિત્યજ્ય કા સ્ત્રી દૈવતમ્ આત્મનઃ । ઇચ્ચેજ્ જીવિતુમ્ અન્યત્ર કૈકેય્યાઃ ત્યક્ત ધર્મણઃ ॥૨-૬૬-
પતિને છોડીને બીજી કઈ સ્ત્રી, જે પોતાનો દેવ સમાન હોય, જીવવા ઇચ્છે? માત્ર કૈકેયી જેવી, ધર્મ છોડનારી સ્ત્રી જ એ ઇચ્છી શકે.
ન લુબ્ધો બુધ્યતે દોષાન્ કિમ્ પાકમ્ ઇવ ભક્ષયન્ । કુબ્જા નિમિત્તમ્ કૈકેય્યા રાઘવાણાન્ કુલમ્ હતમ્ ॥૨-૬૬-
લોભી માણસને પોતાનાં દોષ દેખાતા નથી, જેમ ઝેર ખાવા વાળાને એની હાનિ સમજાતી નથી; કૂબજાના કારણે કૈકેયીએ રાઘવ કુળને બરબાદ કરી દીધું.
અનિયોગે નિયુક્તેન રાજ્ઞા રામમ્ વિવાસિતમ્ । સભાર્યમ્ જનકઃ શ્રુત્વા પતિતપ્સ્યતિ અહમ્ યથા ॥૨-૬૬-
રાજાએ પોતાની ઇચ્છા વિરુદ્ધ રામને વનમાં મોકલ્યો; હવે જ્યારે જનકને આ ખબર પડશે, ત્યારે એ પણ મારા જેવો જ દુઃખી થશે.
સ મામનાથામ્ વિધવામ્ નાદ્ય જાનાતિ ધાર્મિકઃ । રામઃ કમલ પત્ર અક્ષો જીવ નાશમ્ ઇતઃ ગતઃ ॥૨-૬૬-
હવે રામ, જે ધર્મી અને કમળ જેવી આંખો ધરાવે છે, અહીંથી દૂર જઈને, મને અનાથ અને વિધવા બની ગઈ છું એ જાણતો નથી.
વિદેહ રાજસ્ય સુતા તહા સીતા તપસ્વિની । દુહ્ખસ્ય અનુચિતા દુહ્ખમ્ વને પર્યુદ્વિજિષ્યતિ ॥૨-૬૬-
વિદેહના રાજાની પુત્રી, તપસ્વિ સીતાને, દુઃખની આદત નથી; એ વનમાં ચોક્કસ દુઃખથી કાંપી ઉઠશે.
નદતામ્ ભીમ ઘોષાણામ્ નિશાસુ મૃગ પક્ષિણામ્ । નિશમ્ય નૂનમ્ સમ્સ્ત્રસ્તા રાઘવમ્ સમ્શ્રયિષ્યતિ ॥૨-૬૬-
રાત્રે જંગલના જાનવરો અને પક્ષીઓના ભયાનક અવાજો સાંભળીને, એ ચોક્કસ ડરી જશે અને રાઘવ પાસે આશરો લેશે.
વૃદ્ધઃ ચૈવ અલ્પ પુત્રઃ ચ વૈદેહીમ્ અનિચિન્તયન્ । સો અપિ શોક સમાવિષ્ટઃ નનુ ત્યક્ષ્યતિ જીવિતમ્ ॥૨-૬૬-
જનક, વૃદ્ધ અને ઓછા પુત્રો ધરાવનારા, વૈદેહીનું વિચાર કરતાં, દુઃખથી ઘેરાઈને, ચોક્કસ પોતાનું જીવન પણ છોડશે.
સાહમદ્યૈવ દિષ્ટાન્તમ્ ગમિષ્યામિ પતિવ્રતા । ઇદમ્ શરીરમાલિઙ્ગ્ય પ્રવેક્ષ્યામિ હુતાશનમ્ ॥૨-૬૬-
હું, પતિવ્રતા, આજે જ પોતાનો અંત આવી ગયો છે એમ માનું છું; આ શરીરને વળી લઈને, અગ્નિમાં પ્રવેશી જઈશ.
તામ્ તતઃ સમ્પરિષ્વજ્ય વિલપન્તીમ્ તપસ્વિનીમ્ । વ્યપનિન્યુઃ સુદુહ્ખ આર્તામ્ કૌસલ્યામ્ વ્યાવહારિકાઃ ॥૨-૬૬-
પછી ઘરનાં સ્ત્રીઓએ, ભારે દુઃખથી રડતી અને વિલાપ કરતી કૌશલ્યાને વળી લઈ, ધીરે ધીરે તેને સંભાળી રાખી.