ચિત્તનાશાદ્વિપદ્યન્તે સર્વાણ્યેવેન્દ્રિયાણિ મે । ક્ષિણસ્નેહસ્ય દીપસ્ય સમ્સક્તા રશ્મયો યથા ॥૨-૬૪-
મન શાંત ન રહે તો મારા બધા ઇન્દ્રિયો બેકાર થઈ જાય છે, જેમ દીવોનું તેલ ખૂટી જાય ત્યારે તેની કિરણો ધીમી પડી જાય છે.
અયમ્ આત્મ ભવઃ શોકો મામ્ અનાથમ્ અચેતનમ્ । સમ્સાદયતિ વેગેન યથા કૂલમ્ નદી રયઃ ॥૨-૬૪-
મારા પોતાના મનમાંથી ઊભેલો આ શોક મને, સહારો વિના અને બેભાન, એવી રીતે દબાવી નાખે છે જેમ નદીની લહેર કાંઠે અથડાય છે.
હા રાઘવ મહા બાહો હા મમ આયાસ નાશન । હા પિતૃપ્રિય મે નાથ હાદ્ય ક્વાસિ ગતઃ સુત ॥૨-૬૪-
હાય રાઘવ, મહાબળવાન! હાય મારા દુઃખ હરણાર! હાય પિતાના લાડકવાયા, મારા રક્ષક! હાય પુત્ર, આજે તું ક્યાં ગયો છે?
હા કૌસલ્યે નશિષ્યામિ હા સુમિત્રે તપસ્વિનિ । હા નૃશમ્સે મમામિત્રે કૈકેયિ કુલપામ્સનિ ॥૨-૬૪-
હાય કૌશલ્યા, હવે હું જીવતો રહીશ નહીં! હાય સુમિત્રા, તું તો તપસ્વિ છે! હાય કૈકેયી, તું તો મારી દુશ્મન અને વંશનો કલંક છે!
ઇતિ રામસ્ય માતુશ્ચ સુમિત્રાયાશ્ચ સન્નિધૌ । રાજા દશરથઃ શોચન્ જીવિત અન્તમ્ ઉપાગમત્ ॥૨-૬૪-
આ રીતે રામની માતા અને સુમિત્રાની હાજરીમાં રાજા દશરથ દુઃખમાં રડતાં-રડતાં જીવનનો અંતે પહોંચી ગયા.
યથા તુ દીનમ્ કથયન્ નર અધિપઃ । પ્રિયસ્ય પુત્રસ્ય વિવાસન આતુરઃ । ગતે અર્ધ રાત્રે ભૃશ દુહ્ખ પીડિતઃ । તદા જહૌ પ્રાણમ્ ઉદાર દર્શનઃ ॥૨-૬૪-
પોતાના પ્રિય પુત્રના વનવાસથી દુઃખી થયેલા રાજાએ જ્યારે આ રીતે દુઃખ વ્યક્ત કર્યું, અર્ધી રાત્રે, ભારે પીડામાં, ત્યારે એ મહાન આત્માએ પ્રાણ ત્યાગ્યા.
thumb|પઞ્ચષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે પઞ્ચષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે પાંસઠમો અધ્યાય સાંભળો.
અથ રાત્ર્યામ્ વ્યતીતાયામ્ પ્રાતર્ એવ અપરે અહનિ । વન્દિનઃ પર્યુપાતિષ્ઠમ્સ્ તત્ પાર્થિવ નિવેશનમ્ ॥૨-૬૫-
રાત પૂરી થઈ અને બીજું સવાર થયું ત્યારે વંદકો રાજમહેલમાં ભેગા થયા.
સૂતાઃ પરમસમ્સ્કારાઃ મઙ્ગLઆશ્ચોઓત્તમશ્રુતાઃ । ગાયકાઃ સ્તુતિશીલાશ્ચ નિગદન્તઃ પૃથક્ પૃથક્॥૨-૬૫-
સુતા, ઉત્તમ રીતે તાલીમ લીધેલા અને શુભ ગીતો જાણનારા, અને સ્તુતિમાં નિપુણ ગાયકોએ અલગ-અલગ બોલવાનું શરૂ કર્યું.
રાજાનમ્ સ્તુતામ્ તેષામુદાત્તાભિહિતાશિષામ્ । પ્રાસાદાભોગવિસ્તીર્ણઃ સ્તુતિશબ્દો હ્યવર્તત ॥૨-૬૫-
રાજાને શુભ આશીર્વાદ સાથે ગવાયેલી તેમની સ્તુતિઓનો અવાજ આખા વિશાળ મહેલમાં ફેલાઈ ગયો.
તતસ્તુ સ્તુવતામ્ તેષામ્ સૂતાનામ્ પાણિવાદકાઃ । અવદાનાન્યુદાહૃત્ય પાણિવાદા નવાદયન્ ॥૨-૬૫-
પછી જ્યારે તેઓ ગાઈ રહ્યા હતા ત્યારે વાદ્ય વગાડતા સુતાએ પોતાની કલાઓ રજૂ કરી અને વાદકો વગાડવા લાગ્યા.
તેન શબ્દેન વિહગાઃ પ્રતિબુદ્ધા વિસસ્વનુઃ । શાખાસ્થાઃ પઞ્જરસ્થાશ્ચ યે રાજકુલગોચરાઃ ॥૨-૬૫-
આ અવાજથી મહેલમાં રહેલા પાંજરામાં અને ડાળ પર બેઠેલા બધા પક્ષીઓ જાગી ઉઠ્યા અને ગાવા લાગ્યા.
વ્યાહૃતાઃ પુણ્ય્શબ્દાશ્ચ વીણાનામ્ ચાપિ નિસ્સ્વનાઃ । આશીર્ગેયમ્ ચ ગાથાનામ્ પૂરયામાસ વેશ્મ તત ॥૨-૬૫-
વીણા અને શુભ મંત્રોના અવાજ, આશીર્વાદ અને ગીતોની ગૂંજથી આખું મહેલ ગૂંજતું થયું.
તતઃ શુચિ સમાચારાઃ પર્યુપસ્થાન કોવિદઃ । સ્ત્રી વર્ષ વર ભૂયિષ્ઠાઉપતસ્થુર્ યથા પુરમ્ ॥૨-૬૫-
પછી શુદ્ધ આચરણવાળી, સેવા કરવામાં કુશળ, મોટેભાગે યુવાન અને સુંદર સ્ત્રીઓ પણ અગાઉની જેમ ભેગી થઈ.
હરિ ચન્દન સમ્પૃક્તમ્ ઉદકમ્ કાન્ચનૈઃ ઘટૈઃ । આનિન્યુઃ સ્નાન શિક્ષા આજ્ઞા યથા કાલમ્ યથા વિધિ ॥૨-૬૫-
તેઓએ સુવર્ણ ઘડામાં ચંદન અને કુંકુમ મિશ્રિત પાણી, સ્નાન માટે, યોગ્ય સમયે અને રીત પ્રમાણે લાવ્યું.
મન્ગલ આલમ્ભનીયાનિ પ્રાશનીયાન્ ઉપસ્કરાન્ । ઉપનિન્યુસ્ તથા અપિ અન્યાઃ કુમારી બહુલાઃ સ્ત્રિયઃ ॥૨-૬૫-
બીજી ઘણી યુવતીઓ પણ શુભ ચીજવસ્તુઓ અને પીવાના વાસણો જરૂર મુજબ લાવી.
સર્વલક્ષણસમ્પન્નમ્ સર્વમ્ વિધિવદર્ચિતમ્ । સર્વમ્ સુગુણલક્સ્મીવત્તદ્ભભૂવાભિહારિકમ્ ॥૨-૬૫-
તેમાં બધા શુભ લક્ષણો હતા, બધું યોગ્ય રીતે સન્માનિત હતું અને સર્વત્ર સારા ગુણો અને સમૃદ્ધિથી શોભતું હતું, રાજાને યોગ્ય એવું બધું જ લાગતું હતું.
તતઃ સૂર્યોદયમ્ યાવત્સર્વમ્ પરિસમુત્સુકમ્ । તસ્થાવનુપસમ્પ્રાપ્તમ્ કિમ્ સ્વિદિત્યુપશ્ ॥૨-૬૫-
પછી સૂર્યોદય સુધી બધાજ લોકો ઉત્સુકતાથી રાહ જોઈ રહ્યા હતા, શું થયું હશે એ વિચારીને, કારણ કે હજુ સુધી કંઈ બન્યું નહોતું.
અથ યાઃ કોસલ ઇન્દ્રસ્ય શયનમ્ પ્રત્યનન્તરાઃ । તાઃ સ્ત્રિયઃ તુ સમાગમ્ય ભર્તારમ્ પ્રત્યબોધયન્ ॥૨-૬૫-
પછી કોશલ દેશની જે સ્ત્રીઓ રાજાના શયનકક્ષ પાસે સુઇ હતી, એ બધીએ ભેગા થઈને પોતાના પતિને જાગાડવાનો પ્રયાસ કર્યો.
તથાપ્યુચિતવૃત્તાસ્તા વિનયેન નયેન ચ । ન હ્યસ્ય શયનમ્ સ્પૃષ્ટ્વા કિમ્ ચિદપ્યુપલેભિરે ॥૨-૬૫-
તેઓ સૌ યોગ્ય રીતે, વિનમ્રતા અને શિસ્તથી વર્તી, પણ કોઈએ પણ રાજાના શયનને સ્પર્શ્યું નહીં કે તેને કોઈ રીતે અવરોધ્યો નહીં.
તાઃ સ્ત્રીયઃ સ્વપ્નશીલજ્ઞાસ્ચેષ્ટાસમ્ચલનાદિષુ । તા વેપથુ પરીતાઃ ચ રાજ્ઞઃ પ્રાણેષુ શન્કિતાઃ ॥૨-૬૫-
એ સ્ત્રીઓ, જે સુવનાની આદતો અને હલનચલન જાણતી હતી, રાજાના જીવ માટે ડરીને કાંપવા લાગી.
પ્રતિસ્રોતઃ તૃણ અગ્રાણામ્ સદૃશમ્ સમ્ચકમ્પિરે । અથ સમ્વેપમનાનામ્ સ્ત્રીણામ્ દૃષ્ટ્વા ચ પાર્થિવમ્ ॥૨-૬૫-
નદીના કિનારે વહેતા પાણીમાં જેમ ઘાસના પાંદડા ધ્રૂજી ઊઠે છે, તેમ એ સ્ત્રીઓ પણ કાંપવા લાગી; અને રાજાને જોઈને તો વધુ જ ધ્રૂજી ઉઠી.
યત્ તત્ આશન્કિતમ્ પાપમ્ તસ્ય જજ્ઞે વિનિશ્ચયઃ । કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ પુત્રશોકપરાજિતે ॥૨-૬૫-
જે દુઃખની આશંકા હતી તે હવે સાચી સાબિત થઈ; અને કૌશલ્યા તથા સુમિત્રા પોતાના પુત્રના શોકમાં તૂટી પડી હતી.
પ્રસુપ્તે ન પ્રબુધ્યેતે યથા કાલસમન્વિતે । નિષ્પ્રભા ચ વિવર્ણા ચ સન્ના શોકેન સન્નતા ॥૨-૬૫-
એમને ઊંઘ હતી છતાં યોગ્ય સમયે જાગી શકી નહીં; તેઓ કાંઈ તેજ વગર, ફિક્કી પડી ગઈ અને દુઃખથી વાંકી થઈ ગઈ.
ન વ્યરાજત કૌસલ્યા તારેવ તિમિરાવૃતા । કૌસલ્યાનન્તરમ્ રાજ્ઞઃ સુમિત્રા તદન્તનરમ્ ॥૨-૬૫-
કૌશલ્યા અંધકારથી ઢંકાયેલી તારાની જેમ તેજવી રહી નહોતી; કૌશલ્યા પછી રાજાની પત્ની સુમિત્રા પણ એ જ રીતે લાગી.
ન સ્મ વિભ્રાજતે દેવી શોકાશ્રુલુલિતાનના । તે ચ દૃષ્ટ્વા તથા સુપ્તે શુભે દેવ્યૌ ચ તમ્ નૃપમ્ ॥૨-૬૫-
મહારાણી દુઃખના આંસુઓથી ભીંજાયેલી હતી, તેથી હવે એમાં તેજ નહોતું; રાજા અને એ બે પવિત્ર રાણીઓને એમ જ સુતેલા જોઈને—
સુપ્તમે વોદ્ગતપ્રાણમન્તઃ પુરમન્યત । તતઃ પ્રચુક્રુશુર્ દીનાઃ સસ્વરમ્ તા વર અન્ગનાઃ ॥૨-૬૫-
અંદરનું મહેલ, જેમાં તેનો સ્વામી નિર્વાણ પામેલો સુતો હતો, બદલાઈ ગયું લાગતું હતું; ત્યારે એ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ દુઃખથી ભરાઈને જોરે રડવા લાગી.
કરેણવૈવ અરણ્યે સ્થાન પ્રચ્યુત યૂથપાઃ । તાસામ્ આક્રન્દ શબ્દેન સહસા ઉદ્ગત ચેતને ॥૨-૬૫-
જેમ જંગલમાં હાથીની માદાઓ પોતાના નાયકના વિયોગમાં રડે છે, તેમ એ સ્ત્રીઓ અચાનક જાગી અને ઉંચા અવાજે વિલાપ કરવા લાગી.
કૌસલ્યા ચ સુમિત્રાચ ત્યક્ત નિદ્રે બભૂવતુઃ । કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ દૃષ્ટ્વા સ્પૃષ્ટ્વા ચ પાર્થિવમ્ ॥૨-૬૫-
કૌશલ્યા અને સુમિત્રાએ ઊંઘ છોડી અને ઊભી રહી; રાજાને જોઈને અને સ્પર્શીને—
હા નાથ ઇતિ પરિક્રુશ્ય પેતતુર્ ધરણી તલે । સા કોસલ ઇન્દ્ર દુહિતા વેષ્ટમાના મહી તલે ॥૨-૬૫-
'હાય, સ્વામી!' એમ રડીને બંને જમીન પર ઢળી પડી; કોશલ દેશના રાજાની દીકરી ધરતી પર લથડતી હતી.