સો અહમ્ આમ્ર વણમ્ ચિત્ત્વા પલાશામઃ ચ ન્યષેચયમ્ । રામમ્ ફલ આગમે ત્યક્ત્વા પશ્ચાત્ શોચામિ દુર્મતિઃ ॥૨-૬૩-
એ જ રીતે, મેં પણ કેરીનું વાવેતર કાપી પલાશને પાણી આપ્યું, અને રામને ફળ મળવાનું હતું ત્યારે છોડી દીધો, હવે મૂર્ખ બનીને પસ્તાવો છું.
લબ્ધ શબ્દેન કૌસલ્યે કુમારેણ ધનુષ્મતા । કુમારઃ શબ્દ વેધી ઇતિ મયા પાપમ્ ઇદમ્ કૃતમ્ ॥૨-૬૩-
હે કૌશલ્યા, ધનુષધારી રાજકુમારના અવાજને કારણે, મેં 'આ અવાજ પર તીર મારનાર છે' એમ માનીને પાપ કરી નાખ્યું.
તત્ ઇદમ્ મે અનુસમ્પ્રાપ્તમ્ દેવિ દુહ્ખમ્ સ્વયમ્ કૃતમ્ । સમ્મોહાત્ ઇહ બાલેન યથા સ્યાત્ ભક્ષિતમ્ વિષમ્ ॥૨-૬૩-
માટે, હે દેવી, આ દુઃખ મને મારા પોતાના કરેલા કામથી મળ્યું છે; જેમ બાળક ભૂલથી ઝેર ખાઈ જાય એમ.
યથાન્યઃ પુરુષઃ કશ્ચિત્પલાશૈર્મોઓહિતો ભવેત્ । એવમ્ મમ અપિ અવિજ્ઞાતમ્ શબ્દ વેધ્યમયમ્ ફલમ્ ॥૨-૬૩-
જેમ બીજું કોઈ માણસ પલાશના વૃક્ષથી ભ્રમિત થાય, એમ જ હું પણ અવાજ પરથી તીર મારવાના ફળથી અજાણ રહ્યો.
દેવ્ય્ અનૂઢા ત્વમ્ અભવો યુવ રાજો ભવામ્ય્ અહમ્ । તતઃ પ્રાવૃડ્ અનુપ્રાપ્તા મદ કામ વિવર્ધિની ॥૨-૬૩-
હે દેવી, ત્યારે તું કુંવારી હતી અને હું રાજા બન્યો; પછી વરસાદનું ઋતુ આવી, જે મારી ઇચ્છાઓને વધારતી ગઈ.
ઉપાસ્યહિ રસાન્ ભૌમામ્સ્ તપ્ત્વા ચ જગદ્ અમ્શુભિઃ । પરેત આચરિતામ્ ભીમામ્ રવિર્ આવિશતે દિશમ્ ॥૨-૬૩-
પૃથ્વી પરના આનંદ માણીને અને પોતાની કિરણોથી જગતને તપાવીને, રવિ પછી બીજા દિશામાં જાય છે, જાણે મૃત્યુના માર્ગે જાય છે એમ.
ઉષ્ણમ્ અન્તર્ દધે સદ્યઃ સ્નિગ્ધા દદૃશિરે ઘનાઃ । તતઃ જહૃષિરે સર્વે ભેક સારન્ગ બર્હિણઃ ॥૨-૬૩-
તુરંત જ તાપ અંદર રાખી લીધો અને ચમકદાર વાદળો દેખાયા; પછી બધા દેડકા, હરણ અને મોર ખુશખુશાલ થયા.
ક્લિન્નપક્ષોત્તરાઃ સ્નાતાઃ કૃચ્ચ્રાદિવ વતત્રિણઃ । વૃષ્ટિવાતાવધૂતાગ્રાન્ પાદપાનભિપેદિરે ॥૨-૬૩-
પાંખો ભીંજાઈ અને ઊંચી થઈ ગઈ, જાણે મુશ્કેલીથી સ્નાન કર્યા હોય, વરસાદ અને પવનથી હલનચલન થયેલા પક્ષીઓ વૃક્ષો પાસે ભેગા થયા.
પતિતેન અમ્ભસા ચન્નઃ પતમાનેન ચ અસકૃત્ । આબભૌ મત્ત સારન્ગઃ તોય રાશિર્ ઇવ અચલઃ ॥૨-૬૩-
વારંવાર પડતા પાણીથી ઢંકાઈને, મસ્ત હરણ પાણીથી ભરેલા પર્વત જેવા લાગતા હતા.
પાણ્ડુરારુણવર્ણાનિ સ્રોઓતામ્સિ વિમલાન્યપિ । સુસ્રુવુર્ગિરિધાતુભ્યઃ સભસ્માનિ ભુજઙ્ગવત્ ॥૨-૬૩-
પર્વતની ઢાળ પરથી સફેદ અને લાલ રંગની, રાખથી ભરી, સાફ ધારા વહેતી હતી, જેમ સાપ સરકે તેમ.
આકુલારુણતોયાનિ સ્રોઓતામ્સિ વિમલાન્યપિ । ઉન્માર્ગજલવાહીનિ બભૂવુર્જલદાગમે ॥૨-૬૩-
પાણી લાલચટ્ટું અને ઉથલપાથલ થઈ ગયેલું, એ શુદ્ધ નદીઓ પણ વરસાદ આવતાં કાંઠા તોડી ને રસ્તો ભૂલી વહેવા લાગી.
તસ્મિન્ન્ અતિસુખે કાલે ધનુષ્માન્ ઇષુમાન્ રથી । વ્યાયામ કૃત સમ્કલ્પઃ સરયૂમ્ અન્વગામ્ નદીમ્ ॥૨-૬૩-
એ ખૂબ સુખદ સમયમાં, હું ધનુષ્ય અને બાણ લઈને, કસરત કરવા મનમાં નક્કી કરીને, રથ હાંકી સરયૂ નદીના કિનારે ગયો.
નિપાને મહિષમ્ રાત્રૌ ગજમ્ વા અભ્યાગતમ્ નદીમ્ । અન્યમ્ વા શ્વા પદમ્ કમ્ચિજ્ જિઘામ્સુર્ અજિત ઇન્દ્રિયઃ ॥૨-૬૩-
રાત્રે પાણી પીવા આવેલા મહિષ અથવા હાથીને, અથવા કોઈ બીજું પ્રાણી જેનાં પગલાં મળ્યા હોય, મારવાનો ઇરાદો રાખીને, હું અનિયંત્રિત મનથી છુપાઈ બેઠો હતો.
તસ્મિમ્સ્તત્રાહમેકાન્તે રાત્રૌ વિવૃતકાર્મુકઃ । તત્રાહમ્ સમ્વૃતમ્ વન્યમ્ હતવામ્સ્તીરમાગતમ્ ॥૨-૬૩-
એ જ જગ્યાએ, રાત્રે એકલો, ધનુષ્ય તાણીને, ઝાડીઓમાં છુપાયેલા નદીકાંઠે આવેલા જંગલી પ્રાણીને મેં મારી નાખ્યો.
અન્યમ્ ચાપિ મૃગમ્ હિમ્સ્રમ્ શબ્દમ્ શ્રુત્વાભુ પાગતમ્ । અથ અન્ધ કારે તુ અશ્રૌષમ્ જલે કુમ્ભસ્ય પર્યતઃ ॥૨-૬૩-
બીજું કોઈ ક્રૂર પ્રાણી આવતું હોય એવો અવાજ સાંભળી, હું ધ્યાનથી સાંભળતો રહ્યો; પછી ઘોર અંધકારમાં, પાણી પાસે ઘડાની આજુબાજુ કંઈક હલનચલનનો અવાજ આવ્યો.
અચક્ષુર્ વિષયે ઘોષમ્ વારણસ્ય ઇવ નર્દતઃ । તતઃ અહમ્ શરમ્ ઉદ્ધૃત્ય દીપ્તમ્ આશી વિષ ઉપમમ્ ॥૨-૬૩-
મારે આંખે કશું દેખાતું નહોતું, પણ હાથી ગર્જના કરે એવો અવાજ સાંભળ્યો; ત્યારે મેં સાપના ઝેર જેવો તીખો બાણ કાઢ્યો.
શબ્દમ્ પ્રતિ ગજપ્રેપ્સુરભિલક્ષ્ય ત્વપાતયમ્ । અમુન્ચમ્ નિશિતમ્ બાણમ્ અહમ્ આશી વિષ ઉપમમ્ ॥૨-૬૩-
હાથી મળવાની આશાએ એ અવાજ તરફ નિશાન કરીને, મેં એ ઝેરી અને તીખો બાણ છોડી દીધો.
તત્ર વાગ્ ઉષસિ વ્યક્તા પ્રાદુર્ આસીદ્ વન ઓકસઃ । હા હા ઇતિ પતતઃ તોયે બાણાભિહતમર્મણઃ ॥૨-૬૩-
પછી, સવારે જંગલમાંથી સ્પષ્ટ માનવી અવાજ આવ્યો, 'હાય હાય' કહીને, બાણ વાગીને દુખાવામાં પાણીમાં પડતો હતો.
તસ્મિન્નિપતિતે બાણે વાગભૂત્તત્ર માનુષી । કથમ્ અસ્મદ્ વિધે શસ્ત્રમ્ નિપતેત્ તુ તપસ્વિનિ ॥૨-૬૩-
જ્યારે બાણ વાગ્યું, ત્યારે ત્યાં માનવી અવાજ આવ્યો: 'મારા જેવા તપસ્વી પર શસ્ત્ર કેવી રીતે પડી શકે?'
પ્રવિવિક્તામ્ નદીમ્ રાત્રાવ્ ઉદાહારઃ અહમ્ આગતઃ । ઇષુણા અભિહતઃ કેન કસ્ય વા કિમ્ કૃતમ્ મયા ॥૨-૬૩-
'હું રાત્રે આ એકાંત નદીએ પાણી ભરવા આવ્યો હતો; કોણે મને બાણ માર્યું? મેં કાંઈક ખોટું કર્યું છે શું?'
ઋષેર્ હિ ન્યસ્ત દણ્ડસ્ય વને વન્યેન જીવતઃ । કથમ્ નુ શસ્ત્રેણ વધો મદ્ વિધસ્ય વિધીયતે ॥૨-૬૩-
'હું તો જંગલમાં રહેતો, હિંસા છોડી દીધી છે અને જંગલના ફળફૂલથી જીવતો તપસ્વી છું, તો મારા જેવા પર શસ્ત્રથી મોત કેમ આવે?'
જટા ભાર ધરસ્ય એવ વલ્કલ અજિન વાસસઃ । કો વધેન મમ અર્થી સ્યાત્ કિમ્ વા અસ્ય અપકૃતમ્ મયા ॥૨-૬૩-
'મારા માથા પર જટાનો ભાર છે, વાઘેરી અને ચામડાં પહેરીને ફરું છું; તો મારા મૃત્યુની કોણ ઈચ્છા રાખે? મેં એને શું નુકસાન કર્યું?'
એવમ્ નિષ્ફલમ્ આરબ્ધમ્ કેવલ અનર્થ સમ્હિતમ્ । ન કશ્ચિત્ સાધુ મન્યેત યથૈવ ગુરુ તલ્પગમ્ ॥૨-૬૩-
'આવો વ્યર્થ અને માત્ર દુઃખ આપતો કાર્ય, બધાને નાપસંદ પડે, જેમ ગુરુની પત્ની પાસે જવાનું કામ બધાને નાપસંદ પડે છે.'
નહમ્ તથા અનુશોચામિ જીવિત ક્ષયમ્ આત્મનઃ । માતરમ્ પિતરમ્ ચ ઉભાવ્ અનુશોચામિ મદ્ વિધે ॥૨-૬૩-
'મારે પોતાનું જીવન ગયું એનું એટલું દુઃખ નથી, પણ મારા જેવી મારી માતા-પિતાનું દુઃખ મને વધારે થાય છે.'
તત્ એતાન્ મિથુનમ્ વૃદ્ધમ્ ચિર કાલભૃતમ્ મયા । મયિ પન્ચત્વમ્ આપન્ને કામ્ વૃત્તિમ્ વર્તયિષ્યતિ ॥૨-૬૩-
'એ વૃદ્ધ દંપતી, જેને હું લાંબા સમયથી સાચવતો હતો—હવે હું ન રહું તો એમની સંભાળ કોણ લેશે?'
વૃદ્ધૌ ચ માતા પિતરાવ્ અહમ્ ચ એક ઇષુણા હતઃ । કેન સ્મ નિહતાઃ સર્વે સુબાલેન અકૃત આત્મના ॥૨-૬૩-
'મારા વૃદ્ધ માતા-પિતા અને હું—અમને બધાને એક જ બાણે મારી નાખ્યા, એ પણ એવા બાળક દ્વારા જેને પોતાનું જ જ્ઞાન નથી.'
તમ્ ગિરમ્ કરુણામ્ શ્રુત્વા મમ ધર્મ અનુકાન્ક્ષિણઃ । કરાભ્યામ્ સશરમ્ ચાપમ્ વ્યથિતસ્ય અપતત્ ભુવિ ॥૨-૬૩-
એ દયાની વાતો સાંભળી, અને ધર્મની લાગણીથી, દુઃખથી મારા હાથમાંથી ધનુષ્ય અને બાણ જમીન પર પડી ગયા.
તસ્યાહમ્ કરુણમ્ શ્રુત્વા નિશિ લાલપતો બહુ । સમ્ભ્રાનતઃ શોકવેગેન ભૃશમાસ વિચેતનઃ ॥૨-૬૩-
રાત્રે એની કરુણ રડવાની અવાજો સાંભળી, હું ખૂબ ગભરાઈ ગયો અને શોકથી આખો વ્યાકુળ થઈ ગયો.
તમ્ દેશમ્ અહમ્ આગમ્ય દીન સત્ત્વઃ સુદુર્મનાઃ । અપશ્યમ્ ઇષુણા તીરે સરય્વાઃ તાપસમ્ હતમ્ ॥૨-૬૩-
જ્યારે હું એ સ્થળે પહોંચ્યો, ત્યારે મારું મન ખૂબ દુઃખી અને તૂટેલું હતું. સરયૂના કિનારે, એક તપસ્વી તીક્ષ્ણ બાણથી ઘાયલ થઈ, મૃત હાલતમાં પડેલો હતો, એ જોઈને હું ખૂબ વ્યાકુળ થયો.
અવકીર્ણજટાભારમ્ પ્રવિદ્ધકલશોદકમ્ । પાસુશોણિતદિગ્ધાઙ્ગમ્ શયાનમ્ શલ્યપીડિતમ્ ॥૨-૬૩-
એ તપસ્વીના વાળ છૂટા પડી ગયા હતા, કમંડલુ ઊંધું પડી ગયું હતું અને પાણી વહી ગયું હતું. તેના શરીર પર લોહી લાગેલું હતું અને તે બાણથી ઘાયલ થઈને પીડામાં પડ્યો હતો.