નાનાદેશાદનુપ્રાપ્તાઃ પુરુષાઃ સ્ત્રીગણાસ્તથા । અન્નપાનૈઃ સુવિહિતાસ્તસ્મિન્ યજ્ઞે મહાત્મનઃ ॥૧-૧૪-
વિવિધ પ્રદેશોમાંથી આવેલા પુરુષો અને સ્ત્રીઓના સમૂહોને પણ તે મહાયજ્ઞમાં ભોજન અને પીણું પૂરતું મળતું.
અન્નં હિ વિધિવત્સ્વાદુ પ્રશંસન્તિ દ્વિજર્ષભાઃ । અહો તૃપ્તાઃ સ્મ ભદ્રં તે ઇતિ શુશ્રાવ રાઘવઃ ॥૧-૧૪-
દ્વિજશ્રેષ્ઠોએ ભોજનની પ્રશંસા કરી કે, 'યથાવિધિ સ્વાદિષ્ટ ભોજન છે'; રાઘવએ પણ સાંભળ્યું – 'અમે તૃપ્ત છીએ, તને શુભકામનાઓ!'
સ્વલંકૃતાશ્ચ પુરુષા બ્રાહ્મણાન્ પર્યવેષયન્ । ઉપાસન્તે ચ તાનન્યે સુમૃષ્ટમણિકુણ્ડલાઃ ॥૧-૧૪-
સુંદર રીતે શણગારેલા પુરુષો બ્રાહ્મણોને ભોજન પીરસતા, અને અન્ય ઝગમગતા રત્નકુંડલધારી તેમની સેવા કરતા.
કર્માન્તરે તદા વિપ્રા હેતુવાદાન્ બહૂનપિ । પ્રાહુઃ સુવાગ્મિનો ધીરાઃ પરસ્પરજિગીષયા ॥૧-૧૪-
કર્મવિરામ સમયે, બુદ્ધિશાળી અને વાક્પટુ બ્રાહ્મણો પરસ્પર વિવાદમાં જીતવા માટે અનેક તર્કવિચાર કરતા.
દિવસે દિવસે તત્ર સંસ્તરે કુશલા દ્વિજાઃ । સર્વકર્માણિ ચક્રુસ્તે યથાશાસ્ત્રં પ્રચોદિતાઃ ॥૧-૧૪-
રોજે રોજ, કુશળ દ્વિજોએ યજ્ઞસ્થળે શાસ્ત્રોક્ત સર્વ કર્મો યોગ્ય રીતે કર્યા.
નાષડઙ્ગવિદત્રાસીન્નાવ્રતો નાબહુશ્રુતઃ । સદસ્યાસ્તસ્ય વૈ રાજ્ઞો નાવાદકુશલો દ્વિજઃ ॥૧-૧૪-
રાજાના સહયોગીઓમાં કોઈ પણ ષડંગનો અજ્ઞાની, અવ્રતી, ઓછું શીખેલો કે તર્કકૌશલ્ય વિનાનો બ્રાહ્મણ નહોતો.
પ્રાપ્તે યૂપોચ્છ્રયે તસ્મિન્ ષડ્ બૈલ્વાઃ ખાદિરાસ્તથા । તાવન્તો બિલ્વસહિતાઃ પર્ણિનશ્ચ તથા પરે ॥૧-૧૪-
જ્યારે યૂપો ઊભા કરવામાં આવ્યા, ત્યારે છ બેલ અને છ ખાદિરના, એટલાં જ બિલ્વવાળા અને અન્ય પર્ણવાળા યૂપો બનાવાયા.
શ્લેષ્માતકમયો દિષ્ટો દેવદારુમયસ્તથા । દ્વાવેવ તત્ર વિહિતૌ બાહુવ્યસ્તપરિગ્રહૌ ॥૧-૧૪-
એક યૂપ શ્લેષ્માતક લાકડાથી અને બીજું દેવદારુના લાકડાથી બનાવવાનું નક્કી થયું હતું; એ બંને યૂપ ત્યાં રાખવામાં આવ્યા, બંનેના હાથ વિસ્તૃત કરીને પકડી શકાય એવા બનાવવામાં આવ્યા.
કારિતાઃ સર્વ એવૈતે શાસ્ત્રજ્ઞૈર્યજ્ઞકોવિદૈઃ । શોભાર્થં તસ્ય યજ્ઞસ્ય કાઞ્ચનાલંકૃતા ભવન્ ॥૧-૧૪-
આ બધાં યૂપો શાસ્ત્ર જાણનારા અને યજ્ઞકર્મમાં નિષ્ણાત લોકોએ બનાવ્યા હતા; યજ્ઞની શોભા માટે એ બધાંને સોનાથી શણગારી દેવામાં આવ્યા હતા.
એકવિંશતિયૂપાસ્તે એકવિંશત્યરત્નયઃ । વાસોભિરેકવિંશદ્ભિરેકૈકં સમલંકૃતાઃ ॥૧-૧૪-
ત્યાં એકવીસ યૂપો હતા, દરેકમાં એકવીસ રત્નો જડેલા હતા અને દરેક યૂપને એકવીસ વસ્ત્રોથી શણગારી દેવામાં આવ્યા હતા.
વિન્યસ્તા વિધિવત્ સર્વે શિલ્પિભિઃ સુકૃતા દૃઢાઃ । અષ્ટાશ્રયઃ સર્વ એવ શ્લક્ષ્ણરૂપસમન્વિતાઃ ॥૧-૧૪-
બધાં યૂપો નિપુણ શિલ્પીઓએ નિયમ મુજબ મજબૂત અને સુંદર બનાવ્યા હતા; એ બધાં આઠ કિનારા ધરાવતા અને ગોળાઈવાળા હતા.
આચ્છાદિતાસ્તે વાસોભિઃ પુષ્પૈર્ગન્ધૈશ્ચ પૂજિતાઃ । સપ્તર્ષયો દીપ્તિમન્તો વિરાજન્તે યથા દિવિ ॥૧-૧૪-
એ બધાં યૂપો વસ્ત્રોથી ઢાંકી દેવામાં આવ્યા, ફૂલો અને સુગંધોથી પૂજા કરવામાં આવી અને એ આકાશમાં તેજસ્વી સાત ઋષિઓ જેવું તેજ પમાડતા હતા.
ઇષ્ટકાશ્ચ યથાન્યાયં કારિતાશ્ચ પ્રમાણતઃ । ચિતોઽગ્નિર્બ્રાહ્મણૈસ્તત્ર કુશલૈઃ શુલ્બકર્મણિ ॥૧-૧૪-
ઈંટો યોગ્ય માપ અને નિયમ પ્રમાણે બનાવવામાં આવી; ત્યાં અગ્નિ પણ કુશળ બ્રાહ્મણોએ યોગ્ય રીતે રચે હતી.
સ ચિત્યો રાજસિંહસ્ય સંચિતઃ કુશલૈર્દ્વિજૈઃ । ગરુડો રુક્મપક્ષો વૈ ત્રિગુણોઽષ્ટાદશાત્મકઃ ॥૧-૧૪-
એ યજ્ઞવેદી રાજસિંહ દશરથ માટે વિદ્વાન બ્રાહ્મણોએ બનાવી હતી; એ વેદી સુવર્ણ પાંખવાળા ગરુડના આકારની, ત્રણ સ્તરવાળી અને અઢાર ભાગવાળી હતી.
નિયુક્તાસ્તત્ર પશવસ્તત્તદુદ્દિશ્ય દૈવતમ્ । ઉરગાઃ પક્ષિણશ્ચૈવ યથાશાસ્ત્રં પ્રચોદિતાઃ ॥૧-૧૪-
ત્યાં દરેક દેવતાને અનુકૂળ પશુઓ નિમણૂક કરવામાં આવ્યા; સાપો અને પક્ષીઓ પણ શાસ્ત્ર મુજબ નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા.
શામિત્રે તુ હયસ્તત્ર તથા જલચરાશ્ચ યે । ઋષિભિઃ સર્વમેવૈતન્નિયુક્તં શાસ્ત્રતસ્તદા ॥૧-૧૪-
ત્યાં ઋષિઓએ ઘોડો અને પાણીમાં રહેતાં પ્રાણીઓ પણ શાસ્ત્રોક્ત રીતે નિમણૂક કર્યા.
પશૂનાં ત્રિશતં તત્ર યૂપેષુ નિયતં તદા । અશ્વરત્નોત્તમં તત્ર રાજ્ઞો દશરથસ્ય હ ॥૧-૧૪-
ત્યાં ત્રણસો પશુઓ યૂપો પાસે બાંધવામાં આવ્યા અને રાજા દશરથ માટે શ્રેષ્ઠ ઘોડો પણ નિર્ધારિત થયો.
કૌસલ્યા તં હયં તત્ર પરિચર્ય સમન્તતઃ । કૃપાણૈર્વિસસારૈનં ત્રિભિઃ પરમયા મુદા ॥૧-૧૪-
કૌશલ્યાએ એ ઘોડાની સર્વ રીતે સેવા કરી અને ખૂબ આનંદથી ત્રણ છરીઓ વડે તેને મુક્ત કર્યો.
પતત્રિણા તદા સાર્ધં સુસ્થિતેન ચ ચેતસા । અવસદ્ રજનીમેકાં કૌસલ્યા ધર્મકામ્યયા ॥૧-૧૪-
કૌશલ્યા ધર્મ ઇચ્છાથી સ્થિર મનથી અને પક્ષી સાથે આખી રાત ત્યાં રહી.
હોતાધ્વર્યુસ્તથોદ્ગાતા હસ્તેન સમયોજયન્ । મહિષ્યા પરિવૃત્ત્યાથ વાવાતામપરાં તથા ॥૧-૧૪-
હોતૃ, અધ્વર્યુ અને ઉદગાતા યજ્ઞપત્નીઓનો હાથ પકડીને તેમને સાથે જોડ્યા અને પછી બીજી એકને પણ ફરાવ્યા.
પતત્રિણસ્તસ્ય વપામુદ્ધૃત્ય નિયતેન્દ્રિયઃ । ઋત્વિક્પરમસમ્પન્નઃ શ્રપયામાસ શાસ્ત્રતઃ ॥૧-૧૪-
પક્ષીના ચરબી ઉતારીને, સંયમિત અને નિષ્ણાત ઋત્વિજ્એ શાસ્ત્રોક્ત રીતે તેને અગ્નિમાં અર્પણ કરી.
ધૂમગન્ધં વપાયાસ્તુ જિઘ્રતિ સ્મ નરાધિપઃ । યથાકાલં યથાન્યાયં નિર્ણુદન્ પાપમાત્મનઃ ॥૧-૧૪-
રાજાએ ચરબીના ધૂમ્ર સુગંધને યોગ્ય સમયે અને નિયમ પ્રમાણે શ્વાસે ખેંચી, અને પોતાનો પાપ દૂર કર્યો.
હયસ્ય યાનિ ચાઙ્ગાનિ તાનિ સર્વાણિ બ્રાહ્મણાઃ । અગ્નૌ પ્રાસ્યન્તિ વિધિવત્ સમસ્તાઃ ષોડશર્ત્વિજઃ ॥૧-૧૪-
ઘોડાના બધા અંગો, તમામ સોળ ઋત્વિજોએ નિયમ મુજબ અગ્નિમાં અર્પણ કર્યા.
પ્લક્ષશાખાસુ યજ્ઞાનામન્યેષાં ક્રિયતે હવિઃ । અશ્વમેધસ્ય ચૈકસ્ય વૈતસો ભાગ ઇષ્યતે ॥૧-૧૪-
અન્ય યજ્ઞોમાં હવન પ્લક્ષ વૃક્ષની ડાળીઓ પર કરવામાં આવે છે, પણ અશ્વમેધ માટે વેતની બનાવેલી પાત્રમાં હવન કરવાનો નિયમ છે.
ત્ર્યહોઽશ્વમેધઃ સંખ્યાતઃ કલ્પસૂત્રેણ બ્રાહ્મણૈઃ । ચતુષ્ટોમમહસ્તસ્ય પ્રથમં પરિકલ્પિતમ્ ॥૧-૧૪-
અશ્વમેધ યજ્ઞ ત્રણ દિવસ ચાલે છે એમ કલ્પસૂત્રમાં બ્રાહ્મણોએ કહ્યું છે; પ્રથમ દિવસે ચતુષ્ટોમ નામનું યજ્ઞ વિધાન કરવામાં આવે છે.
ઉક્થ્યં દ્વિતીયં સંખ્યાતમતિરાત્રં તથોત્તરમ્ । કારિતાસ્તત્ર બહવો વિહિતાઃ શાસ્ત્રદર્શનાત્ ॥૧-૧૪-
બીજું ઉક્ત્ય યજ્ઞ, ગણાયેલા અતિરાત્ર યજ્ઞ અને પછીના અનેક વિધિ-વિધાન, શાસ્ત્ર પ્રમાણે ત્યાં કરવામાં આવ્યા.
જ્યોતિષ્ટોમાયુષી ચૈવમતિરાત્રૌ ચ નિર્મિતૌ । અભિજિદ્વિશ્વજિચ્ચૈવમાપ્તોર્યામૌ મહાક્રતુઃ ॥૧-૧૪-
જ્યોતિષ્ઠોમ, આયુષી અને અતિરાત્ર યજ્ઞો પણ કરવામાં આવ્યા; એ જ રીતે અભિજિત, વિશ્વજિત, આપ્તોર્યામ અને મહાયજ્ઞ પણ યોજાયા.
પ્રાચીં હોત્રે દદૌ રાજા દિશં સ્વકુલવર્ધનઃ । અધ્વર્યવે પ્રતીચીં તુ બ્રહ્મણે દક્ષિણાં દિશમ્ ॥૧-૧૪-
પોતાના વંશને વધારનાર રાજાએ પૂર્વ દિશા હોદ્રીને આપી, પશ્ચિમ દિશા અધ્વર્યુને અને દક્ષિણ દિશા બ્રાહ્મણને આપી.
ઉદ્ગાત્રે તુ તથોદીચીં દક્ષિણૈષા વિનિર્મિતા । અશ્વમેધે મહાયજ્ઞે સ્વયમ્ભૂવિહિતે પુરા ॥૧-૧૪-
ઉદગાતા માટે રાજાએ ઉત્તર દિશા પણ આપી; આ દાન મહાયજ્ઞ અશ્વમેધમાં, સ્વયંભૂએ નક્કી કરેલ પ્રમાણે, કરવામાં આવતું હતું.
ક્રતું સમાપ્ય તુ તદા ન્યાયતઃ પુરુષર્ષભઃ । ઋત્વિગ્ભ્યો હિ દદૌ રાજા ધરાં તાં કુલવર્ધનઃ ॥૧-૧૪-
પુરૂષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાએ યજ્ઞ યોગ્ય રીતે પૂર્ણ કર્યા પછી, તે જમીન યજ્ઞકર્મ કરનાર ઋત્વિજોને આપી.