દુઃખિતસ્ય ચ દીનસ્ય મમ શોકાતુરસ્ય ચ । લક્ષ્યામાસ હૃદયે ચિન્તામ્ મુનિસુત સ્તદા ॥૨-૬૩-
એ સમયે દુઃખી, નિર્વળ અને શોકગ્રસ્ત મારે મનની ચિંતા તપસ્વીના પુત્રે જોઈ લીધી.
તામ્યમાનઃ સ મામ્ દુઃખાદુવાચ પરમાર્તવત્ । સીદમાનો વિવૃત્તાઙ્ગો વેષ્ટમાનો ગતઃ ક્ષયમ્ ॥૨-૬૩-
મોટા દુઃખમાં પીડાતો તે તપસ્વીનો પુત્ર, શરીર ઢીલું પડી રહ્યું હતું, વળાંકો ખાઈ રહ્યો હતો અને મૃત્યુની નજીક પહોંચતો, ખૂબ જ વ્યથિત થઈને મને બોલ્યો.
સમ્સ્તભ્ય ધૈર્યેણ સ્થિરચિત્તો ભવામ્યહમ્ । બ્રહ્મહત્યાકૃતમ્ પાપમ્ હૃદયાદપનીયતામ્ ॥૨-૬૩-
'હું ધીરજથી મન મજબૂત રાખું છું, હે રાજા; તું પણ મનમાંથી બ્રાહ્મણહત્યા જેવું પાપ દૂર કરી દે.'
ન દ્વિજાતિર્ અહમ્ રાજન્ મા ભૂત્ તે મનસો વ્યથા । શૂદ્રાયામ્ અસ્મિ વૈશ્યેન જાતઃ જન પદ અધિપ ॥૨-૬૩-
'હું બ્રાહ્મણ નથી, હે રાજા, એટલે તારે મનમાં દુઃખ રાખવું નહીં. હું શૂદ્ર માતા અને વૈશ્ય પિતાથી જન્મ્યો છું, હે જનપદના સ્વામી.'
ઇતિ ઇવ વદતઃ કૃચ્ચ્રાત્ બાણ અભિહત મર્મણઃ । વિઘૂર્ણતો વિચેષ્ટસ્ય વેપમાચસ્ય ભૂતલે ॥૨-૬૩-
આ રીતે, જ્યારે તે બાણથી ઘાયલ અને દુઃખમાં હતો, ત્યારે મુશ્કેલીથી બોલતો, જમીન પર વળાંકો ખાતો અને કાંપતો હતો.
તસ્ય તુ આનમ્યમાનસ્ય તમ્ બાણમ્ અહમ્ ઉદ્ધરમ્ । તસ્ય ત્વાનમ્યમાનસ્ય તમ્ બાણામહમુદ્ધરમ્ ॥૨-૬૩-
જ્યારે તે ધીમે ધીમે નમતો હતો, ત્યારે મેં તેના શરીરમાંથી બાણ કાઢી નાખ્યો.
જલ આર્દ્ર ગાત્રમ્ તુ વિલપ્ય કૃચ્ચાન્ । મર્મ વ્રણમ્ સમ્તતમ્ ઉચ્ચસન્તમ્ । તતઃ સરય્વામ્ તમ્ અહમ્ શયાનમ્ । સમીક્ષ્ય ભદ્રે સુભૃશમ્ વિષણ્ણઃ ॥૨-૬૩-
પાણીમાં ભીંજાયેલા શરીરે, દુઃખથી રડતો, હૃદયની સતત પીડાથી ત્રસ્ત થઈને, પછી મેં તેને સરયૂના કિનારે પડેલો જોયો, પ્રિયે, તે ખૂબ જ દુઃખી હતો.
thumb|ચતુઃષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ચતુઃષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો ચૌસઠમો સર્ગ સાંભળો.
વધમપ્રતિરૂપમ્ તુ મહર્ષેસ્તસ્ય રાઘવઃ । વિલપન્ને વ ધર્માત્મા કૌસલ્યામ્ પુન રબ્રવીત્ ॥૨-૬૪-
તે મહર્ષિનું અયોગ્ય વધ થયો તેની વાત પર રડતો ધર્મનિષ્ઠ રાઘવ ફરી કૌશલ્યાને બોલ્યો.
તત્ અજ્ઞાનાન્ મહત્ પાપમ્ કૃત્વા સમ્કુલિત ઇન્દ્રિયઃ । એકઃ તુ અચિન્તયમ્ બુદ્ધ્યા કથમ્ નુ સુકૃતમ્ ભવેત્ ॥૨-૬૪-
અજ્ઞાનવશે મોટું પાપ કરીને, ઇન્દ્રિયો ગૂંચવાઈ ગઈ, હું એકલો રહી ગયો અને વિચારી રહ્યો કે હવે કઈ રીતે સારું થઈ શકે.
તતઃ તમ્ ઘટમ્ આદય પૂર્ણમ્ પરમ વારિણા । આશ્રમમ્ તમ્ અહમ્ પ્રાપ્ય યથા આખ્યાત પથમ્ ગતઃ ॥૨-૬૪-
પછી શુદ્ધ પાણીથી ભરેલો ઘડો લઈને, જે રસ્તો બતાવ્યો હતો એ પ્રમાણે હું એ આશ્રમ તરફ ગયો.
તત્ર અહમ્ દુર્બલાવ્ અન્ધૌ વૃદ્ધાવ્ અપરિણાયકૌ । અપશ્યમ્ તસ્ય પિતરૌ લૂન પક્ષાવ્ ઇવ દ્વિજૌ ॥૨-૬૪-
ત્યાં મેં તેના માતા-પિતા ને જોયા, વૃદ્ધ, અંધ અને સહારો વગર, જેમ કે પાંખ કપાઈ ગયેલા બે પક્ષીઓ હોય એમ.
તન્ નિમિત્તાભિર્ આસીનૌ કથાભિર્ અપરિક્રમૌ । તામ્ આશામ્ મત્ કૃતે હીનાવ્ ઉદાસીનાવ્ અનાથવત્ ॥૨-૬૪-
એ બંને મારા કારણે આશા ગુમાવીને, એક જ જગ્યાએ બેઠા, તેના વિશે વાતો કરતા, સહારો વિના, નિરાશ અને ઉદાસ હતા.
શોકોપહતચિત્તશ્ચ ભયસમ્ત્રસ્તચેતનઃ । તચ્ચાશ્રમપદમ્ ગત્વા ભૂયઃ શોકમહમ્ ગતઃ ॥૨-૬૪-
શોકથી મન દુઃખી, ભયથી ધ્રૂજતા, જ્યારે હું એ આશ્રમમાં પહોંચ્યો ત્યારે ફરી મને ભારે દુઃખ થયું.
પદ શબ્દમ્ તુ મે શ્રુત્વા મુનિર્ વાક્યમ્ અભાષત । કિમ્ ચિરાયસિ મે પુત્ર પાનીયમ્ ક્ષિપ્રમ્ આનય ॥૨-૬૪-
મારા પગલાંનો અવાજ સાંભળી મહર્ષિ બોલ્યા: 'પુત્ર, તું મોડું કેમ કરે છે? જલદી મને પાણી લાવ.'
યન્ નિમિત્તમ્ ઇદમ્ તાત સલિલે ક્રીડિતમ્ ત્વયા । ઉત્કણ્ઠિતા તે માતા ઇયમ્ પ્રવિશ ક્ષિપ્રમ્ આશ્રમમ્ ॥૨-૬૪-
'પુત્ર, તું પાણીમાં રમતો હતો એ માટે જે પણ કારણ હોય, તારી માતા તારી રાહ જોઈ રહી છે. જલદી આશ્રમમાં આવી જા.'
યદ્ વ્યલીકમ્ કૃતમ્ પુત્ર માત્રા તે યદિ વા મયા । ન તન્ મનસિ કર્તવ્યમ્ ત્વયા તાત તપસ્વિના ॥૨-૬૪-
'પુત્ર, તારી માતા કે મેં કોઈ ભૂલ કરી હોય તો, તું તપસ્વી છે, એ વાત મનમાં ન રાખવી.'
ત્વમ્ ગતિસ્ તુ અગતીનામ્ ચ ચક્ષુસ્ ત્વમ્ હીન ચક્ષુષામ્ । સમાસક્તાઃ ત્વયિ પ્રાણાઃ કિમ્ચિન્ નૌ ન અભિભાષસે ॥૨-૬૪-
'તું સહારો વિનાનાંનો આધાર છે, અંધનો તું આંખ છે. અમારું જીવન તારા પર આધાર રાખે છે. પુત્ર, તું અમને થોડું પણ કેમ નથી બોલતો?'
મુનિમ્ અવ્યક્તયા વાચા તમ્ અહમ્ સજ્જમાનયા । હીન વ્યન્જનયા પ્રેક્ષ્ય ભીતઃ ભીતૈવ અબ્રુવમ્ ॥૨-૬૪-
મહર્ષિને જોઈને, હું ડરતો-કાંપતો, સ્પષ્ટ ન બોલી શક્યો અને ધીમા અવાજે વાત કરી.
મનસઃ કર્મ ચેષ્ટાભિર્ અભિસમ્સ્તભ્ય વાગ્ બલમ્ । આચચક્ષે તુ અહમ્ તસ્મૈ પુત્ર વ્યસનજમ્ ભયમ્ ॥૨-૬૪-
મન અને વાણી સંભાળી, હું તેમને તેમના પુત્ર પર આવી પડેલા દુઃખની વાત કહી.
ક્ષત્રિયો અહમ્ દશરથો ન અહમ્ પુત્રઃ મહાત્મનઃ । સજ્જન અવમતમ્ દુહ્ખમ્ ઇદમ્ પ્રાપ્તમ્ સ્વ કર્મજમ્ ॥૨-૬૪-
'હું ક્ષત્રિય દશરથ છું, મહાત્મા, તમારો પુત્ર નથી. સારા લોકો જે દુઃખને નાપસંદ કરે છે, એ મારા પોતાના કર્મથી મને મળ્યું છે.'
ભગવમઃ ચ અપહસ્તઃ અહમ્ સરયૂ તીરમ્ આગતઃ । જિઘામ્સુઃ શ્વા પદમ્ કિમ્ચિન્ નિપાને વા આગતમ્ ગજમ્ ॥૨-૬૪-
'ભગવાન, હું ધનુષ લઈને સરયૂના કિનારે શિકાર કરવા આવ્યો હતો. મને લાગ્યું કોઈ પ્રાણી પાણી પીવા આવ્યું છે, કદાચ હાથી હશે.'
તતઃ શ્રુતઃ મયા શબ્દો જલે કુમ્ભસ્ય પૂર્યતઃ । દ્વિપો અયમ્ ઇતિ મત્વા હિ બાણેન અભિહતઃ મયા ॥૨-૬૪-
'પછી મેં પાણીમાં ઘડો ભરાવાનો અવાજ સાંભળ્યો. હાથી છે એમ સમજીને મેં તીર ચલાવ્યો.'
ગત્વા નદ્યાઃ તતઃ તીરમ્ અપશ્યમ્ ઇષુણા હૃદિ । વિનિર્ભિન્નમ્ ગત પ્રાણમ્ શયાનમ્ ભુવિ તાપસમ્ ॥૨-૬૪-
'પછી નદીના કિનારે જઈને જોયું કે એક તપસ્વી જમીન પર પડેલો છે, મારા તીરે હૃદયમાં ઘાયલ, જીવ છૂટેલો.'
ભગવન્ શબ્દમ્ આલક્ષ્ય મયા ગજ જિઘામ્સુના । વિસૃષ્ટઃ અમ્ભસિ નારાચઃ તેન તે નિહતઃ સુતઃ ॥૨-૬૪-
હે પૂજ્ય મહાત્મા, હું ગજનો શિકાર કરવા જતો હતો ત્યારે જલમાં અવાજ સાંભળી, મેં તીક્ષ્ણ બાણ છોડ્યો. એ બાણથી આપનો પુત્ર મારાયો.
તતસ્તસ્યૈવ વચનાદુપેત્ય પરિતપ્યતઃ । સ મયા સહસા બણ ઉદ્ધૃતો મર્મતસ્તદા ॥૨-૬૪-
પછી, જ્યારે તે દુઃખથી તડપતો હતો, ત્યારે તેની વાત સાંભળી, મેં તરત જ એના શરીરના મુખ્ય અંગમાંથી બાણ કાઢી લીધો.
સ ચ ઉદ્ધૃતેન બાણેન તત્ર એવ સ્વર્ગમ્ આસ્થિતઃ । ભગવન્તાવ્ ઉભૌ શોચન્ન્ અન્ધાવ્ ઇતિ વિલપ્ય ચ ॥૨-૬૪-
બાણ કાઢ્યા પછી, એ ત્યાં જ સ્વર્ગ પામ્યો; અને તમે બંને, પૂજ્ય અને અંધ, દુઃખથી વિલાપ કરતા રહ્યા.
અજ્ઞાનાત્ ભવતઃ પુત્રઃ સહસા અભિહતઃ મયા । શેષમ્ એવમ્ ગતે યત્ સ્યાત્ તત્ પ્રસીદતુ મે મુનિઃ ॥૨-૬૪-
મારે અજાણમાં આપના પુત્રને અચાનક ઘાયલ કરી દીધો; હવે જે બનવું હોય તે થાય, પણ મહર્ષિ કૃપા કરે એવી મારી વિનંતી છે.
સ તત્ શ્રુત્વા વચઃ ક્રૂરમ્ નિહ્શ્વસન્ શોક કર્શિતઃ । નાશકત્તીવ્રમાયાસમકર્તુમ્ ભગવાનૃષિઃ ॥૨-૬૪-
એવી કરુણ વાતો સાંભળી, દુઃખથી તડપતા અને ઊંડી શ્વાસ લેતા મહર્ષિ પોતાનું ભારે દુઃખ રોકી શક્યા નહિ.
સબાષ્પપૂર્ણવદનો નિઃશ્વસન્ શોકકર્શિતઃ । મામ્ ઉવાચ મહા તેજાઃ કૃત અન્જલિમ્ ઉપસ્થિતમ્ ॥૨-૬૪-
આંસુઓથી ભીંજાયેલો ચહેરો, દુઃખથી તડપતો, ઊંડી શ્વાસ લેતો તે મહાત્મા, હું હાથ જોડીને ઊભો હતો ત્યારે મને બોલ્યા.