સ મામ્ ઉદ્વીક્ષ્ય નેત્રાભ્યામ્ ત્રસ્તમ્ અસ્વસ્થ ચેતસમ્ । ઇતિ ઉવાચ વચઃ ક્રૂરમ્ દિધક્ષન્ન્ ઇવ તેજસા ॥૨-૬૩-
તે તપસ્વીએ ડરી ગયેલા અને ગભરાયેલા મને આંખે જોઈને, પોતાની તેજસ્વી નજરથી જાણે દહાડી નાખે એવા કઠોર શબ્દોમાં વાત કરી.
કિમ્ તવ અપકૃતમ્ રાજન્ વને નિવસતા મયા । જિહીર્ષિઉર્ અમ્ભો ગુર્વ્ અર્થમ્ યદ્ અહમ્ તાડિતઃ ત્વયા ॥૨-૬૩-
'હે રાજા, હું જંગલમાં રહેતો હતો, તો પણ મેં તને શું દુઃખ આપ્યું હતું? તું પોતાના કામ માટે પાણી લેવા ઈચ્છતો હતો, એટલે મને બાણ મારીને ઘાયલ કર્યો?'
એકેન ખલુ બાણેન મર્મણિ અભિહતે મયિ । દ્વાવ્ અન્ધૌ નિહતૌ વૃદ્ધૌ માતા જનયિતા ચ મે ॥૨-૬૩-
'મારા જીવના સ્થળે એક જ બાણ વાગતાં, મારા બંને વૃદ્ધ અને અંધ માતા-પિતા પણ જાણે મૃત્યુ પામ્યા.'
તૌ નૂનમ્ દુર્બલાવ્ અન્ધૌ મત્ પ્રતીક્ષૌ પિપાસિતૌ । ચિરમ્ આશા કૃતામ્ તૃષ્ણામ્ કષ્ટામ્ સમ્ધારયિષ્યતઃ ॥૨-૬૩-
'મારા માતા-પિતા બેઉ નિર્વળ અને અંધ છે, અને તેઓ પ્યાસથી તરસ્યા, લાંબા સમયથી મારી રાહ જોઈ રહ્યા છે, આશાની કઠોર તરસ સહન કરી રહ્યા છે.'
ન નૂનમ્ તપસો વા અસ્તિ ફલ યોગઃ શ્રુતસ્ય વા । પિતા યન્ મામ્ ન જાનાતિ શયાનમ્ પતિતમ્ ભુવિ ॥૨-૬૩-
'ખરેખર, ન તપસ્યાનું ફળ છે, ન જ્ઞાનનું, કેમ કે મારા પિતા જાણતા પણ નથી કે હું અહીં જમીન પર પડ્યો છું.'
જાનન્ન્ અપિ ચ કિમ્ કુર્યાત્ અશક્તિર્ અપરિક્રમઃ । ચિદ્યમાનમ્ ઇવ અશક્તઃ ત્રાતુમ્ અન્યો નગો નગમ્ ॥૨-૬૩-
'અને જો જાણતા પણ હોય, તો શું કરી શકે? તેઓ નિર્વળ અને અશક્ત છે, જેમ એક વૃક્ષ બીજું વૃક્ષ કાપાતું હોય ત્યારે બચાવી શકતું નથી.'
પિતુસ્ ત્વમ્ એવ મે ગત્વા શીઘ્રમ્ આચક્ષ્વ રાઘવ । ન ત્વામ્ અનુદહેત્ ક્રુદ્ધો વનમ્ વહ્નિર્ ઇવ એધિતઃ ॥૨-૬૩-
'હે રાઘવ, તું જલ્દી જઈને મારા પિતાને આ વાત કહી દે, નહીં તો તેમના ગુસ્સાથી તું જંગલમાં આગ ફાટી નીકળે એમ દાઝી ન જાય.'
ઇયમ્ એક પદી રાજન્ યતઃ મે પિતુર્ આશ્રમઃ । તમ્ પ્રસાદય ગત્વા ત્વમ્ ન ત્વામ્ સ કુપિતઃ શપેત્ ॥૨-૬૩-
'હે રાજા, આ એક જ રસ્તો મારા પિતાના આશ્રમ તરફ જાય છે. તું ત્યાં જઈને તેમને શાંત કરી દે, નહીં તો તેઓ ગુસ્સામાં તને શાપ આપી દે.'
વિશલ્યમ્ કુરુ મામ્ રાજન્ મર્મ મે નિશિતઃ શરઃ । રુણદ્ધિ મૃદુ સ ઉત્સેધમ્ તીરમ્ અમ્બુ રયો યથા ॥૨-૬૩-
'હે રાજા, મારા શરીરમાં ઘૂસેલા તીક્ષ્ણ બાણને કાઢી નાખ, કેમ કે એ મારા શ્વાસને રોકી રાખે છે, જેમ નદીના કાંઠે નાનું ટેકુ પાણી અટકાવે છે.'
સશલ્યઃ ક્લિશ્યતે પ્રાણૈર્વિશલ્યો વિનશિષ્યતિ । ઇતિ મામવિશચ્ચિન્તા તસ્ય શલ્યાપકર્ષણે ॥૨-૬૩-
'જો બાણ શરીરમાં જ રહેશે તો હું જીવતો રહીને પીડાવાનુ છું, અને જો કાઢી નાખીશ તો મરી જઈશ—એવી ચિંતાથી મારું મન ભરાયું હતું, જ્યારે તું બાણ કાઢવા લાગ્યો.'
દુઃખિતસ્ય ચ દીનસ્ય મમ શોકાતુરસ્ય ચ । લક્ષ્યામાસ હૃદયે ચિન્તામ્ મુનિસુત સ્તદા ॥૨-૬૩-
એ સમયે દુઃખી, નિર્વળ અને શોકગ્રસ્ત મારે મનની ચિંતા તપસ્વીના પુત્રે જોઈ લીધી.
તામ્યમાનઃ સ મામ્ દુઃખાદુવાચ પરમાર્તવત્ । સીદમાનો વિવૃત્તાઙ્ગો વેષ્ટમાનો ગતઃ ક્ષયમ્ ॥૨-૬૩-
મોટા દુઃખમાં પીડાતો તે તપસ્વીનો પુત્ર, શરીર ઢીલું પડી રહ્યું હતું, વળાંકો ખાઈ રહ્યો હતો અને મૃત્યુની નજીક પહોંચતો, ખૂબ જ વ્યથિત થઈને મને બોલ્યો.
સમ્સ્તભ્ય ધૈર્યેણ સ્થિરચિત્તો ભવામ્યહમ્ । બ્રહ્મહત્યાકૃતમ્ પાપમ્ હૃદયાદપનીયતામ્ ॥૨-૬૩-
'હું ધીરજથી મન મજબૂત રાખું છું, હે રાજા; તું પણ મનમાંથી બ્રાહ્મણહત્યા જેવું પાપ દૂર કરી દે.'
ન દ્વિજાતિર્ અહમ્ રાજન્ મા ભૂત્ તે મનસો વ્યથા । શૂદ્રાયામ્ અસ્મિ વૈશ્યેન જાતઃ જન પદ અધિપ ॥૨-૬૩-
'હું બ્રાહ્મણ નથી, હે રાજા, એટલે તારે મનમાં દુઃખ રાખવું નહીં. હું શૂદ્ર માતા અને વૈશ્ય પિતાથી જન્મ્યો છું, હે જનપદના સ્વામી.'
ઇતિ ઇવ વદતઃ કૃચ્ચ્રાત્ બાણ અભિહત મર્મણઃ । વિઘૂર્ણતો વિચેષ્ટસ્ય વેપમાચસ્ય ભૂતલે ॥૨-૬૩-
આ રીતે, જ્યારે તે બાણથી ઘાયલ અને દુઃખમાં હતો, ત્યારે મુશ્કેલીથી બોલતો, જમીન પર વળાંકો ખાતો અને કાંપતો હતો.
તસ્ય તુ આનમ્યમાનસ્ય તમ્ બાણમ્ અહમ્ ઉદ્ધરમ્ । તસ્ય ત્વાનમ્યમાનસ્ય તમ્ બાણામહમુદ્ધરમ્ ॥૨-૬૩-
જ્યારે તે ધીમે ધીમે નમતો હતો, ત્યારે મેં તેના શરીરમાંથી બાણ કાઢી નાખ્યો.
જલ આર્દ્ર ગાત્રમ્ તુ વિલપ્ય કૃચ્ચાન્ । મર્મ વ્રણમ્ સમ્તતમ્ ઉચ્ચસન્તમ્ । તતઃ સરય્વામ્ તમ્ અહમ્ શયાનમ્ । સમીક્ષ્ય ભદ્રે સુભૃશમ્ વિષણ્ણઃ ॥૨-૬૩-
પાણીમાં ભીંજાયેલા શરીરે, દુઃખથી રડતો, હૃદયની સતત પીડાથી ત્રસ્ત થઈને, પછી મેં તેને સરયૂના કિનારે પડેલો જોયો, પ્રિયે, તે ખૂબ જ દુઃખી હતો.
thumb|ચતુઃષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ચતુઃષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો ચૌસઠમો સર્ગ સાંભળો.
વધમપ્રતિરૂપમ્ તુ મહર્ષેસ્તસ્ય રાઘવઃ । વિલપન્ને વ ધર્માત્મા કૌસલ્યામ્ પુન રબ્રવીત્ ॥૨-૬૪-
તે મહર્ષિનું અયોગ્ય વધ થયો તેની વાત પર રડતો ધર્મનિષ્ઠ રાઘવ ફરી કૌશલ્યાને બોલ્યો.
તત્ અજ્ઞાનાન્ મહત્ પાપમ્ કૃત્વા સમ્કુલિત ઇન્દ્રિયઃ । એકઃ તુ અચિન્તયમ્ બુદ્ધ્યા કથમ્ નુ સુકૃતમ્ ભવેત્ ॥૨-૬૪-
અજ્ઞાનવશે મોટું પાપ કરીને, ઇન્દ્રિયો ગૂંચવાઈ ગઈ, હું એકલો રહી ગયો અને વિચારી રહ્યો કે હવે કઈ રીતે સારું થઈ શકે.
તતઃ તમ્ ઘટમ્ આદય પૂર્ણમ્ પરમ વારિણા । આશ્રમમ્ તમ્ અહમ્ પ્રાપ્ય યથા આખ્યાત પથમ્ ગતઃ ॥૨-૬૪-
પછી શુદ્ધ પાણીથી ભરેલો ઘડો લઈને, જે રસ્તો બતાવ્યો હતો એ પ્રમાણે હું એ આશ્રમ તરફ ગયો.
તત્ર અહમ્ દુર્બલાવ્ અન્ધૌ વૃદ્ધાવ્ અપરિણાયકૌ । અપશ્યમ્ તસ્ય પિતરૌ લૂન પક્ષાવ્ ઇવ દ્વિજૌ ॥૨-૬૪-
ત્યાં મેં તેના માતા-પિતા ને જોયા, વૃદ્ધ, અંધ અને સહારો વગર, જેમ કે પાંખ કપાઈ ગયેલા બે પક્ષીઓ હોય એમ.
તન્ નિમિત્તાભિર્ આસીનૌ કથાભિર્ અપરિક્રમૌ । તામ્ આશામ્ મત્ કૃતે હીનાવ્ ઉદાસીનાવ્ અનાથવત્ ॥૨-૬૪-
એ બંને મારા કારણે આશા ગુમાવીને, એક જ જગ્યાએ બેઠા, તેના વિશે વાતો કરતા, સહારો વિના, નિરાશ અને ઉદાસ હતા.
શોકોપહતચિત્તશ્ચ ભયસમ્ત્રસ્તચેતનઃ । તચ્ચાશ્રમપદમ્ ગત્વા ભૂયઃ શોકમહમ્ ગતઃ ॥૨-૬૪-
શોકથી મન દુઃખી, ભયથી ધ્રૂજતા, જ્યારે હું એ આશ્રમમાં પહોંચ્યો ત્યારે ફરી મને ભારે દુઃખ થયું.
પદ શબ્દમ્ તુ મે શ્રુત્વા મુનિર્ વાક્યમ્ અભાષત । કિમ્ ચિરાયસિ મે પુત્ર પાનીયમ્ ક્ષિપ્રમ્ આનય ॥૨-૬૪-
મારા પગલાંનો અવાજ સાંભળી મહર્ષિ બોલ્યા: 'પુત્ર, તું મોડું કેમ કરે છે? જલદી મને પાણી લાવ.'
યન્ નિમિત્તમ્ ઇદમ્ તાત સલિલે ક્રીડિતમ્ ત્વયા । ઉત્કણ્ઠિતા તે માતા ઇયમ્ પ્રવિશ ક્ષિપ્રમ્ આશ્રમમ્ ॥૨-૬૪-
'પુત્ર, તું પાણીમાં રમતો હતો એ માટે જે પણ કારણ હોય, તારી માતા તારી રાહ જોઈ રહી છે. જલદી આશ્રમમાં આવી જા.'
યદ્ વ્યલીકમ્ કૃતમ્ પુત્ર માત્રા તે યદિ વા મયા । ન તન્ મનસિ કર્તવ્યમ્ ત્વયા તાત તપસ્વિના ॥૨-૬૪-
'પુત્ર, તારી માતા કે મેં કોઈ ભૂલ કરી હોય તો, તું તપસ્વી છે, એ વાત મનમાં ન રાખવી.'
ત્વમ્ ગતિસ્ તુ અગતીનામ્ ચ ચક્ષુસ્ ત્વમ્ હીન ચક્ષુષામ્ । સમાસક્તાઃ ત્વયિ પ્રાણાઃ કિમ્ચિન્ નૌ ન અભિભાષસે ॥૨-૬૪-
'તું સહારો વિનાનાંનો આધાર છે, અંધનો તું આંખ છે. અમારું જીવન તારા પર આધાર રાખે છે. પુત્ર, તું અમને થોડું પણ કેમ નથી બોલતો?'
મુનિમ્ અવ્યક્તયા વાચા તમ્ અહમ્ સજ્જમાનયા । હીન વ્યન્જનયા પ્રેક્ષ્ય ભીતઃ ભીતૈવ અબ્રુવમ્ ॥૨-૬૪-
મહર્ષિને જોઈને, હું ડરતો-કાંપતો, સ્પષ્ટ ન બોલી શક્યો અને ધીમા અવાજે વાત કરી.
મનસઃ કર્મ ચેષ્ટાભિર્ અભિસમ્સ્તભ્ય વાગ્ બલમ્ । આચચક્ષે તુ અહમ્ તસ્મૈ પુત્ર વ્યસનજમ્ ભયમ્ ॥૨-૬૪-
મન અને વાણી સંભાળી, હું તેમને તેમના પુત્ર પર આવી પડેલા દુઃખની વાત કહી.